طرح مجدد «ناتوی اروپایی» ناشی از اختلاف آمریکا و اروپا بر سر جنگ ایران است/استقلال امنیتی بروکسل دشوار به نظر می‌رسد

مرتضی مکی، کارشناس مسائل اروپا با اشاره به طرح تشکیل ناتوی اروپایی در گفت‌وگو با ایلنا اظهار کرد: به صورت کلی طرح تشکیل «ناتوی اروپایی» موضوع جدیدی نیست و فقط اسم‌ها و عناوین تغییر می‌کند. از زمانی که ترامپ بار دیگر به کاخ سفید بازگشت، او بارها و به‌صراحت دولت‌های اروپایی را مورد پرسش قرار داد و گفته است که آنها مسئولِ تأمین امنیت خود هستند و طی دهه‌های پس از جنگ جهانی دوم به یک امنیت ارزان و تقریباً بی‌هزینه زیر چتر آمریکا عادت کرده‌اند. این اظهارات و رفتارها، به‌ویژه رویکرد ترامپ در قبال پایان دادن به جنگ اوکراین، عملاً توجه و اتکا به دیدگاه‌های دولت اوکراین و دولت‌های اروپایی را نادیده گرفت و اروپایی‌ها را شدیداً ناراضی کرد. روسیه طی سه دهه پس از پایان جنگ سرد همچنان به‌عنوان یک تهدید نظری برای اروپا تلقی می‌شد و گسترش پوشش ناتو به کشورهای شرق اروپا و جمهوری‌های سابق شوروی در واقع بخشی از سیاست مهار روسیه در مرزهایش بود که هم آمریکا و هم اروپا در آن اشتراک نظر داشتند. 

وی ادامه داد: در این خصوص باید متوجه بود که شیوه‌های آمریکا و اروپا با یکدیگر متفاوت بوده است. دولت‌های اروپایی بیشتر به استفاده از ابزارهای نرم و فشارهای دیپلماتیک تمایل داشتند، در حالی که آمریکایی‌ها بر فشارهای قوی‌تر، تحریم‌ها و مقابله سخت تأکید می‌کردند. حمله روسیه به اوکراین تا حد زیادی آن شکاف را پر کرد و آمریکا و اروپا در مواجهه با تهاجم روسیه متحد شدند و حمایت‌های سیاسی، نظامی و مالی گسترده‌ای از اوکراین انجام دادند. با این حال بازگشت ترامپ به کاخ سفید تا حدودی این کنش مشترک را به چالش کشید. طرح دوباره موضوع «ناتوی اروپایی» این روزها تا حدی ناشی از فعل و انفعالاتی است که میان رفتارهای آمریکا و اروپا درباره جنگ با ایران رخ داده است. 

این تحلیلگر مسائل سیاسی تصریح کرد: آمریکا تلاش زیادی کرد تا اروپایی‌ها را برای همراهی یا مشارکت در اقدام علیه ایران ترغیب کند؛ از جمله درخواست حمایت اروپا از اعمال محاصره علیه ایران، که واکنش مثبت متحدان اروپایی را به‌دنبال نداشت. نزدیک‌ترین متحد اروپایی ترامپ نیز با این درخواست مخالفت کرد و جنگ آمریکا در خلیج فارس را جنگی بی‌افق و بی‌برنامه خواند که نه تنها بهره‌ای برای آمریکا و اروپا نخواهد داشت، بلکه تبعاتی مانند افزایش قیمت انرژی، رشد تورمی و کاهش رشد اقتصادی را برای کشورهای اروپایی به همراه می‌آورد که می‌تواند پیامدهای اجتماعی و سیاسی به دنبال داشته باشد. تهدیدهای مکرر ترامپ به خروج از ناتو و سایر رفتارهای یک‌جانبه او باعث شد دولت‌های اروپایی در واکنش به این اقدامات به فکر تحرکاتی جدی‌تر برای ایجاد ترتیبات امنیتیِ مستقل بیفتند؛ همان ابتکاری که بعضاً «ناتوی اروپایی» نامیده می‌شود. با این حال واقعیت این است که اروپا در شرایط فعلی واقعاً از توان کافی برای تدوین سیاست خارجی و امنیتی کاملاً مشترک و ایجاد یک ساختار نظامی مستقل برخوردار نیست. طی بیش از یک سال گذشته تلاش‌هایی برای تشکیل ساختاری موازی با ناتو انجام شده تا اروپایی‌ها تا زمانی که چتر آمریکایی وجود دارد به هدف مشترکی دست یابند و در میان‌مدت تا بلندمدت به تدریج به ساختار دفاعی و امنیتی مستقلی نزدیک شوند.

وی در پایان خاطرنشان کرد: بدیهی است که هر ساختار اروپاییِ مستقلی می‌تواند به تضعیف پیمان ناتو منجر شود؛ تناقضی آشکار که از یک سو اروپا به حمایت سیاسی و مادی آمریکا، به‌ویژه در برابر روسیه، نیاز دارد و از سوی دیگر خواهان ساختاری مستقلی است که مناسبات سیاسی‌اش با آمریکا را بازنگری کند. این جمع‌ِ دو خواسته، دشوار و در عمل متناقض است و ابتکار «ناتوی اروپایی» می‌تواند همگرایی اروپا و آمریکا در چارچوب ناتو را تضعیف کند. با این حال اروپایی‌ها ناچار هستند در این بازار آشفته بین‌المللی (که با سیاست‌های پرتنش و گاه جنگ‌افروزانه ترامپ، از جمله جنگ تعرفه‌ها و برخوردهای متنوع با کشورهای دیگر همراه شده) منافع و آینده خود را مدنظر قرار دهند. به هر حال طرح «ناتوی اروپایی» بار دیگر در رسانه‌ها مطرح شده است و به نظر می‌رسد حداقل بتوان تصور کرد که اروپایی‌ها در آینده‌ای نزدیک برای دستیابی به یک پیمان دفاعی و امنیتی مستقل تلاش خواهند کرد؛ هرچند تحقق کاملِ چنین طرحی در کوتاه‌مدت دشوار به نظر می‌رسد.