بندر امام خمینی؛ از شهری الگو در جنوب کشور تا نماد عقبماندگی مزمن شهری/مسئولیت اجتماعی صنایع، حلقهی مفقوده توسعه
شهر بندر امام خمینی که در دهههای نخست شکلگیری خود بهویژه در دهه ۱۳۵۰ یکی از سرسبزترین، زیباترین و امنترین شهرهای استان خوزستان به شمار میرفت، امروز پس از بیش از دو دهه انباشت مشکلات عمرانی، اجتماعی و مدیریتی، با چالشهایی مواجه است که بسیاری از شهروندان آن را نمونهای از عقبماندگی در یکی از درآمدزاترین مناطق کشور میدانند.
به گزارش ایلنا از خوزستان، بندر امام خمینی، شهری که روزگاری به دلیل طراحی مدرن، فضای سبز گسترده، زیرساختهای مناسب و کیفیت مطلوب زندگی، از آن به عنوان یکی از شهرهای شاخص جنوب کشور یاد میشد، اکنون درگیر مجموعهای از مشکلات مزمن و انباشته است که طی سالهای متمادی نه تنها برطرف نشده، بلکه بر ابعاد آن افزوده شده است.
بسیاری از کارشناسان و شهروندان، نقطه آغاز این روند را به دوران جنگ تحمیلی نسبت میدهند؛ زمانی که این شهر در کمتر از دو ماه پذیرای حدود ۴۰ هزار نفر از مهاجران جنگی شد.
با وجود نقش مهم و تاریخی بندر امام خمینی در پشتیبانی از کشور در آن دوران، زیرساختهای شهری هرگز متناسب با رشد جمعیت و نیازهای جدید توسعه نیافت.
با آغاز فعالیت شوراهای اسلامی شهر در دهههای اخیر نیز انتظار میرفت روند توسعه و بازسازی شهری شتاب بگیرد، اما بررسی وضعیت موجود نشان میدهد تغییرات مکرر در ترکیب شوراها و همچنین جابهجاییهای پیدرپی شهرداران، نتوانسته تحول مثبتی در این شهر با جمعیتی بالغ بر ۹۰ هزار نفر ایجاد کند.
این در حالی است که بندر امام خمینی در مجاورت دو منطقه مهم اقتصادی کشور، شامل منطقه ویژه اقتصادی بندر امام و قطب عظیم صنایع پتروشیمی قرار دارد و روزانه به طور میانگین بیش از چهار هزار کامیون و تریلر در محورهای آن تردد میکنند. ظرفیتهای اقتصادی موجود موجب شده درآمدهای شهرداری این شهر در مقایسه با بسیاری از شهرهای استان خوزستان در سطح قابل توجهی قرار گیرد، اما خروجی این منابع مالی در سیمای شهری و کیفیت زندگی شهروندان چندان قابل مشاهده نیست.
امروزه معابر فرسوده، فضای سبز تحلیلرفته، شبکه فاضلاب ناکارآمد، مشکلات دفع آبهای سطحی، پروژههای نیمهتمام و هزینهکردهای فاقد پشتوانه کارشناسی، تصویری متفاوت از شهری را به نمایش گذاشته که روزگاری نماد توسعه و رفاه در جنوب کشور بود.
نکته قابل تأمل آنکه شهرداری بندر امام خمینی علیرغم برخورداری از درآمدهای نسبتاً مناسب، در زمره بدهکارترین شهرداریهای استان نیز قرار گرفته است؛ موضوعی که پرسشهای متعددی را درباره نحوه مدیریت منابع و اولویتبندی هزینهها از ادوار گذشته تا کنون ایجاد کرده است.
مروری بر فضای مجازی و گروههای فعال مردمی در این شهر نیز نشان میدهد حجم گستردهای از مطالب منتشر شده به انتقادها، مطالبهگریها و ابراز نارضایتی شهروندان اختصاص دارد. مطالباتی که عمدتاً حول محور مشکلات زیرساختی، کمبود امکانات رفاهی، ضعف خدمات شهری و نبود چشمانداز روشن برای آینده شهر مطرح میشوند.
در شرایطی که بسیاری از شهرهای همتراز در کشور طی سالهای اخیر شاهد توسعه مراکز تجاری، تفریحی و خدماتی بودهاند، بندر امام خمینی هنوز از داشتن یک مرکز تجاری مسقف و استاندارد متناسب با شرایط آبوهوایی گرم جنوب کشور محروم است. این در حالی است که طی سالهای گذشته برخوردهای قضایی و امنیتی متعددی با برخی مسئولان شهری صورت گرفته، اما این اقدامات نیز نتوانسته منجر به اصلاح ساختارهای مدیریتی و خروج شهر از وضعیت فعلی شود.
مسئولیت اجتماعی صنایع، حلقهی مفقوده توسعه
از سوی دیگر، بسیاری از فعالان اجتماعی و کارشناسان محلی معتقدند سازوکار موسوم به «شورای راهبردی صنایع» در شهرستان ماهشهر نیز نتوانسته اثرگذاری ملموس و قابل سنجشی بر توسعه شهری و ارتقای کیفیت زندگی شهروندان داشته باشد. به باور آنان، این ساختار بیش از آنکه به حل مسائل اساسی شهر کمک کند، به ابزاری برای رفع مسئولیت صنایع در قبال تعهدات اجتماعی خود نسبت به محیط پیرامونی تبدیل شده است.
کارشناسان پیشنهاد میکنند به جای ساختارهای فعلی، کارگروهی مستقل و تخصصی با مشارکت مستقیم صنایع بزرگ منطقه تشکیل شود تا ضمن شناسایی اولویتهای واقعی شهر در حوزههای زیرساختی، آموزشی، فرهنگی، ورزشی و زیستمحیطی، مسئولیت طراحی و اجرای پروژهها را بر عهده گرفته و پس از تکمیل، با حفظ نظام نظارتی مشخص، مدیریت آنها را به دستگاههای متولی واگذار کند.
در این میان، بسیاری از صاحبنظران به تجربه موفق پالایشگاه آبادان اشاره میکنند؛ مجموعهای که طی دهههای گذشته نقش تعیینکنندهای در تبدیل آبادان به یکی از مجهزترین و برخوردارترین شهرهای منطقه ایفا کرده است.
این پرسش مطرح میشود که آیا وجود بنادر بزرگ، ادارات کل، مناطق ویژه اقتصادی و دهها شرکت عظیم پتروشیمی در ماهشهر و بندر امام خمینی، ظرفیت درآمدزایی کمتری نسبت به پالایشگاه آبادان داشتهاند که امروز شهروندان این منطقه همچنان در انتظار تحقق ابتداییترین مطالبات و حقوق شهروندی خود باشند؟
راهکارهای پیشنهادی برای عبور از وضعیت موجود
کارشناسان توسعه شهری معتقدند برونرفت از شرایط فعلی نیازمند مجموعهای از اقدامات همزمان و ساختاری است که مهمترین آنها عبارتاند از:
تدوین سند جامع توسعه شهری با افق حداقل ۱۰ ساله و الزام مدیران شهری به اجرای آن.
استقرار نظام شفافیت مالی و انتشار عمومی درآمدها، هزینهها و قراردادهای شهرداری.
اولویتبخشی به بازسازی زیرساختهای فرسوده شامل معابر، فاضلاب و شبکه دفع آبهای سطحی.
احیای فضای سبز شهری با استفاده از گونههای سازگار با اقلیم منطقه.
تشکیل کارگروه مستقل توسعه شهری با مشارکت مستقیم صنایع بزرگ و نخبگان محلی.
تخصیص درصد مشخص و قابل نظارت از مسئولیت اجتماعی صنایع به پروژههای اولویتدار شهر.
ایجاد مراکز تجاری، فرهنگی، ورزشی و تفریحی متناسب با جمعیت و شرایط اقلیمی منطقه.
کاهش مداخلات سیاسی در مدیریت شهری و حرکت به سمت انتخاب مدیران حرفهای و متخصص.
تقویت نظارت مردمی، رسانهای و تخصصی بر عملکرد شورا و شهرداری.
بندر امام خمینی با وجود ظرفیتهای عظیم اقتصادی، موقعیت راهبردی و سابقه درخشان خود، همچنان از توان بازگشت به جایگاه شایستهاش برخوردار است؛ اما تحقق این هدف نیازمند ارادهای جدی، مدیریت پاسخگو و استفاده صحیح از منابعی است که سالهاست در پیرامون این شهر جریان دارند، بیآنکه سهمی متناسب از توسعه برای شهروندان آن به همراه آورده باشند.
