خواب؛ فرآیند حیاتی مغز برای حفظ بقا/ چرا خواب «مرگِ موقت» نیست؟
خواب یک فرآیند زیستی تنظیم‌شده و فعال است که نقش حیاتی در بقا و حفظ نظم داخلی بدن ایفا می‌کند؛ فرآیندی که برخلاف تصورات قدیمی، نه حالتی بین بیداری و مرگ، بلکه فعالیتی پیچیده با الگوهای نوروفیزیولوژیک منظم است.
به گزارش ایلنا از اصفهان، مهدی قدیری، متخصص گوش و حلق و بینی، با تأکید بر اهمیت استراحت شبانه اظهار داشت: خواب، قطع نسبی ادراکات محیطی است که به دلیل حفظ برخی عملکردهای حیاتی مانند تنفس و تنظیم دمای بدن، با بیهوشی و کما تفاوت بنیادین دارد. این فرآیند برخلاف حالت‌های عدم هوشیاری، برگشت‌پذیر بوده و بدن در این دوران از نظر متابولیسم و سوخت‌وساز بسیار فعال است.
این متخصص با اشاره به اینکه انسان‌ها حدود یک‌سوم از عمر خود را در خواب سپری می‌کنند، افزود: نیاز به خواب متناسب با سن افراد تغییر می‌کند. نوزادان به ۱۴ تا ۱۷ ساعت، کودکان ۳ تا ۴ ساله به حدود ۱۲ ساعت، نوجوانان به ۸ تا ۱۰ ساعت و بزرگسالان (بالای ۱۸ سال) به ۷ تا ۹ ساعت خواب باکیفیت در شبانه‌روز نیاز دارند.
دکتر قدیری درباره ساختار خواب توضیح داد: هر خواب شبانه از ۵ تا ۶ سیکل ۹۰ تا ۱۱۰ دقیقه‌ای تشکیل شده است. این سیکل‌ها شامل دو فاز کلی «خواب غیر REM» (شامل مراحل سبک، نیمه‌سبک و عمیق) که ۷۵ تا ۸۰ درصد خواب را تشکیل می‌دهد و «خواب REM» یا مرحله رؤیاها (حدود ۲۵ درصد) است. مغز در تمام این مراحل فعال است و الگوهای منظمی را دنبال می‌کند.
وی با هشدار نسبت به عوارض خواب بی‌کیفیت تأکید کرد: خواب توسط تعاملات پیچیده قشر و ساقه مغز مدیریت می‌شود. محرومیت از خواب یا کیفیت پایین آن، اثرات مخربی بر شناخت، تنظیم هیجانات، فعالیت سیستم ایمنی و ثبات قلبی-عروقی دارد. محدودیت مزمن خواب ریسک ابتلا به چاقی، دیابت، فشار خون، بیماری‌های زوال عقل و اختلالات خلقی را افزایش می‌دهد؛ به‌ویژه آنکه شواهد علمی نشان‌دهنده نقش کلیدی خواب در پاکسازی مواد سمی از مغز است.
دکتر قدیری خاطرنشان کرد: تاکنون بیش از ۷۰ نوع اختلال خواب شناخته شده است که در دسته‌بندی‌های مختلفی از جمله بی‌خوابی‌ها، اختلالات تنفسی (مانند خروپف و آپنه خواب)، اختلالات ریتم سیرکادین (ساعت بیولوژیک)، پاراسومنیا و اختلالات حرکتی طبقه‌بندی می‌شوند که نیازمند توجه تخصصی و درمان‌های به‌موقع هستند.
دکتر قدیری، متخصص گوش، حلق و بینی، با تشریح ویژگی‌های خواب باکیفیت گفت: خواب مطلوب خوابی است که فرد پس از هفت تا هشت ساعت استراحت شبانه، شاداب و آماده انجام فعالیت‌های روزانه از خواب بیدار شود.
وی با اشاره به اهمیت کیفیت خواب اظهار کرد: میزان نیاز افراد به خواب متفاوت است و نمی‌توان برای همه افراد مدت زمان یکسانی را تعیین کرد؛ اما به‌طور معمول، خواب خوب خوابی است که فرد پس از حدود هفت تا هشت ساعت خواب، بدون احساس خستگی از خواب بیدار شود و آمادگی انجام فعالیت‌های روزانه را داشته باشد.
وی افزود: خواب برخلاف تصور عمومی، حالتی از خاموشی کامل بدن نیست؛ بلکه در این مدت، فرآیندهای مختلفی در بدن و مغز جریان دارد. متابولیسم و سوخت‌وساز بدن فعال است و مغز نیز فعالیت خود را ادامه می‌دهد، اما این فعالیت در شرایط و الگوی متفاوتی نسبت به زمان بیداری انجام می‌شود.
این متخصص گوش، حلق و بینی ادامه داد: خواب از طریق تعاملات و ارتباطات پیچیده میان قشر مغز و ساقه مغز ایجاد و تنظیم می‌شود. مطالعات نشان داده است که خواب شبانه افراد معمولاً از پنج تا شش چرخه تشکیل می‌شود که هر چرخه شامل مراحل مختلف خواب است.
دکتر قدیری با بیان اینکه خواب به دو مرحله کلی «خواب غیررم» و «خواب رم» تقسیم می‌شود، گفت: خواب رم یا REM همان مرحله‌ای است که رؤیاها بیشتر در آن رخ می‌دهند و حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد از مجموع خواب شبانه را تشکیل می‌دهد. در مقابل، خواب غیررم حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد خواب را شامل می‌شود و خود از مراحل خواب سبک، خواب نیمه‌عمیق و خواب عمیق تشکیل شده است.
وی توضیح داد: افراد بالغ معمولاً خواب خود را با مرحله خواب غیررم آغاز می‌کنند؛ به این ترتیب که ابتدا وارد خواب سبک، سپس خواب نیمه‌عمیق و بعد خواب عمیق می‌شوند و در ادامه وارد مرحله خواب رم یا خواب همراه با رؤیا می‌شوند. این چرخه در طول شب چندین بار تکرار می‌شود.
این متخصص در پایان تأکید کرد: توجه به مدت و کیفیت خواب، برای حفظ سلامت جسم و روان ضروری است؛ چراکه خواب مناسب علاوه بر ایجاد شادابی و آمادگی برای فعالیت‌های روزانه، نقش مهمی در عملکرد مغز و تنظیم فرآیندهای حیاتی بدن دارد.
دکتر قدیری، متخصص گوش و حلق و بینی، با اشاره به اهمیت فیزیولوژیک خواب، بر نقش تعیین‌کننده سیکل‌های خواب عمیق در ترشح هورمون رشد تأکید کرد و آن را عاملی حیاتی برای تکامل جسمانی و قدی کودکان دانست.
دکتر قدیری با هشدار نسبت به عوارض تغذیه نامناسب اظهار داشت: مصرف بیش از حد قندهای ساده و مواد نشاسته‌ای، یکی از عوامل اصلی چاقی است که می‌تواند سلامت عمومی را به خطر بیندازد. در کنار مدیریت تغذیه، شناخت سازوکارهای فیزیولوژیک بدن برای حفظ سلامت ضروری است.
وی در تبیین اهمیت خواب شبانه برای رشد جسمی، تصریح کرد: یکی از حیاتی‌ترین عملکردهای بدن در شب، ترشح «هورمون رشد» است. این هورمون نقش مستقیمی در افزایش قد، تقویت رشد استخوان‌ها و عضلات دارد. طبق یافته‌های علمی، بیشترین میزان ترشح این هورمون در سیکل‌های اولیه «خواب غیر REM» (خواب عمیق) صورت می‌گیرد.
این متخصص گوش و حلق و بینی افزود: از آنجایی که هورمون رشد به‌طور عمده در ابتدای شب و در فازهای عمیق خواب آزاد می‌شود، کیفیتِ خواب شبانه برای کودکان و نوجوانان از اهمیت دوچندانی برخوردار است. اختلال در این چرخه یا کم‌خوابی می‌تواند روند رشد طبیعی، استحکام استخوان‌ها و سلامت عضلانی کودکان را تحت‌الشعاع قرار دهد.
دکتر قدیری در پایان با تأکید بر اینکه والدین باید به نظم و کیفیت خواب کودکان توجه ویژه‌ای داشته باشند، خاطرنشان کرد: برای رشد بهینه و پیشگیری از اختلالات جسمی، خواب کافی و باکیفیت در کنار تغذیه سالم، دو رکن اساسی برای سلامت نسل آینده محسوب می‌شوند.
