جهان در سال ۱۴۰۴/پرونده هشتم: حاشیه خلیجفارس
میرابیان: ناتوانی کشورهای عربی در ممانعت سرزمینی از حمله آمریکا به ایران/ زورآزمایی عربستان و امارات در یمن و سودان/ رقابت تجاری برای جلب نظر ترامپ
کارشناس مسائل کشورهای عربی گفت: هنگامی که آمریکا پایگاهها و تأسیسات نظامی در خاک این کشورها دارد، عملاً بدون اجازه همان دولتها عمل میکند.
رضا میرابیان، کارشناس مسائل کشورهای عربی در تشریح مهمترین تحولات کشورهای حاشیه خلیجفارس در سال ۱۴۰۴ در گفتوگو با ایلنا اظهار کرد: تحولات غزه و کشتار غیرنظامیان توسط اسرائیل، موجی از همدلی و همبستگی در میان ملتها و دولتهای عربی و اسلامی با مردم فلسطین و نیز با مواضع جمهوری اسلامی ایران بهوجود آورد. این حادثه، خطر مشترکی را که کشورهای عربی از سوی اسرائیل احساس میکنند، برجسته کرد و منجر به برگزاری نشستهای متعددی در سازمان همکاری اسلامی و سایر نهادهای منطقهای شد. کشورهای عضو توانستند در این بحران، وحدت نسبی خود در قبال مسأله فلسطین را به نمایش گذارند. این روند تداوم یافت و بهگونهای شد که روابط کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس را نیز تحت تأثیر قرار داد. موضوع فلسطین، در کنار ملاحظات همسایگی و منافع مشترک، سبب شد تا روابط این کشورها با ایران در سالهای اخیر به سطحی از نزدیکی و تعامل دست یابد که در گذشته سابقه چندانی نداشت و پس از جنگ ۱۲ روزه و بهویژه در ماههای اخیر، این روابط نزدیکتر هم شد. کشورهایی مانند عربستان سعودی، عمان، پاکستان، ترکیه و دیگر بازیگران مهم منطقهای تلاش زیادی کردند تا جنگ متوقف شده و از درگیری جدیدی جلوگیری شود.
وی ادامه داد: در فاصله بین جنگ ۱۲ روزه و جنگ اخیر، تلاشهای دیپلماتیک قابل توجهی صورت گرفت و شورای همکاری خلیج فارس نیز در کانون این تلاشها برای جلوگیری از شعلهور شدن مجدد جنگ قرار داشت. بنابراین میتوان پدیده سال گذشته را ظهور نوعی رابطه تقریباً مناسب و عادی بین دو سوی خلیج فارس دانست؛ چراکه روابط جمهوری اسلامی ایران با کشورهای منطقه به سطح خوبی ارتقا یافت که طبیعتاً با چالش مواجهه با جریان جنگ در اسفندماه روبهرو شد. در آن مقطع، آمریکا و برخی متحدانش اقدام به تحریک وضعیت کردند و جمهوری اسلامی ناچار بود از تمامیت ارضی، موجودیت و امنیت خود در برابر توطئههای طراحیشده دفاع کند. برای ایران قابل پیشبینی بود که این کشورهای منطقه، علیرغم اعلام مخالفت خود با شلیک موشک از خاکشان یا استفاده از حریم هوایی آنها برای اقدام علیه ایران، در عمل نمیتوانند مانع اقدامات آمریکا شوند.
این تحلیلگر مسائل سیاسی تصریح کرد: هنگامی که آمریکا پایگاهها و تأسیسات نظامی در خاک این کشورها دارد، عملاً بدون اجازه همان دولتها عمل میکند. نمونه بارز آن وضعیت عراق است که آمریکاییها پس از ۲۰ سال، هنوز بدون کسب اجازه مشخصی از فضای آن کشور برای مقابله با ایران استفاده میکنند، در حالی که دولت عراق طبیعتاً تمایلی به این امر ندارد. این شرایط، فضای منطقه را سختتر کرده است. اگرچه پس از این حوادث، قطر مستشاران امنیتی-نظامی ایران را اخراج کرد، امارات متحده عربی سطح روابط را تقلیل داد و کویت مواضع محتاطانهتری اتخاذ کرد، اما نکته حائز اهمیت این است که کشورهای منطقه، علیرغم شدت درگیریهای یک ماه اخیر، هنوز به خود اجازه ندادهاند روابط خود را با ایران به کلی قطع کنند و روابط دیپلماتیک برقرار است. این به آن معناست که این کشورها معتقدند در معادله قدرت منطقه، که یک سوی آن فشار و قدرت آمریکا است، سوی دیگر آن جمهوری اسلامی ایران به عنوان یک قدرت توانمند و تعیینکننده حاضر است و عملاً آنها نمیتوانند ایران را در این معادله نادیده بگیرند.
وی افزود: از این رو شاهدیم که این کشورها با احتیاط بسیار با موضوع برخورد میکنند و تلاش میکنند اعتراضات خود را در چارچوب راهحلهای سیاسی و دیپلماتیک محدود نگه دارند و کار را به قطع کامل رابطه با ایران نکشانند. این رویکرد نشان میدهد که آنها نسبت به آینده تحولات منطقه نیز نگران هستند. ایران نیز به این کشورها اعلام کرده که آنها نباید انتظار داشته باشند جمهوری اسلامی در قبال شلیک موشک از خاک آنها یا استفاده از حریم هواییشان علیه منافع خود، سکوت کند. ایران تأکید دارد که هیچگاه عمداً به شهروندان کشورهای امارات، عربستان، بحرین، کویت یا قطر آسیب نزده و هدف اصلی، مقابله با حضور و اقدامات آمریکا در منطقه بوده است.
میرابیان در پایان خاطرنشان کرد: در کنار این تحولات، بحث تقابل و زورآزمایی عربستان و امارات در یمن و رقابت پنهان بین آنها نیز ادامه دارد، که پیشتر به آن پرداخته شده بود و حتی در سودان هم شاهد آن بودیم. این تقابل نوعی از برخورد منافع میان این دو کشور عربی را نمایان میکند. اتفاق مهم دیگر که در سال گذشته رخ داد هم باید، سفر دونالد ترامپ، رییسجمهور ایالات متحده به کشورهای عربی خلیجفارس بدانیم. او در دور اول ریاستجمهوری خود به عربستان سعودی و سایر کشورهای دیگر حاشیه خلیجفارس سفر کرده بود اما سفر سال گذشته وی به نوعی برای جذب سرمایه خارجی بود تا بتواند بحث تعمیق روابط و غلبه بر تورم در آمریکا را سر و سامان دهد. در مجموع، به نظر میرسد بهرغم تنشهای اخیر، منطق همزیستی و تعامل راهبردی در منطقه کماکان تضعیف نشده و کشورهای عربی خلیج فارس، حفظ کانالهای ارتباطی با تهران را بهعنوان یک ضرورت راهبردی در فضای پیچیده کنونی مینگرند.
