۹ کشور دارای سلاح هستهای کداماند و چگونه به آن دست یافتند؟
اسرائیل هرگز بهطور رسمی تأیید نکرده که سلاح هستهای در اختیار دارد، اما بهطور گسترده باور بر این است که این کشور دارای زرادخانهای قابلتوجه است.
باشگاه کشورهای دارای سلاح هستهای تنها ۹ عضو دارد؛ آمریکا، روسیه، بریتانیا، چین، فرانسه، هند، پاکستان، اسرائیل و کره شمالی. در میان این کشورها، اسرائیل تنها کشوری است که هرگز بهطور رسمی داشتن سلاح هستهای را تأیید نکرده است.
ایالات متحده نخستین کشوری بود که به سلاح هستهای دست یافت. این سلاحها در طول جنگ جهانی دوم و در چارچوب برنامهای محرمانه موسوم به «پروژه منهتن» توسعه یافتند.
۸۰ سال پیش، در روزهای ۶ و ۹ اوت ۱۹۴۵، آمریکا از این سلاحها استفاده کرد و با پیامدی ویرانگر، دو بمب اتمی را بر شهرهای هیروشیما و ناگازاکی در ژاپن فرو ریخت.
این کشور یکی از نیروهای محور بود؛ ائتلافی متشکل از آلمان نازی، ایتالیا و ژاپن که در جنگ جهانی دوم در برابر نیروهای متفقین قرار داشت.
برآورد میشود که این انفجارها دستکم ۲۰۰ هزار نفر را به کشتن دادند. این رویداد همچنان تنها مورد استفاده از سلاح هستهای در یک درگیری نظامی است.
پاتریشیا لوئیس، کارشناس کنترل تسلیحات، میگوید این نقطه «آغاز واقعی رقابت تسلیحاتی هستهای» بود. این اتفاق کشورهایی دیگر، بهویژه اتحاد جماهیر شوروی، را وادار کرد که با فوریت به دنبال توسعه سلاحهای هستهای خود باشند؛ هم بهعنوان ابزاری برای بازدارندگی و هم برای نمایش قدرت در سطح منطقهای و جهانی.
چه اتفاقی بعد از آن افتاد؟
کمتر از دو سال پس از پایان جنگ جهانی دوم، جهان وارد دوران جنگ سرد شد؛ رویارویی و رقابتی جهانی میان آمریکا و اتحاد جماهیر شوروی و بلوکهای متحد آنها.
این رویارویی بیش از ۴۰ سال ادامه داشت و در مقاطعی جهان را تا مرز یک درگیری هستهای پیش برد.
شوروی تلاش برای ساخت بمب اتمی را در جریان جنگ جهانی دوم آغاز کرد و سرانجام در سال ۱۹۴۹ با انجام یک آزمایش موفق به این هدف دست یافت؛ رویدادی که به انحصار آمریکا بر سلاح هستهای پایان داد.
پس از آن، دو طرف برای ساخت سلاحهای هستهای ویرانگرتر با هم رقابت کردند. در ۱۵ سال بعد، سه کشور دیگر نیز به قدرتهای هستهای تبدیل شدند.بریتانیا که در جریان جنگ جهانی دوم با آمریکا در ساخت سلاحهای هستهای همکاری کرده بود، در سال ۱۹۵۲ به سومین کشور دارای این تسلیحات تبدیل شد.
فرانسه و چین نیز بهترتیب در سالهای ۱۹۶۰ و ۱۹۶۴ به باشگاه کشورهای دارای سلاح هستهای پیوستند.
کشورهای دیگر چه زمانی به سلاح هستهای دست یافتند؟
تا دهه ۱۹۶۰، پنج قدرت هستهای، یعنی آمریکا، اتحاد جماهیر شوروی، بریتانیا، فرانسه و چین، جایگاه خود را بهعنوان کشورهای دارای سلاح هستهای تثبیت کرده بودند.
اما نگرانیها درباره احتمال پیوستن کشورهای بیشتر به جمع دارندگان سلاح هستهای رو به افزایش بود.
در واکنش به این وضعیت، سازمان ملل متحد، پیمان عدم گسترش سلاحهای هستهای، موسوم به «انپیتی»، را معرفی کرد؛ معاهدهای با هدف جلوگیری از گسترش بیشتر این سلاحها، ترویج خلع سلاح و تشویق به استفاده صلحآمیز از انرژی هستهای.
این معاهده در سال ۱۹۷۰ لازمالاجرا شد، اما همه کشورها آن را امضا نکردند و شمار سلاحهای هستهای همچنان رو به افزایش رفت.
هند در سال ۱۹۷۴ و پاکستان در سال ۱۹۹۸ به قدرتهای هستهای تبدیل شدند. هیچیک از این دو کشور معاهده را امضا نکردند؛ بخشی از این تصمیم به نگرانیهای امنیتی متقابل بازمیگردد.
اسرائیل نیز این معاهده را امضا نکرده است. به همین دلیل، این کشور مشمول بازرسیهای منظم از تأسیسات هستهای مشکوک که برای کشورهای امضاکننده اجباری است، نمیشود.
مقامهای اسرائیلی همواره تهدیدهای منطقهای، تنشها و دشمنی کشورهای همسایه را دلیل اصلی خودداری از پیوستن به این معاهده عنوان کردهاند.
اسرائیل سیاست ابهام هستهای را دنبال کرده است: نه تأیید میکند که سلاح هستهای دارد و نه آن را رد میکند.
کره شمالی ابتدا این معاهده را امضا کرد، اما در سال ۲۰۰۳ از آن خارج شد و رزمایشهای مشترک آمریکا و کره جنوبی را دلیل این تصمیم اعلام کرد. این کشور در سال ۲۰۰۶ نخستین آزمایش هستهای خود را انجام داد.
در کنار هند، پاکستان و اسرائیل، سودان جنوبی که در سال ۲۰۱۱ تأسیس شد نیز یکی دیگر از کشورهای عضو سازمان ملل است که هرگز این معاهده را امضا نکرده است.
ایران که یکی از امضاکنندگان پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای است، همواره تأکید کرده که برنامه هستهایاش صرفاً اهداف صلحآمیز دارد و هرگز بهدنبال تولید سلاح هستهای نبوده است.
آیا اسرائیل سلاح هستهای دارد؟
اسرائیل هرگز بهطور رسمی تأیید نکرده که سلاح هستهای در اختیار دارد، اما بهطور گسترده باور بر این است که این کشور دارای زرادخانهای قابلتوجه است.
اطلاعات موجود درباره برنامه هستهای اسرائیل عمدتاً از افشاگریها، گزارشهای وزارتهای دفاع و انرژی آمریکا و برآوردهای تقریبی نهادهای بینالمللی ناظر بر فعالیتهای هستهای به دست آمده است.
بهطور مشخص، در اکتبر ۱۹۸۶، یک تکنسین هستهای اسرائیلی به نام مردخای وانونو اطلاعاتی را در اختیار روزنامه بریتانیایی «ساندی تایمز» قرار داد که نشان میداد برنامه تسلیحات هستهای اسرائیل بسیار بزرگتر و پیشرفتهتر از چیزی است که پیشتر تصور میشد.
او به همین دلیل در اسرائیل به ۱۸ سال زندان محکوم شد و در سال ۲۰۰۴ آزاد شد.
به گفته مؤسسه بینالمللی تحقیقات صلح استکهلم، اسرائیل در حال حاضر مشغول نوسازی زرادخانه هستهای خود است.
نهادهای ناظر بر فعالیتهای هستهای برآورد میکنند که اسرائیل احتمالاً حدود ۹۰ کلاهک هستهای در اختیار دارد.
در سال ۲۰۲۴، اسرائیل یک سامانه پیشران موشکی را آزمایش کرد که بنا بر گزارش مؤسسه صلح استکهلم، «ممکن است با خانواده موشکهای بالستیک جریکو که توانایی حمل کلاهک هستهای دارند مرتبط باشد» و همچنین به نظر میرسد که این کشور در حال نوسازی تأسیسات تولید پلوتونیوم خود در دیمونا است.
اسرائیل همچنین برای جلوگیری از دستیابی رقبای منطقهای به توانایی هستهای، اقدام نظامی انجام داده است.
علاوه بر حملات اخیرش به ایران، این کشور در سال ۱۹۸۱ یک راکتور هستهای در عراق و در سال ۲۰۰۷ یک تأسیسات مشکوک هستهای در سوریه را بمباران کرد.
کدام کشورها از برنامههای هستهای خود صرفنظر کردند؟
برخی کشورهای دیگر، از جمله برزیل، سوئد و سوئیس نیز برنامههایی برای ساخت سلاح هستهای آغاز کردند، اما بعداً این برنامهها را یا بهصورت داوطلبانه کنار گذاشتند یا در نتیجه فشارهای خارجی متوقف کردند.
آفریقای جنوبی تنها کشوری در جهان است که توانست بهطور موفق سلاح هستهای تولید کند و سپس داوطلبانه هم این سلاحها و هم کل برنامه هستهایاش را کامل برچیند.
اندرو فاتر، استاد سیاست بینالملل در دانشگاه لستر بریتانیا، میگوید: «این مورد همچنان یکی از استثناهای مهم در عصر هستهای به شمار میرود؛ کشوری که سلاح هستهای خود را ساخت، اما بعداً تصمیم گرفت آن را کنار بگذارد و خلع سلاح شود.»
این تصمیم حاصل مجموعهای از عوامل بود؛ از جمله پایان نظام آپارتاید در آفریقای جنوبی، کاهش درگیریهای منطقهای و تغییر در معادلات سیاسی جهان.
پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۹۱، سه کشور تازهاستقلالیافته، یعنی اوکراین، بلاروس و قزاقستان، بخشی از زرادخانه هستهای شوروی را در اختیار گرفتند، اما در نهایت از این تسلیحات صرفنظر کردند.
اوکراین در سال ۱۹۹۴ و بر اساس توافقی موسوم به «یادداشت بوداپست»، در برابر دریافت تضمینهای امنیتی از آمریکا، بریتانیا و روسیه، از تسلیحات هستهای به ارثرسیده از اتحاد جماهیر شوروی صرفنظر کرد.
ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین، بارها گفته است که کشورش با واگذاری زرادخانه هستهای خود دستاورد چندانی نداشت.
کشورهایی از تقریباً همه مناطق جهان یا به سلاح هستهای دست یافتهاند یا زمانی برای دستیابی به آن تلاش کردهاند؛ با یک استثنای قابل توجه: آمریکای لاتین. این منطقه نهتنها هیچ قدرت هستهای ندارد، بلکه نخستین منطقه پرجمعیت جهان نیز بود که خود را منطقهای عاری از سلاح هستهای اعلام کرد.
چند سلاح هستهای در جهان وجود دارد؟
از آنجا که دولتها بهندرت جزئیات کامل زرادخانههای هستهای خود را فاش میکنند، مشخص نیست که هر کشور دقیقاً چه تعداد سلاح هستهای در اختیار دارد.
با این حال، بر اساس گزارش مؤسسه بینالمللی تحقیقات صلح استکهلم، قدرتهای هستهای جهان تا ژانویه ۲۰۲۵ در مجموع حدود ۱۲ هزار و ۲۴۱ کلاهک هستهای در اختیار داشتند.
به گفته این مؤسسه، روسیه و ایالات متحده در مجموع حدود ۹۰ درصد از این زرادخانه جهانی را کنترل میکنند.
اگرچه روند کلی در سالهای گذشته نشان میداد که تعداد کلاهکهای برچیدهشده بیشتر از سلاحهای تازه مستقرشده بوده، اما هشدار داده شده که این روند احتمالاً در سالهای آینده معکوس خواهد شد.
آیا ممکن است کشورهای بیشتری به سلاح هستهای دست پیدا کنند؟
کارشناسان میگویند آنچه در ارتباط با برنامه هستهای ایران رخ میدهد، احتمالاً تأثیر زیادی بر تصمیم کشورهای دیگر خواهد داشت.
پس از حملات اسرائیل و آمریکا به تأسیسات هستهای ایران در ماه ژوئن، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، مدعی شد که این حملات برنامه هستهای ایران را «دههها» به عقب برده است.
پنتاگون اعلام کرد که حملات آمریکا برنامه هستهای ایران را دستکم دو سال عقب انداخته است.
اندرو فاتر، استاد سیاست بینالملل در دانشگاه لستر بریتانیا، میگوید: «اگر ایران سرانجام به سلاح هستهای دست یابد، ممکن است دیگر کشورهای خاورمیانه، بهویژه عربستان سعودی، نیز برای توسعه برنامههای هستهای نظامی خود تلاش کنند.»
او میگوید: «فکر میکنم عربستان بهصراحت اعلام کرده که در شرایط کنونی به دنبال دستیابی به توانایی هستهای نیست، اما هستهای شدن ایران معادلات را بهکلی دگرگون خواهد کرد.»
و ادامه میدهد: «اما اینکه با چه سرعت یا چه سهولتی چنین کاری ممکن است، پرسشی جداگانه است.»
پاتریشیا لوئیس، کارشناس کنترل تسلیحات، میگوید «خطر زیادی» وجود دارد که ایران از پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای خارج شود؛ اقدامی که به نوبه خود میتواند احتمال خروج دیگر کشورها از این پیمان را نیز افزایش دهد.
به گفته او، چنین حرکتی ضربهای جدی به این معاهده خواهد بود، هرچند لزوماً به معنای پایان آن نیست.
با این حال، خانم لوئیس میگوید حتی اگر کشورهای دیگری نیز تصمیم بگیرند برای دستیابی به سلاح هستهای تلاش کنند، با موانع مهمی روبهرو خواهند شد؛ مهمترین آنها دستیابی به اورانیوم با غنای تسلیحاتی یا پلوتونیوم است، موادی که هر دو تحت نظارت و کنترل شدید بینالمللی قرار دارند.
او میگوید: «این کار پرهزینه است و سالها زمان میبرد، بهویژه اگر در خفا انجام شود. با این حال، این دشواریها مانع کشورهایی فقیرتر مانند کره شمالی و پاکستان از دستیابی به سلاح هستهای نشده است.»
در مجموع، باشگاه کشورهای دارای سلاح هستهای همچنان ۹ عضو دارد: آمریکا، روسیه، بریتانیا، فرانسه، چین، هند، پاکستان، اسرائیل و کره شمالی. در این میان، اسرائیل همچنان سیاست ابهام هستهای را حفظ کرده و مالکیت چنین تسلیحاتی را بهطور رسمی تأیید نکرده است.
