شب محمد استعلامی برگزار شد
صد و هفتاد و دومین شب از شبهای مجله بخارا به محمد استعلامی اختصاص داشت که عصر سه شنبه ۲۲ مهر ۹۳ برگزار شد.
صد و هفتاد و دومین شب از شبهای مجله بخارا به محمد استعلامی اختصاص داشت که عصر سه شنبه ۲۲ مهر ۹۳ برگزار شد.
به گزارش ایلناسید عبدالله انواراز استعلامی و شرح تذکرهالاولیاء عطّار حکایت کرد و گفت: «آنان که روزهای خود را با کتاب پر میکنند، یعنی از عمر در برابر خوانش کتاب مایه میگذارند و این عمرگذاری به روی کتاب را نه از جهت وقت سوزی به قول ابوالفضل بیهقی ادامه میدهد بلکه از آن روزی میخوانند تا از آن بهره بگیرند و با همگامی از این بهره به صورت مادی و معنوی زندگانی خود تحولی دهند، آنها به خوبی شهادت میدهند که تا چه اندازه شروح و حواشی بر سطورات کتاب در استفادت و سودجویی از کتاب مؤثر است چه تحریر کتاب چون از طریق نویسنده آن بعمل آمد. نویسنده همواره در انگار خود برآنست که فرقی بین او و خواننده از جهت فهم مطالب نگارش شده ندارد و بدین جهت همانطور که نویسنده بر نوشته خود اشکالی ندارد خواننده نیز اشکالی نخواهد داشت در حالی که منطق به آسانی این انگاره نویسنده را رد میکند چه نویسنده کتاب با خواننده خود یک رابطه تضایفی برقرار میکند نه چیز دیگر و هیچگاه فهم مطالب ارائه شده در کتاب یک رابطه مساوی با طرفین متضایفین در ادراک مطالب کتاب نمیکند. کافی است فیالمثل به مقامات که نوعی نویسندگی است نگاهی بیندازید و ببینید که نویسنده یک مقاله با یک شادی و سرشاری از لذت افاده مطلب میکند و خواننده با چه مشکلی در سنگلاخ آن مقاله گام بردارد و از شرحهای چند سود میجوید تا واقف بر گفتههای مندرج در مقاله دست یابد و بیشبهه اگر آن شروح نبودند مقاله در دست خواننده ناخوانده میماند. بوعلی سینا حکایت میکند که چهل بار متافیزیک ارسطو را خواندم و ندانستم ارسطو چه میگوید تا آنکه با تصادفی شرح فارابی بر این اثر ارسطو به دستم افتاد. آن وقت دانستم که مابعدالطبیعه ارسطو از چه چیزی سخن میگوید. ابوعبید جوزجانی شاگرد و ملازم ابوعلی سینا میگوید بوعلی را رسم چنین بو که چون مطلبی را میپرداخت بدون بازدید بعد و خواندن مجدد مطالب را قابل فهم برای خوانده میدانند و کار را به خواننده میسپرد چه همانطور که در فوق گفتیم چنین میپنداشت که فهم خواننده در برداشت ازین نوشته همان برداشت او از این نوشته است در حالی که به واقع چنین نیست. او میگوید بوعلی در بیست روز بدون داشتن کتاب مرجعی مطالب طبیعیات و الهیات شفا را پرداخت در حالی که چون این کتاب به دست خواننده رسید حاجت به شرحها کرد که هر شرح سالها در تدوین خود وقت گرفت. حال که به اجمال بر منافع شروح واقف شدیم و دیدیم که شروح چه نقشی در آثار بازی میکنند لازم است که به این نکته نیز اشاره کنم که شروح در تداول کتاب خوانان و کتاب پژوهان بر دو قسم است؛ یکی شرحهای تشریحی که شارح در شرح حود بر آن است رفع از غموضات و عوبصات مندرج در اثر کند و اثر را با سعی خود قابل درک برای خواننده نماید، این گونه شرح را شرح توضیحی میگویند. درین شرح شارح در پی نویسنده میرود و کلامی اضافه بر قول نویسنده ندارد جز آنکه رفع مشکل از کار نویسنده کرده است. دیگر شرح انتقادی است، درین شرح شارح بر آنست که قول نویسنده کتاب را به نقد کشیده و به نظر او انحرافاتی را که نویسنده در کار خود ارائه داد آگاه کند و حقیقت را به آن صورت که او میپندارد نه نویسنده که در اینجا تا حدی با این شرح انتقادی ابهام و سرگشتگی را که در اصل مطلب بوده است بر طرف کند. ولی به عکس نظر او غالباً یک شرح انتقادی انتقاد بر خود پیدا میکند که نظائر زیاد از این نوشتهها و انتقاد بر انتقاد در نوشتهها دیده میشود. حال اگر از اثرهای نثری بدر آییم و به آثار نظمی نیز بپردازیم میبینیم که شرحها در توضیح این آثار دارای منافع بیشتری است زیرا قالب شعر برای بیان مقاصد خود اغلب اوقات ساختمان کلامی را بر هم میزند و حاجت به آن دارد که صاحبدلی از در درآید و مطلب نظمی را نظم دیگر دهد تا بتواند مطالب منتظم در شعر را به فهم خواننده بسپارد. مضافاً شعرها غالباً از زیباییهای بدیعی برخوردارند که مطلع بودن بر این شروح خود یکی از هنرها را عرضه میکند و از آنها پرده برمیدارد.
با این توضیحات درباره شرح آثار چه نظمی و چه نثری به کارهای آقای دکتر استعلامی در ادب فارسی میپردازیم. جناب ایشان با تحویل شروح خاصی که از ادب فارسی دادهاند، نشان دادهاند که یکی از بارزترین و با اطلاعترین شارحان این گونه ادبیاتاند، چه به شرح آثاری پرداختهاند که حتی از تقرب به آن آثار خیلی از سلسله داران استیحاش در پیش میگیرند.
تصحیح و نقد و شرحی که ایشان بر یکی از کتاب مشهور صوفیان یعنی تذکره الاولیاء عطّار افاضه کردهاند تا کسی از شهر آشنایی نباشد نمیداند که چه کردهاند. این اثر بزرگ در نخستین چاپی که گرفت با ناهنجاریهای بسیار همراه شد و این ناهنجاریها به اصطلاح آن کتاب را میراند. چاپ انتقادی و شرح ایشان بر گفتههای صوفیان مندرج در این اثر عطّار نقش «یخرج الحی من المیت» بازی کرد چه خود تذکره الاولیاء و چه خلاصه آن هم از طریق قلم ایشان امروز تذکره الاولیاء را یکی از کتب مورد نظر اهل تحقیق قرار داده و چاپهای متعدد آن بهترین شاهد برین مدعاست.
آشنایی ایشان با نظرها و سلوکهای صوفیان ایشان را به شرح ابیات کتاب بسیار مشهور صوفی کشاند و ایشان با قلم مشکل گشای خود از خیلی از فروبستگیهای مولانا مشکل گشوده تا به این کار توجه نکنید و غریق زیبایی مثنوی نشوید و دست نجاتگر ایشان را در پشت خود نبینید که چگونه شما را از لجههای پر خطر این اثر بس سترگ به راحتی میرهاند، قدر این شرح برای شخص معلوم نمیشود. خوشبختانه چاپهای متعدد آن به خوبی گواه اقبال عمومی به این شرح است مضافاً آنکه مثنوی مورد شرح یکی از قدیمیترین دست نوشتهها و به اصطلاح فهرست نگاران اقدم النسخ است.
استعلامی چون حشر بسیار به نظم کهن دارند درین سالها دست به شرح اشعار شاعری زدهاند که بسیار کم کس به نزدیک این شاعر میرود و خود را گرفتار سنگلاخ دیوان او میکند که هم از جهت لغوی و ترکیب عبارتی و هم از جهت صنایع بدیعی و هم از سوی مسائل و مباحثعروضی و قافیهای هزاران مشکل را در خود ذخیره برای رویارویی با سلسلهداران کرده است و انصاف را که ایشان خوب با سلاح قلم خود به جدال این هَل من مبارز رفته و به شرح قصائد خاقانی فاتحانه بیرون آمده است.
ایشان را جز آنکه گفتیم کتب و مقالات و اشعار فراوان دیگر است که متأسفانه ضیق وقت اجازت ورود به آنها را نمیدهد و مضافاَ گفتهاند که گل آنست که خود ببوید نه آنکه عطار بگوید. خود بخوانید تا به مستی این عطر دست یابید.»
علیقلی بختیارینیز طی سخنانی گفت: «من با استعلامی از سال ۱۳۳۴، یعنی با عیدی که میآید میشود شصت سال آشنا بودهام. شاید کمتر دو نفری بتوانند این قدر با هم دوست باشند و این قدر خوب هم این دوستی را ادامه داده باشند. اما اگر بخواهم درباره آثاری حرف بزنم که دکتر استعلامی کار کرده، شاید بهتر باشد به سراغ هفت جلد کتابی بروم که ایشان درباره مثنوی کار کردهاند. وقتی شما به این کتابها نگاه میکنید، اگر هر مشکلی درباره مثنوی دارید حل میشود. خیلیها مثنوی را شرح کردهاند و شاید کتابشان نیز چندین بار به چاپ رسیده باشد اما هیچ یک چون مثنوی دکتر استعلامی کامل نیست. دکتر استعلامی در مثنوی خود تمام دشواریها را آسان کرده است. و بعد وقتی به قصاید خاقانی میرسیم که قصایدی است بسیار دشوار، دکتر استعلامی باز هم با پشتکار فراوان به این قصاید پرداخته و با دو جلد کار را بر خواننده آسان کرده است. وقتی به تذکرهالاولیاء میرسیم، میبینیم که کتابی دشوار که شاید هرگز نمیتوانستیم به کسی توصیه بکنیم آن را بخواند اکنون به کتابی خواندنی بدل شده است.»
سیروس علی نژاد نیز گفت: «پیش از هر چیز باید من تجربۀ خودم را در دانشکده ارتباطات باز کنم تا شما متوجه شوید آن موقع آقای دکتر استعلامی چه نقشی داشتند. مؤسسه عالی علوم ارتباطات که بعدها شد دانشکده علوم ارتباطات اما چون به دست آقای مصطفی مصباحزاده، یعنی مدیر روزنامه کیهان بنا شده بود، مدرسهای بسیار نو بود. خب دانشگاه باید اساساٌ نو باشد. و همه هم به مقدار لازم نو بودند اما حقیقتاٌ مدرسه عالی علوم ارتباطات وضع دیگری داشت. برای اینکه دکتر مصباحزاده با بهترینهای این مملکت آشنا بود و چون خودش در روزنامه بود ارتباط داشت و آنها را دعوت میکرد تا به این مدرسه بیایند. یکی از این افراد دکتر اردلان بود، دکتر اردلان حقیقتاٌ یکی از افراد شاخص این مملکت بود. یکی از بینظیرهای ما در وزارت امور خارجه بود. شاید شبیه به او در وزارت امور خارجه کم بوده باشد و این آدم آمده بود در یک مؤسسه کوچکی که فیالمثل ۳۰۰ دانشجو داشت رئیس دانشکده شده بود. از همین جا میتوانید حدس بزنید که اساساٌ دکتر مصباحزاده چه جور آدمهایی را دعوت میکرد. همین آقای دکتر بختیاری نمونه درخشانی است از آدمهایی که آنجا به تدریس دعوت میشدند. هر کسی در آنجا به تدریس دعوت نمیشد. آقای پرویز صانعی به تدریس دعوت میشد، و آن موقع آقای دکتر بختیاری و آقای دکتر استعلامی بسیار جوان بودند، در کنار اینها عبدالرحمان فرامرزی را دعوت میکرد. این دانشکده اساساٌ فضای دیگری داشت، اساساٌ نو بود. ما در آن روزها استادی داشتیم که الان من نمیدانم کجاست، دکتر حسن ثقوی، او حقیقتاٌ آدم امروزی بود، بسیار آدم معاصری بود، یا دکتر ناصر رحیمی. با وجود این من فکر میکنم دکتر استعلامی جوانترین استاد ما بود.
و در جایی که ناصر رحیمی، اردلان و عبدالرحمان فرامرزی و علیقلی بختیاری و … تدریس میکردند جای آسانی نبود که هر کسی بیاید مدیر گروه بشود. و دکتر استعلامی آن موقع مدیر گروه زبان و ادبیات فارسی بود. یعنی مهمترین درسهایی که میشد به یک روزنامهنویس داد. اهمیت دیگرش این بود که آقای دکتر استعلامی تنها مدیر گروه نبود، خودش تدریس میکرد و در تدریس حقیقتاٌ این شخص نوگرا بود. به ما ادبیات معاصر درس میداد. آن موقع اصلاٌ ادبیات معاصر رسم نبود که در دانشگاه تدریس بشود. اما آن دانشکده با آن فضایی که من برای شما گفتم این میدان را باز میکرد که دکتر استعلامی بیاید آنجا و به دکتر استعلامی این اجازه را میداد تا راجع به ادبیات معاصر صحبت کند.»
علینژاد در بخشی دیگر از سخنانش میافزاید: «مقصودم این است که دکتر استعلامی در کنار ادبیات معاصر که وی بسیار بر آن تسلط داشت و به همه شاگردانش میآموخت، به ادبیات کلاسیک هم بیش از آن مسلط بود و در کارهای بعدی خود بیشتر رفت سراغ ادبیات کلاسیک. به هر حال وقتی به دکتر استعلامی نگاه میکنم یک جهت نوگرایی اوست که همیشه مایه غبن است چون خیلیها در آن زمان به این چیزها نمیپرداختند و دیگر سو همین چیزی است که دکتر بختیاری توضیح دادند. آدم وقتی کارنامه دکتر استعلامی را امروز نگاه میکند، میبیند که این مرد یک لحظه وقتش را تلف نکرده، تمام عمرش با خواندن و با تحقیق سر و کار داشته است و امروز ما میتوانیم از کتابهای ایشان به اندازه حضور ایشان در زمانی که دانشجو بودیم استفاده کنیم. من برای شما عمر دراز آرزو میکنم.»
پس از آن علی دهباشی پیام دکتر احمد کریمی حکاک را به همین مناسبت برای حاضران خواند: «محمد استعلامی، که دوستان نزدیکش او را بیشتر با نام کوچک علی میشناسند، آموزگار و پژوهشگری است پرکار و کم حرف که از یک سو در هیچ مدار و معیار متعارفی نمیگنجد و از سوی دیگر حجم و قدر کارش، دست کم در دو عرصۀ متنشناسی و تأویل سخن، او را به مقامی در صدر ادیبان امروز ارتقا داده که میتواند الگو و اسوۀ نسل بعدی متنشناسان و شعرپژوهان باشد. در جملۀ بالا چون، نیک بنگریم، دو سوی کار هر دانشگاهی فرهیخته و آزموده را میبینیم: روئی به گذشتۀ حرفهای پرباری که، خواه در کیفیت و خواه در کمیت، معتنابه و چشمگیر است و روئی به سوی اثری – اثراتی – که چنین پژوهشگری میتواند در سرآمدان نسل بعد از خود داشته باشد. آنچه در اینجا دربارۀ این پژوهشگر کنجکاو و انسان نیک نفس میتوانیم گفت در همین دو مقوله است و صرفأ بر اساس مشاهدات خودم در موضع یک دوست این مرد میدان ادب فارسی.
سابقۀ دوستی من با استعلامی به حدود چهل سال پیش باز میگردد، آنگاه که ایشان همراه با همسر و فرزندش به عنوان استاد میهمان به دانشگاه پرینستون آمده بود و من در دانشگاه راتگرز، که در نزدیکی پرینستون واقع بود، دانشجوی ادبیات تطبیقی بودم. کتاب مستطاب تذکره الاولیا را تازه تدوین کرده بود و من با مقولۀ تصحیح متن آشنائی کافی نداشتم. حرفهای آن روزان و شبان خوشی هم که در خدمت دکتر استعلامی گذشت دقیقأ به یادم نمانده، ولی این اثر مهم را هنوز با خود و در خود حمل میکنم که تدوین متنی منقح از میان انبوه نسخههای خطی یا چاپهای سنگی چه کار پرزجر بیاجری میتواند باشد و چقدر حیاتی در امر ترسیم راهی که آیندگان در شناخت گذشته در پیش میگیرند
از آن روزهای نزدیک به چهل سال پیش تا به امروز گامهای مصمم و استوار دکتر استعلامی اندکی هم حتی آهستهتر نشده؛ او همچنان کار میکند، گیرم گرانیگاه کارش رفته رفته بر امر تأویل و شرح متون و تدوین دانشنامه و تدارک درسهای درست و سنجیده نگریستن در شعر و نثر نیاکان فارسی زبانان امروز قرار گرفته است. دو مجلد «درس حافظ؛ ویرایش و نقد و شرح تمام غزلهای حافظ» و «حافظ به گفتۀ حافظ، یک شناخت منطقی» خواننده را با کنج و کنارهای مهمی از کار این شاعر همۀ فصلهای شعر فارسی آشنا میکند، «درس مثنوی؛ گزیده یی شامل سی بخش از شش دفتر مثنوی، با مقدمه و شرح و فهرستها» درهای عوالم دیگری از سخن مولوی را بر ما میگشاید، «نقد و شرح قصاید خاقانی؛ بر اساس تقریرات استاد بدیع الزّمان فروزانفر» شاگردان بسیاری از نسلهای جدید را یک بار دیگر در محضر آن استاد یگانه و پای سخن آن شاعر دیرآشنا مینشاند، و دانشنامۀ در دست تدوین اصطلاحات صوفیه شالودۀ نظم دیگر و استوارتری از روش مدرسی آشنائی با این میراثادبی بیکران را پی میریزد. و چه بسیار کارهای دیگر این آموزگار دیرسال که در این مختصر ناگزیر باید گذاشت و گذشت.
در خلال سالیان اخیر چند باری فرصت دیدار و گفت و شنود با این مرد پرتوان و سخت کوش را داشتهام و، هربار، هرچه بیشتر با کارهایش از نزدیک آشنا میشدم مقام علمیاش در چشمم اوج دیگری میگرفت. در سال جاری فرصت دهمین اجلاس دوسالانۀ انجمن بین المللی ایرانشناسی در شهر مونرآل کانادا مجالی را پیش آورد تا دو سه روزی را هم از نزدیک با او به گفتوگو بگذرانم. آپارتمان کوچک ولی پر و پوشیده از کتابش از مردی سخن میگفت که حتی در هفتادوهشت سالگی هم از مغازله با معشوقش ادب فارسی دست نکشیده و گوئی هربار که متنی از این میراثرا در آغوش میکشد شبانگاه از کنارش جوان بر میخیزد. این عشق دیرینۀ دیرپا بر او – و بر همۀ ما شیفتگان ادب فارسی – مبارک باد.»
محمد استعلامینیز به روایتی مفصل از زندگیاش با عنوان «به یاد آن مرحوم …!» پرداخت و گفت: «شما میدانید و من هم میدانم که این مجالس گرامیداشت یا بزرگداشت، که این عاشق بزرگ ایران علی دهباشی بر پا میکند، غزلهای عاشقانۀ او برای معشوق زیبایش ایران است، و در این میان من و شما هم مطرح میشویم و فرصتی پیدا میکنیم که بگوییم ما هم برای این معشوق عزیز او هدیه یی آوردهایم. بسیاری از عزیزانی هم که در این مجالس از آنها قدردانی میشود، خودشان دیگر در میان ما نیستند، و شاید از صد و پنجاه شصت شبِ بخارا، بیشتر آنها به یاد آن بزرگانی بوده است که خودشان در میان ما نبودهاند. عنوان به یاد این مرحوم در بالای این نوشته، شاید طنزگونه به نظر آید، اما اصلاً قصد طنز نویسی ندارم. این بودن و نبودن خودش طنز است، و من بیآنکه از مرگ هراسی داشته باشم یا دیر و زودِ آن نگرانم کند، مرگ را پذیرفتهام که تنها واقعیت مسلم پس از هر تولد است، و آنچه میان این دو واقعه پیش میآید، و اینکه من میان این تولد و مرگ چه کارهایی میکنم یا نمیکنم، همیشه با احتمال همراه است.
وی ادامه داد: در زندگی من و هر کس دیگر آن اتفاقاتِ محتمل، گاه ارزش گفتن و یادآوری ندارد و گذران روزهای زندگی بوده، وگاه کارهایی است که ما را کمی مشخصتر نشان میدهد، و شاید اسمی از ما باقی گذارد که پس از ما هم به یاد عزیزان بیاید. آن وقت دوستانی هم هستند که از آدم یاد میکنند و شاید بگویند که فلان کس کارهای مفیدی کرده است که برای آیندگان میماند. کسانی هم همیشه در کنار گود هستند و بیآنکه از سبکی و سنگینی کار درکی داشته، یا اصلاً کار را دیده و خوانده باشند، تمام رشتههای آدم را پنبه میکنند. ممکن است از رابطۀ دوستانه با صاحب اثر و اینکه خود او در روزهای آخر زندگی ارزش چنداانی برای کارهایش قائل نبود، به صورت نقل قول مستقیم هم عباراتی نقل کنند، که او اصلاً نگفته است و خودش هم که نیست تا اعتراضی بکند. اگر من خودم به یاد این مرحوم با شما حرف میزنم، نه قصد خودستایی دارم و نه میخواهم بگویم که خدمت من به عنوان یک پژوهنده و یک استاد وگاه یک مدیر در سطح آموزش عالی ایران قابل ستایش بوده است. اما کارهای من در حدّ توان این جسم و این ذهن، با عشق و مسئولیت همراه بوده است. از حاصل تمام عمر هم اگر عنوانی را با افتخار بخواهم بر خود بگذارم، عنوان دانشجوست. من در ایران و بیرون از ایران، در امریکا و کانادا و ژاپن وچندی در هند، دانشجویانی از ملیتهای مختلف داشتهام، شاید از بیش از بیست ملیت مختلف، و همیشه معنای کار برای من زیستن با دانشجویانم بوده و من هم با آنها یک دانشجو بودهام، و در هر گوشۀ این دنیا که بودهام، گفتهام که استاد کسی است که همیشه دانشجو بماند.
وی ادامه داد: خوب! حالا این همیشه دانشجو، میخواهد واقعیت وجود خود را به صورت تصویری در کلمات با شما در میان بگذارد، ساده و روشن و دور از خودستایی، و دور از فروتنی بیجا، چنان که پس از صد و بیست سال(؟) که دوست و دشمن به یاد این مرحوم قلم به دست میگیرند، جز این گزارش خودنوشت حرفی برای گفتن نداشته باشند. این روزها که این یادداشت را مینویسم، تیرماه ۱۳۹۳، تازه هفتاد و هشت ساله شدهام. بیش از نیم قرن دانشجویی من، یک مشت کارهای چاپ شده دارد که بعضی از آنها را خودم حاضر نیستم دوباره چاپ کنم، کارهای خام و ضعیفی است که از نو باید تألیف شود و فرصتی برای چنان بازآفرینی ندارم. کارهایی هم هست که هر یک با چند هزار ساعت تلاش و خون دل خوردن به پایان رسیده، بارها تجدید نظر و تجدید چاپ شده و عزیزانی هم بودهاند که منصفانه روی آنها داوری مثبت داشتهاند. یک قسمت از زندگی من هم پشت میزهای دانشگاهها وگاه در وزارت علوم گذشته است که حاصلی از آن روزها بر جای نمانده، هر چند که قبول آن مسئولیتها همیشه به قصد کار مثبت و شامل خدمات مثبتی هم بوده، و با اطمینان میتوانم بگویم که در یازده سال پشت میز نشستن، حتی یک بار کار کسی روی میز من برای روز بعد نمانده است. حال اگر هر جملۀ این پاراگراف را بشکافم و شرح بدهم، آن گزارش خودنوشتی را که گفتم به دست شما خواهم داد و پیش از آن، اشارۀ کوتاهی به روزگار کودکی و نوجوانی من هم باید در این گزارش خودنوشت بیاید:
استعلامی افزود: من فرزند پدر و مادری از مردم خوانسارم. پدربزرگِ پدری من آشیخ عباس با وجود تحصیلات اهل مدرسه، هرگز از وجوه شرعی نان نخورده بود و در بازار خوانسار یک دکان عصّاری داشت که با درآمد ناچیز آن زندگی میکرد. من سالها پس از درگذشت او به دنیا آمده و او را ندیده بودم، اما آثار باقی مانده از آن پیشۀ عصّاری تا روزگار کودکی من بر جای بود. پدرم میرزا حبیب الله پیش از تولد من از لباس اهل مدرسه بیرون آمده بود و یک بار چنان که راز مگویی را برای کسی تعریف کنند، به من گفت که «آقا جانم نمیخواست ما از وجوه شرعی مدرسه نان بخوریم.» و پدر من به اندرز او گوش داده و سر از بازار اراک درآورده بود که به اقتضای سلامت نفس، کاسب موفقی نبود اما من این وِجهۀ شخصیت او را هم با احترام یاد میکنم. مادر من دختر یک طبیب محبوب مردم خوانسار بود و در خانوادۀ میرزا محمود حکیم، در آن روزگاری که آموزش همگانی در کشور نبود، پیر و جوان باسواد بودند و از نسل میرزا محمود چند پزشک موفق هم در خانوادۀ ما پرورش یافتند. من هنوز به سنّ دبستان نرسیده بودم که در سایۀ مادرم کلمات قرآن کریم را میشناختم، و با خواندن و نوشتن هم آن قدر آشنا شده بودم که در سال اول دبستان کتابهای کلاسهای بالاتر را میتوانستم بخوانم. چند سال پس از مهاجرتِ پدر و مادرم به اراک، من در آن شهر به دنیا آمده و آخرین فرزند ماندۀ آنها بودم، در دبستان فردوسی اراک من از بچههای سر به راه و با انضباط بودم، نمرههای خوب هم خیلی میگرفتم اما فقط دو بار شاگرد اول کلاس شدم. در انضباط نمرۀ عالی و در ورزش نمرۀ متوسط وگاه خوب داشتم که آن خوب هم به ملاحظۀ نمرۀ درسهای دیگرم بود. آموزش همگانی در آن روزها دو دورۀ شش سالۀ دبستان و دبیرستان بود و در دبیرستان هم فقط در سال آخر بچهها انتخاب رشته میکردند. من سال آخر دبیرستان میخواستم رشتۀ ادبی را انتخاب کنم که در اراک هیچ دبیرستانی ششم ادبی نداشت. پدرم که هر دو دخترش را به خانۀ شوهر فرستاده بود و جز من باری بر دوش او نبود، تمام زندگی را فروخت و به تهران آمد تا عزیز دُردانهاش بتواند در آخرین فرصت در دبیرستان علمیّه برای ششم ادبی نام نویسی کند. سال بعد در تابستان ۱۳۳۴باید به دانشگاه میرفتم، و امتحان ورودی بیشتر رشتهها جداگانه بود.
استعلامی افزود: من چهار کنکور برای رشتههای حقوق و ادبیات و زبانهای خارجی و علوم تربیتی دادم و در چهار رشته پذیرفته شدم و در دانشکدۀ حقوق یکی از پنج نفر اول بودم که همۀ فکر میکردند من در آیندۀ نزدیک یکی از پایهگذاران عدالت اجتماعی خواهم شد، و نشدم! رشتۀ ادبیات فارسی دانشسرای عالی را ترجیح دادم، با بچههایی از دورافتادهترین نقاط وطن آشنا و دوست شدم که ساده زیستن و پایداری در روابط انسانی را از آنها آموختم، و هنوز میان من و شماری از آنها پیوند همان روزگار برقرار است وگاه چند پیرمرد فرسوده و نیم فرسوده، یکدیگر را در گوشهیی از این دنیای بیدر و پیکر پیدا میکنیم. در پایان دورۀ سه سالۀ لیسانس ادبیات و علوم تربیتی دانشسرای عالی، میبایست پنج سال بیرون از تهران در دبیرستانها تدریس کنم و اجرای این تعهد را در مهر ۱۳۳۷ در بندر پهلوی آغاز کردم، دو سال در آن شهر بودم و برای اینکه بتوانم بیشتر درس بخوانم، موافقت فرهنگ گیلان را گرفتم که به جایی نزدیک به تهران بیایم، و از تفصیل آن میگذرم که با چه کش و واکشهایی به کرج آمدم و چند سالی هم در کرج و بعد در تهران دبیر دبیرستانها بودم. از مهر ۱۳۳۹ دورۀ فوق لیسانس مطالعات اجتماعی را در دانشگاه تهران شروع کردم، در آن افتخار شاگردی استاد غلامحسین صدیقی را یافتم که تا پایان زندگی آن یکانۀ روزگار، در انجمن ایرانی فلسفه و علوم انسانی وابسته به یونسکو، و بعد در محافل دیگر، از دیدار او و شماری از فرهیختگان نامدار آن روزگار فیض میبردم و اجازه داشتم که در شمار دوستاران آنها سعادت دیدارشان را داشته باشم.
وی ادامه داد: در نوروز ۱۳۴۰ مثل همۀ آن سالها، با چند تن از یاران مدرسه به زیارت استاد محمد معین رفتیم و در پایان آن دیدار نوروز، استاد به من فرمود که بعد از سیزده به در، ایشان را در سازمان لغت نامۀ دهخدا ببینم، و آن آغاز همکاری با استاد به عنوان عضو هیئت مؤلف لغت نامۀ دهخدا بود که علاوه بر فیض بیشتری از محضر استاد معین، آشنایی و دیدار با شماری از یاران دهخدا و فرزانگان دیگری که در جمع مؤلفان بودند، برای من یک دورۀ آموزش پرحاصل پدید آورد. در مهر۱۳۴۰هنوز دورۀ فوق لیسانس مطالعات اجتماعی را تمام نکرده بودم، یک روز هنگا میکه به سازمان لغت نامه رسیدم، خدمتگزار لغت نامه گفت: امروز آقای دکتر دو دفعه شما را خواستند که اینجا نبودید. به دفتر ایشان رفتم، استاد خسته از چندین ساعت کار در یک روز گرم اوایل ماه مهر، با لحنی نه مثل همیشه فرمود: شما چرا برای امتحان ورودی دورۀ دکتری اسم ننوشتهاید؟ هیچ جوابی نداشتم و از سرزنش استاد دست و پایم را گم کردم، و او مهربانتر ادامه داد: فردا صبح بروید اسم بنویسید! جواب استاد را پیدا کردم: چشم استاد! و همین! آن روزها مسئولیت امور اداری دورۀ دکتری با دوست فرزانهام دکتر سیّد ضیاء الدّین دهشیری بود و من صبح روز بعد در دفتر او بودم و او هم خبر داشت که استادان در شورای دورۀ دکتری اسمی از من بردهاند که به راستی قسم، بسیار بیش از شایستگی من بود. دورۀ فوق لیسانس مطالعات اجتماعی ناتمام ماند و من از ماه آبان ۱۳۴۰ دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی شدم.
وی ادامه داد: در سالهای دهۀ چهل و پنجاه، هر دانشجویی که در دورۀ دکتری زبان و ادب فارسی دانشگاه تهران پذیرفته میشد، این بخت موافق را داشت که شاگرد نسل اول و نسل دوم استادان ادب فارسی باشد، استادانی که در شرایطی استثنائی و با هشیاری و بهرهمندی از آن شرایط، به نقطۀ اعلای شایستگی رسیده بودند و امروز برای بیشتر آنها جانشینی نداریم. درسهای دورۀ دکتری ده شهادت نامه بود و به جای نمرۀ قبولی هم قیدِ پذیرفته یا خوب یا بسیار خوب میگرفتیم. چهار شهادت نامۀ متون ادب فارسی، سبکشناسی، مبانی زبانشناسی، و زبان و ادبیات عرب را همۀ ما باید میگذراندیم. متون ادب فارسی درس استاد بدیع الزّمان فروزانفر و ستون دورۀ دکتری بود، دانشجو میبایست هشت متن ادب کلاسیک فارسی را بخواند و مشکلات خود را با رجوع به منابع و با پرسش از استاد حل کند و هر وقت آماده باشد برای یک امتحان شفاهی وقت بگیرد، اما نه به همین آسانی. دانشجویانی بودند که بیش از بیست سال صبح روزهای پنج شنبه در درس مثنوی استاد حاضر میشدند و جرأتِ درخواست وقت برای امتحان متون ادبی را نداشتند، و این شهادت نامۀ خاص را بسیاری از آنها نگذراندند و دوره را هم به پایان نبردند. سبکشناسی پس از درگذشت استاد محمدتقی بهار در کنار درس متون فارسی استاد فروزانفر بود و دانشجویی که متون ادبی را میگذراند، نمرۀ سبکشناسی را هم گرفته بود! زبان و ادبیات عرب درس استاد محمدتقی مدرّس رضوی بود، پیر فرزانه و وارسته یی که شاگرد او بودن جدا از بسیار آموختن، سعادتِ دیدار یک انسان بزرگوار و نجیب روزگار را هم با خود داشت. استاد مدرّس رضوی به ما شرح ابن عقیل و مقامات حریری را از آبان ۱۳۴۰تا اردیبشت ۱۳۴۱ درس داد و از او بسیار آموختیم. مبانی زبانشناسی هم شهادت نامۀ اجباری استاد محمد مقدم بود که در آن سخن تازه بسیار میشنیدیم و دیدار با او هم دلنشین و آموزنده بود و به یاد ماندنی. شش شهادت نامۀ اختیاری هم داشتیم: دستور زبان فارسی را استاد محمد معین درس میداد و علاوه بر حضور در کلاس، هر دانشجو میبایست تألیف یک رسالۀ تحقیقی را هم در یکی از مباحثدستور زبان بر عهده بگیرد که با دقت و حوصلۀ استاد کار سنگین و آموزنده یی بود. من سه شهادت نامۀ زبان فارسی باستان، زبان اوستایی و فرهنگ ایران باستان را با استاد ابراهیم پورداوود گذراندم. آخرین سالهای درس استاد پورداوود و پس از بازنشستگی او بود، که او در کتابخانۀ خود به ما درس میداد، مختصر پذیرایی چای عصر هم با درس همراه بود و بالاتر از آن رفتار متین و مهربان استاد. آن عاشق بزرگ ایران جز خودش به کسی شباهت نداشت و آنها که بخت دیدار او را داشتهاند، میدانند که من چه میگویم! آن سه درس را من بعد از ظهر یکی از روزهای خرداد ۱۳۴۲در کتابخانۀ استاد پورداوود امتحان دادم و برای هر سه قیدِ خوب گرفتم. درس زبان پهلوی ساسانی را هم که در دورۀ لیسانس با استاد صادق کیا خوانده بودم، در دورۀ دکتری در سطح بالاتر دنبال کردم، آن روزها الفبای پهلوی ساسانی را راحت میخواندم، متن پهلوی چکامۀ برآمدن شاه بهرام ورجاوند را حفظ کرده بودم، پیوند من با استاد کیا به دوستی بدل شده بود و در سالهایی که او معاون وزارت فرهنگ و هنر و رئیس فرهنگستان زبان بود، چندی همکار و مشاور فرهنگستان هم بودم. از او بسیار آموختم که در گیر و دار کارهای دیگر فرصت بازگشت و به یاد آوردن آن همه را نداشتم و بیشتر آن خاصّه تسلط بر خطّ و زبان پهلوی ساسانی را از دست دادهام. اما استاد کیا فراتر از دانش بسیار و آموختن بیدریغ به دانشجویان، نمونۀ والای عشق به ایران و فرهنگ ایرانی بود و این رُویۀ شخصیت او از یاد رفتنی نیست. شهادت نامۀ اختیاری دیگرم تاریخ ادیان، درس استاد علی اصغر حکمت بود که شاگردان دورههای لیسانس و فوق لیسانس و دکتری را با هم میپذیرفت و برای ما که در دورۀ دکتری بودیم، نوشتن یک مقاله را هم تکلیف میکرد. حکمت کسی بود که در سالهای جوانی وزیر معارف کابینۀ محمدعلی فروغی شده بود و پیشنهاد تأسیس دانشگاه و پیگیری و ایجاد آن را از او داشتهایم و او نخستین رئیس دانشگاه تهران هم بوده است. وقتی که عهدهدار وزارت یا کار بزرگ دیگر نبود، سه شنبه صبح درِ خانهاش به روی دوستاران باز بود و من هم پس از روزگار دانشجویی به تکرار او را دیده بودم که انگار هنوز مسئول مسائل آموزش کشور و نگران آن بود که حاصل خدمات او و همرهانش از آسیب زمانه در امان میماند یا نه؟ آخرین شهادت نامۀ اختیاری را با استاد لطفعلی صورتگر گذراندم، رندی هشیار، شوخ و شیرین زبان و لااُبالی، اما سخت عاشق ارزشهای ادب و فرهنگ ایرانی، کهگاه از مسئولانی که در پاسداری آن ارزشها کوتاه میآمدند، تلخ یاد میکرد و زبان شیرینش هم تلخ میشد. عنوان درس استاد صورتگر سنجش ادبیات بود، درس را چندان جدّی نمیگرفت اما گفت و شنود با او ذهن را به اندیشیدن وا میداشت. از استاد صورتگر من امتیاز بسیار خوب گرفتم، نه برای آنکه دانشجوی بسیار خوبی بودم یا خیلی درس خوانده بودم. استاد مرا از دیرباز میشناخت و به دور از درس و تکلیف، پدرانه با من مهربان بود، و وقتی که بسیار خوب را کنار اسم من نوشت، به سه دوست دیگر که نامشان زیر نام من آمده بود، نمرۀ خوب داد و گفت: برای اینکه دلتان نشکند، و گرنه شما بیغیرتها که درس درست و حسابی نخواندهاید، و او هم درس درست و حسابی به ما نداده بود که بخوانیم یا نخوانیم! بله! حق با شماست که من از درسهای اختیاری یک شهادت نامۀ اضافی هم دارم یعنی با یازده شهادت نامه دکترا گرفتهام، چه عیبی دارد؟ چیز خوب یا بسیار خوب هر چه بیشتر، بهتر!
استعلامی تاکید کرد: از شاگردی استاد فروزانفر باید جداگانه حرف بزنم: صبح روز سهشنبهیی در آبان ۱۳۴۰ به اطاق شمارۀ ۱۰۲ در طبقۀ اول ساختمان دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی رسیدم، چند دقیقه دیر! استاد سر وقت آمده بود و وقتی که من درِ اطاق را باز کردم، نگاهی به من کرد که کمی جا خوردم. انگار مرا مناسب شاگردی خود ندید. از همه جوانتر بودم اما باخبر از مرتبۀ والای او. تعظیمی کردم و نزدیکترین جا را گرفتم و نشستم. من بیست و پنج ساله بودم و در میان حاضران دانشجویانی بودند که من میتوانستم فرزند آنها به شمار آیم، و استاد همگاه به طنز مردی را دوست قدیم میگفت یا به بانویی اُمُّ المؤمنین خطاب میکرد. آن صبح سه شنبه را در بیم و امید گذراندم و دو روز بعد، صبح پنج شنبه برای نخستین بار سر درس مثنوی استاد رفتم، اما پیش از وقت رسیدم، جرأت کردم و در ردیف جلو نشستم، دفتر و دستکم را با مثنوی تحریر سید حسن میرخانی روی میز گذاشتم. ظاهر کار نشان میداد که بیش از همراهان سالخوردهام به دانشجو شباهت دارم. یکی دو دقیقه بعد همه به احترام استاد برخاستیم، استاد بر جای خود نشست، پس از احوال پرسی با اُمّ المؤمنین به یکی از آقایان فرمود: مهدوی آن هفته کجا بودی؟ دکتر محمود مهدوی دامغانی برادر استاد احمد مهدوی دامغانی، که بعد خود استاد دانشگاه فردوسی شد و فرزانه یی بسیار فروتن بود، برخاست و با ادب خاصّ گزارش داد که یک هفته سخت بیمار بوده است و برای غیبت خود عذرخواهی کرد. تقریر و شرح قسمتی از اوایل دفتر دوم مثنوی مولانا جلال الدّین آغاز شد، که استاد متن تصحیح نیکلسن را پیش چشم داشت، و من توانستم آن قسمت را زود در چاپ میرخانی پیدا کنم. نظم و نگاه کنجکاو من نادیده نماند، استاد رو به من کرد: جوان! تو دانشجوی این کلاسی؟ پشتم لرزید اما بر خودم مسلط شدم و برخاستم: بله حضرت استاد، امسال پذیرفته شدهام. فرمود: بنشین! نشستم و نفس را تنظیم کردم و باز سراپا گوش شدم. سه شنبهها، روز سؤال بود و دوستان پرسشهای متون غیر از مثنوی را از استاد میپرسیدند، و من در همان هفتههای اول دیدم که پاسخهای استاد دریافتهایی فراتر از محتوای منابع لغت و شرح متون را در بر دارد چنان که گویی آموختههایش در ذهن او زاد و ولد میکنند و حرفهایی از او میشنویم که در درسهای دیگر کمتر شنیدهایم. اما هنوز با سه شنبه مشکل داشتم، میدانستم که من هم باید هشت متن را برای درس متون بخوانم. به فکرم رسید که از استاد سید صادق گوهرین وقت بگیرم و با او مشورت کنم. یاد همۀ خوبان و عزیزان به خیر. پس از دیدار با او هشت متن را انتخاب کرده بودم: دفتر اول مثنوی، دیوان حافظ، کشف المحجوب هجویری، تذکره الاولیاء عطار، مصباح الهدایه، منطق الطیر، هفت پیکر نظامی، و دیوان خاقانی شَروانی که این یکی را هیچ کس به سراغش نرفته بود، و استاد گوهرین هم در بارۀ آن گفت: جرأتش را داری!؟ تا سه شنبۀ بعد من پیش خودم در حدود سی صفحه از دیوان خاقانی را خواندم اما هنوز جرأت شرکت در پرسش و پاسخ را نداشتم. در این فاصله یک بار استاد امیرحسین آریانپور در محضر استاد از من یاد کرده بود و من خبر نداشتم. یاد او هم به خیر که محبتهایش از یاد نمیرود. روز سه شنبۀ هفتۀ چهارم یا پنجم یک بار دیگر استاد رو به من کرد: جوان! تو سؤالی نمیکنی! دریافت من از این کلمۀ جوان، تا حدّی این بود که زود آمدهای! برخاستم و گفتم: حضرت استاد خواندن متون را شروع کردهام و برای هفتۀ بعد اگر اجازه بفرمایید سؤالهایی دارم. فرمود: بنشین! باز نشستم، اما این بار قوت قلبی پیدا کردم و نقشۀ هفتۀ بعد را کشیدم که با یک مشت سؤال به کلاس سه شنبه میآیم، و هفتۀ بعد، دومین سه شنبۀ ماه آذر ۱۳۴۰سؤالهای سه قصیدۀ دیوان خاقانی را منظم یادداشت کرده بودم، و توانستم به ترتیب صفحه و سطر بپرسم. هر وقت که استاد فروزانفر دست چپ را کنار چشم چپ میگذاشت و از پشت عینک یک لحظه روی چهرۀ آدم ثابت میماند، یا میخواست متلکی بگوید یا میخواست ابراز رضایتی بکند. آن روز بعد از ده دوازده سؤال، من گفتم: حضرت استاد شرمندهام، من وقت دوستان دیگر را هم گرفتم. با همان نگاه خاص به روی من خیره شد و چیزی نگفت. چند پرسش دانشجویان دیگر را هم که پاسخ گفت، وقت کلاس تمام شد و استاد فرمود: امروز بس است. هنگامی که از در کلاس خارج میشد، من کنار در بودم و او دید که هنوز حرفی دارم و با همان نوای دلنشین خراسانیاش فرمود: هان! چیَه؟ گفتم: حضرت استاد اگراجازۀ فضولی بفرمایید، برای روز سه شنبه هم دوستان با نظر حضرت عالی یک متن مشخص را بخوانند و سؤالها را به ترتیب صفحه بپرسند، ما بیشتر فیض میبریم، بخصوص بعضی از متون که ما خودمان هرگز نمیتوانیم مشکلات آنها را حل کنیم! استاد به طنز فرمود: و بخصوص عموم متون! و افزود: خوب، کدام متن؟ گفتم: بنده دیوان خاقانی را شروع کردهام. این بار به روی من خیره شد اما چون ایستاده بود، دست چپ را کنار عینکش نبرد. تنها پاسخ من نگاهی حاکی از موافقت بود، و استاد سری تکان داد و رفت. من با سه تن از دوستان حرف زدم و آنها اگر با خاقانی موافق بودند یا نبودند با من همراه شدند، کلاسهای سه شنبه هم پرحاصلتر شد و ما تا اردیبشت سال ۱۳۴۴سه سال و نیم تمام قصاید خاقانی را خواندیم. پندار من این بود که در قصاید خاقانی دیگر مشکلی نداریم و تندنویسی پرسش و پاسخها را شرح کاملی میدانستم. پس از آن و در سالهای بعد فهمیدم که شاید ده برابر آن مشکلات هم بوده است و من به فکر اینکه آنها را میدانم از استاد نپرسیده بودم. تا خرداد ۱۳۴۲من دو درس مبانی زبانشناسی و ادبیات عرب، و شش شهادت نامۀ اختیاری را گذرانده بودم. در این فاصله استاد در تصحیح دیوان کبیر شمس تبریزی به جلد هفتم رسیده بود و فرهنگ نوادر لغات و اصطلاحات دیوان شمس را در دست تألیف داشت که پیوستی بر جلد هفتم بود. پیش بینی کار فهرستهای دیوان کبیر هم در خاطر او بود، و نیاز به دستیارانی داشت. افتخار این دستیاری نصیب چند تن از دوستان شد و سهم بیشتری را من به عهده گرفتم. فرهنگ نوادر لغات دیوان شمس را یک دور با استاد خواندم، و روی نمونههای چاپخانه نظرهای تازۀ او را ثبت کردم. برای کشف الابیات دیوان هم قرار شد که هر یک از دوستان قوافی یک جلد را استخراج کنند و به من بسپارند، من آنها را هماهنگ کنم و مواردی را که نیاز به راهنمایی بیشتر داشتم با استاد در میان بگذارم. این کار یک فرصت ارزندۀ دیگر هم به من میداد که هر هفته چند بار استاد را ببینم و در ضمن مشکلاتی را که در متون ادب فارسی داشتم بپرسم، برای امتحان دو شهادت نامۀ متون ادبی و سبکشناسی هم زودتر از دوستان دیگر آماده شوم، و شاید در زمانی کوتاهتر ده شهادت نامهام را بگذرانم، و البته حواسم جمع بود که از چنین امکانی حرف نزنم. هم زمان با پایان چهارمین سال که همان سه سال و نیم خواندن قصاید خاقانی هم بود،
وی ادامه داد: فرهنگ نوادر لغات و فهرست قوافی یا کشف الابیات دیوان کبیر هم رو به پایان بود. از هشت متنی که من میبایست بخوانم و امتحان بدهم، گفتم که یکی هم تذکره الاولیاء عطار، و تنها چاپ آن در بازار، چاپ کتابخانۀ مرکزی بود که به عنوان تصحیح علامۀ قزوینی منتشر شده بود و من میدانستم که آن، یک حروف چینی بازاری از تصحیح نیکلسن است که علامۀ قزوینی برای آن مقدمۀ مبسوطی نوشته و خود علامه هرگز تذکرهًْ الاولیاء را تصحیح نکرده است. خطاهای آن چاپ سر به هزاران میزد و وقتی که من تصحیح نیکلسن را به محبت استاد حسن مینوچهر امانت گرفتم و دیدم، آن هم چندان بهتر نبود. مشکل این کار را با استاد در میان گذاشتم. فرمود: نسخههایی را که آقای مینوی عکس برداری کردهاند ببین! چند بار به کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران رفتم و بسیاری از مواردی را که به نظر نادرست میآمد یا قابل فهم نبود، با نسخههای ترکیه مقایسه کردم. استاد سید عبدالله انوار هم که همواره در این گونه موارد از ارشاد ایشان برخوردار بودهام، سراغ نسخۀ دیگری را در کتابخانۀ ملی دادند و به لطف ایشان آن نسخه را هم دیدم. نتیجه این بود که صورت درست بسیاری از موارد مبهم یا نادرستِ چاپ لایدن و تهران، در آن نسخهها که از پایان زندگی عطار هم فاصلۀ زیادی نداشت، درست و قابل فهم بود. عصر یکی از روزهای پاییز ۱۳۴۳ در کتابخانۀ استاد فیشهای فهرست قوافی دیوان کبیر را تنظیم میکردیم، و استاد از نسخههای عکسی تذکره پرسید. واقعیّت را گفتم و او هم تأیید کرد که کار تذکره الاولیاء نیکلسن در پایۀ کار عظیم او روی مثنوی مولانا نیست و نیازی به یک تصحیح تازۀ تذکره هست. یک لحظه بعد به من فرمود: بیا این کتاب را زنده کن! راستی را بگویم که در آن لحظه نفهمیدم که منظور استاد چیست و چند ثانیه نگاهم روی چهرۀ او ایستاد. استاد افزود: تصحیحش کن! نتوانستم جواب روشنی بدهم، راستی را بگویم که ظرفیّت این عنایت را نداشتم یا باز منظور را نفهمیده بودم. آن روزها به من و دوست هم دورهام دکتر اسماعیل حاکمی اجازه داده بودند که درسی هم در دانشکدۀ ادبیات بدهیم، و من به دانشجویان رشتۀ فلسفه درس عمومی زبان فارسی میدادم. دو روز بعد از آن گفتگو در کتابخانۀ استاد، وقتی که از کلاس رشتۀ فلسفه بیرون آمدم، استاد سید صادق گوهرین را در راهرو دانشکده دیدم، با هم به اطاق استادان رفتیم، استاد گوهرین از خدمت تمام وقت راضی نبود و میگفت: تمامِ وقت آدم تلف میشود. خسته بود وبعد از یک چای رنگ پریدۀ خدمتگزار بخش، پیاده به طرف خانه راه افتاد، موقع خداحافظی به من گفت: فردا صبح شما کجااید؟ گفتم: هر جا که بفرمایید. گفت: پیتر اِیوری اینجاست، صبح بیا او را ببین! دیدن دارد. هشت و نیم صبح فردا من در خیابان تخت جمشید زنگ خانۀ استاد گوهرین را زدم و خدمتگزار در را باز کرد و جلوی من راه افتاد، اما آهسته راه میرفت، برگشت و به من گفت: آقای پیتر هنوز خواب است. استاد گوهرین در طبقۀ پایین بود، در شبستانی که باید روی زمین مینشستیم و استاد گوهرین هم با عبا و عرق چین! اول از درسهای من پرسید. گفتم که فقط دو درس استاد فروزانفر مانده است و موضوع تصحیح تذکره الاولیاء را هم گفتم. استاد گوهرین خودمانیتر از همیشه گفت: خیلی شانسه! تو نمیدونی که استاد خیلی ساله رسالۀ تازه از کسی قبول نکرده، به تو گفته: بیا با من رساله بگیر! ما ده – پونزده تا که باش رساله گرفتیم کلّی منّتش را کشیدیم. استاد اِیوری هم آمد پایین، هنوز چشمهاش پر خواب بود، گرم و مهربان با من سلام و تعارف کرد و چه فارسی را خوب حرف میزد! آن روز صحبت کارهای عطار بود که پیتر با کمک استاد گوهرین به انگلیسی ترجمه میکرد و او هم معتقد بود که کار تذکرۀ نیکلسن با کار او روی مثنوی قابل مقایسه نیست. چند روز بعد من میبایست استاد فروزانفر را در دفتر ریاست دانشکدۀ علوم معقول و منقول ببینم. به من فرموده بود که در کلاس عرفان آن دانشکده هم شرکت کنم که به آن میگفت: درس قشیریه و اصل رسالۀ قشیریه را درس میداد. آن روز پیش از درس قشیریه به خودم جرأت دادم و پرسیدم: حضرت استاد! اینکه به من فرمودید تذکره الاولیاء را تصحیح کنم، این موضوع را میشود به عنوان رسالۀ دکتری پیشنهاد کرد؟ فرمود: چرا نه؟ طرحت را بنویس، بیار من ببینم. یک مشکل دیگر هم بود که من با عنایت استاد صادق کیا و آشنایی آن روزها با زبان پهلوی ساسانی، رسالۀ دیگری را روی ترجمۀ یکفصل از بُتدهِشن و مقایسۀ آن با روایات آفرینش در ادیان سامی پیشنهاد کرده بودم و استاد کیا هم راهنمایی مرا پذیرفته بود، و از دو طرف با علاقه و با رودربایستی درگیر بودم، و راست بگویم که احساس توانایی بیشتری در کار تذکرۀ عطار مرا به طرف استاد فروزانفر میکشید. اما من از روزهایی که درس زبان پهلوی دورۀ دکتری را میگذراندم، رفیق راه استاد صادق کیا بودم که پیاده به خانه میرفت وگاه تا درِ خانه با او بودم. در آن پیاده رویها انسان فرشته خویی را یافته بودم که شخصیت والای او را دیگران نمیشناختند و بعد هم نشناختند، و میدانستم که او مرا از ماندن بر سر دوراهی نجات میدهد. درس پهلوی را گذرانده بودم اما دیدار او را از دست نمیدادم وگاه در وزارت فرهنگ و هنر به دیدنش میرفتم، در یکی از ضمایم کاخ گلستان که ادارۀ فرهنگ عامّۀ وزارت فرهنگ و هنر بود. تمام واقعیت را به استاد کیا گفتم و هیچ گله یا رنجشی در چشمهای مهربانش ندیدم. گفت: دوستی ما با موضوع رسالۀ دکتری ربط ندارد. آقای فروزانفر هم استاد همۀ ماست. حتماً رساله را عوض کنید! طرح رسالۀ نقد و بررسی و تصحیح و تعلیق و فهرستهای تذکره الاولیاء عطار در زمستان ۱۳۴۳ به تصویب شورای دورۀ دکتری رسید، و استاد گوهرین که کمتر حوصلۀ حضور در جلسهها را داشت، آن روز حاضر شده بود و چنان که بعد به من گفت، یکی میبایست ناز استاد فروزانفر را بکشد و قبول راهنمایی رساله را پیشنهاد کند.
وی افزود: در همان روزهای دستیاری در کار فرهنگ نوادر لغات و فهرستهای دیوان شمس، استاد خبر داشت که من برای امتحان متون بیش و کم آمادهام و باز صادقانه بگویم که آن آمادگی به این معنی نبود که بر تمام دقایق آن هشت متن تسلط داشتم، و بعدها فهمیدم که همۀ ما پس از پایان روزهای مدرسه هزاران دقیقۀ دیگر میآموزیم که از خوش خیالی آن روزها شرمنده میشویم! یک روز که برگههای فهرستهای دیوان شمس را با هم میدیدیم، استاد فرمود: امتحانت را کی میدهی؟ هنوز جرأت نداشتم که بگویم آمادۀ امتحان متون هستم. کمتر از چهار سال بود که هر سه شنبه و پنج شنبه پای درس استاد بودم، در جواب پرسش او زبانم بند آمد و استاد سکوت مرا شکست و پرسید: همه را خواندهای؟ گفتم: بله قربان! اما.. و در پی این کلمه باز ساکت ماندم. فرمود: هفتۀ دیگر کتابهایت را بیار! باز خاموش ماندم. فرمود: مشکلی هست؟ گفتم: حضرت استاد! در کلاس شما دانشجویی هست که بر من حقّ تعلیم دارد و میدانم که مدتی است آمادۀ امتحان است و نیاز به عنایت شما دارد، اگر ایشان پیش از من امتحان بدهد، به من هم لطف کردهاید. وقتی که اسم آن عزیز را که اکنون عزیز از دست رفته است، به استاد گفتم، دیدم که او هم مورد عنایت استاد است. اجازه بدهید که نام آن معلم و همکار عزیز سالهای بعد را در اینجا یاد نکنم. هفتۀ بعد آن عزیز با سؤالی رو به رو شد که انتظار آن را نداشت. استاد پس از درس مثنوی از او پرسید: «…! متونت را خواندهای؟» جواب داد: بله قربان! استاد فرمود: «دو هفتۀ بعد پنج شنبه کتابهایت را بیار!» هنگامی که از اطاق ۱۰۲ بیرون میرفت، من تا دفتر استادان او را بدرقه کردم. در راهرو دانشکده فرمود: «تو هم یک هفته بعد!» به این ترتیب من در چهار سال تحصیلی که سه سال و نیم میشد، تمام شهادت نامههای خود را گذرانده بودم و تنها باید روی رسالۀ نقد و تصحیح و تعلیق تذکرهًْ الاولیاء عطار کار میکردم، و همین جا باید به یکی دیگر از صفات ناشناختۀ استاد فروزانفر اشاره کنم، که بسیاری از دوستان با آن برنخورده بودند:
استعلام افزود: او راهنمایی رسالهها را آسان نمیپذیرفت و بودند دوستانی که این امتناع او را نشان غرور او میپنداشتند. اما اگر دانشجویی درگیر رساله گذراندن با او میشد، میدید که استاد با چه حوصله و شکیبایی و دقتی تن به کار میداد. اگر شمار دانشجویانی که در سی سال با او رساله گذراندهاند از سی و چند تن نمیگذرد، برای این بود که او اهل سهل انگاری نبود و در رساله یی که زیر نظر او میگذشت، سهم قابل توجهی از هر رساله حاصل کار استاد بود. در آبان ۱۳۴۵ درست پنج سال پس از ورود به دورۀ دکتری از رسالهام دفاع کردم، اما از محضر پُرفیض استاد دور نماندم و تا اردیبشت ۱۳۴۹ که به مرتبۀ دانشیاری رسیده بودم، صبح روزهای پنج شنبه شاگرد درس مثنوی بودم و در کارهای دیگر استاد هم دست بر سینه داشتم و خدمت او را افتخار خود میدانستم. شاگردی استاد بدیع الزّمان فروزانفر موهبتی در زندگی اجتماعی من بوده است، و خوب میدانم که اگر حرمتی در میان پژوهندگان این روزگار داشته باشم، فراتر از شایستگی من، و بیشتر داوری عزیزانی است که مرا به نام شاگرد بدیع الزمان میشناسند!
وی ادامه داد: در همان سالهای دانشجویی من، دو مؤسسۀ آموزش عالی جدا از دانشگاه تهران تأسیس شد که هر یک به دلیلی با من ربط داشت. در ۱۳۴۴ یکی از مدیران پیشین وزارت دارایی در تلاش ایجاد مدرسۀ عالی ادبیات و زبانهای خارجی، و از حمایت و همکاری یکی از سرشناسان اقتصاد و بازرگانی به نام دکتر علی محمد بنکدارپور برخوردار بود. پدر همسر من سید محمد حسین انوار که چهرۀ درخشانی بود و با همۀ بزرگان و نامداران دوستی داشت، پیشنهاد کرد که استاد علی اصغر حکمت ریاست مدرسۀ عالی ادبیات و زبانهای خارجی را بپذیرد، و من هم که شاگرد حکمت بودم در این گیر و دار میبایست گوشۀ این کار را بگیرم. اما به دلیل گرفتاری رسالۀ دکتری از قبول مسئولیتی در آن مدرسه عذرخواهی کردم وحضور محمد یزدانفر که سالها در وزارت فرهنگ معاون شایسته یی برای حکمت بود، در این کار هم به سامان دادن آن مدرسه کمک کرد، و من پس از معرفی شماری از دوستان برای تدریس، با تعهد چند ساعت درس از وظایف اداری در آن مدرسه معاف شدم. استاد حکمت از من رنجید، اما یک سال بعد که در یکی از همان دیدارهای صبح سه شنبه با استاد فروزانفر به خانۀ او رفتم و استاد خبر گذراندن رسالهام را به او داد، حکمت تبسمی کرد و گفت: پارسال دلم از تو گرفت، اما حالا میبینم که در کارها برنامه داری، آفرین پسرم! و من تا سال ۱۳۵۹ که حکمت با پیری و بیماری و زمین خوردن و شکستگی بیشتر استخوانهایش پایان دردناکی داشت، هر چندگاه با سید انوار که هم پدرزن بود و هم مرشد، به دیدار حکمت میرفتم. چند هفته پیش از درگذشت حکمت که آخرین دیدار با او بود، مردی که دیگر توان حرکت نداشت، باز از دانشگاه میپرسید و گویی نگران آن بود که حاصل سالهای خدمت او به عنوان مؤسس نهادهای آموزش همگانی، و پیشنهاد کنندۀ تأسیس دانشگاه و نخستین رئیس دانشگاه تهران، آیا بر جای مانده است؟
وی ادامه داد: مدرسۀ دیگری که در همان سالها به وجود آمد، دانشکدۀ علوم ارتباطات اجتماعی بود، مدرسۀ روزنامه نگاری و سینماتوگرافی و روابط عمومی و مترجمی. آغاز کار آن دانشکده یک کلاس کوچک خبرنویسی بود که در خیابان فردوسی در یک ساختمان کهنۀ متعلق به روزنامۀ کیهان تشکیل میشد و از همان روزها دکتر مصباحزاده آن را پی ساختمان یک دانشکده میدانست و حدیثآن عشق بر زبان او بود. در پاییز ۱۳۴۶ که نخستین امتحان ورودی آن دانشکده را در دانشکدۀ حقوق دانشگاه تهران برگزار کردیم، مسئولیت بخش زبان فارسی را من بر عهده گرفتم و میدانستم که دکتر مصباحزاده بر زبان فارسی بیش از تدریس ادبیات تأکید دارد و درست نویسی در مطبوعات نگرانی اوست، و دوستانی را به کار دعوت کردم که سابقۀ تدریس جدّی در انشاء فارسی داشتند و ضوابطِ درست نوشتن را میدانستند. مصباحزاده مرا متوجه کرده بود که زبان فارسی و ادبیات فارسی دو مقولۀ آموزشی متفاوت است، و اینکه من در سالهای بعد هم روی آن تأکید داشتم، از او آموخته بودم. اما در سالهایی که من تدریس در دانشگاه تهران را آغاز کردم و پس از آن در دانشکدۀ علوم ارتباطات اجتماعی، مشکلی هم در کار خود به وجود آوردم که هرگز از آن پشیمان نبودهام: من در همان سال ۱۳۴۳ که به دانشجویان رشتۀ فلسفه درس زبان فارسی میدادم، انتظار منطقی جوانها را درک میکردم که میخواستند به ادبیات امروز هم بپردازم، و هر هفته نیم ساعتی را به گفتگو در بارۀ شعر، نقد ادبی و شعر امروز و داستان نویسی اختصاص میدادم و توجه نداشتم که این کار، سؤالهایی را به کلاسهای همکاران میبرد و برای بسیاری از آنها مشکل ایجاد میکند، و صادقانه بگویم که خود من هم برای بسیاری از آن سؤالهای بچهها میبایست مطالعه کنم و جواب حاضر نداشتم. در دانشکدۀ ادبیات همکارانی داشتیم که نگاه به روی جلد یک کتاب داستان را هم گناه میدانستند و یکی از آنها یک بار به من گفت: از افتخارات من این است که در تمام عمرم یک رمان نخواندهام! در دانشکدۀ علوم ارتباطات، من ادبیات معاصر را به عنوان یک درس مستقل در برنامه گذاشتم. در این درس خود من هم ساعتهای زیادی را صرف فراهم کردن موادّ درس میکردم و به دانشجویان میگفتم که ما داریم با هم درس میخوانیم. از همان آغاز، از ابتکارهای دکتر مصباحزاده این بود که یک درس مسائل روز گذاشته بود و مسئولان یعنی نخست وزیر و وزیران را دعوت میکرد که هر یک در بارۀ حوزۀ کار خودشان حرف بزنند و به پرسشهای دانشجویان جواب بدهند. همین کار را من در درس ادبیات معاصر کردم و چند بار که شاعران و نویسندگان معاصر را به کلاس ادبیات معاصر بردم، برای خود من هم بسیار آموزنده بود، خاصّه چند بار که نادر نادرپور در آن برنامه دعوت شد و پُرمایه حرف زد. کار به نوآوران هم محدود نمیشد و برای مثال یک بار از مطیعالدولۀ حجازی دعوت کردم و با اینکه حجازی آن روز سناتور بود و جوانها همشناختی از قلم و محتوای آثار او نداشتند، دیدار با او بر دل همه نشست، و یکی از دانشجویان که پیش از آمدن حجازی گفته بود: چرا فسیلها را دعوت میکنید؟ در پایان آن جلسه دنبال ما دوید و گفت: آقای حجازی باز تشریف میآورید؟ درس ادبیات معاصر برای من عوارض دیگری هم داشت که یک سلسله مکاتبۀ بینام و نشان به صورت دشنام و تهمت به هر جایی که من کار میکردم فرستاده میشد و من با خاموشی به آنها جواب میدادم. در دانشکدۀ علوم ارتباطات هم دکتر مصباحزاده و دکتر علیقلی اردلان که ریاست آن دانشکده را پذیرفته بود و منّتی بر همۀ ما داشت، اعتنایی به آن نامههای بیامضا نمیکردند. با گذشت زمان درس ادب معاصر به عنوان یک ضرورت پذیرفته شد و در برنامه ریزی دبیرستانها هم جایی باز کرد. در سالهای ۱۳۴۹به بعد با مسئولیت تمام وقتی که من در خدمات دانشگاهی وگاه در مدیریت گوشههایی از آموزش عالی داشتم، کار روی ادب معاصر را نتوانستم دنبال کنم اما دوستان دیگر، سطح درس ادب معاصر را بسیار بالاتر بردند. دو کتاب بررسی ادبیات امروز ایران، و ادبیات دورۀ بیداری و معاصر هم که آن روزها کار تازه و موفق من بود، سرآغازی شد برای تألیف کتابهای تحلیلی و درسی ادب معاصر که باز عزیزان کارهای پرمایه تری عرضه کردند و شاید نیازی – و نیز فرصتی – نبود که من در آن دو کتاب تجدید نظر کنم، یا با ملاحظات خاصّ این روزگار کار تازه یی به جای آنها عرضه کنم، که این برای من ممکن نبود و هرگز به ملاحظۀ روزگار چیزی نمینوشتم!
استعلامی افزود: در همان سالها نویسندۀ نامدار زینالعابدین رهنما پس از نشر کتاب موفق خود پیامبر، و یک رمان دیگر با عنوان زندگانی امام حسین، به فکر ترجمه و تفسیر قرآن کریم افتاده و کاری بیش و کم متفاوت را پیش گرفته بود. یک روز جمعه در تابستان ۱۳۴۵ بیخبر به خانۀ ما آمد و پس از صبحانه یی مختصر به من گفت: من به کمک شما نیاز دارم، از خودتان بگویید، من شنوندۀ خوبی هستم. سوابق درس و مشقم را برای او گفتم و او موضوع ترجمه و تفسیر قرآن مجید را مطرح کرد که انتظار داشت من یکدست کردن و یک نظارت ادیتوریال بر آن را قبول کنم. وقت گذاشتن روی چنان کاری آسان نبود و من پس از چند روز به شرط آنکه در هفته بیش از بیست ساعت وقت نگیرد پذیرفتم. روزنامۀ کیهان دفتری به آقای رهنما داد، و این همان روزهایی بود که من کلاس خبرنویسی روزنامۀ کیهان را داشتم و هنوز امتیاز تأسیس دانشکدۀ علوم ارتباطات اجتماعی صادر نشده بود. پانزده ماه من ادیتور ترجمه و تفسیر قرآن آقای رهنما بودم، و گوشه یی از آن کار را هم همسر فرزانه و از دست رفتۀ من پروین انوار بر عهده داشت که خود نیز مرجعشناس و کتابداری آشنا با این زمینه بود، و آن روز معاونت کتابخانۀ جُردن(پلی تکنیک تهران) را برعهده داشت که امروز کتابخانۀ دانشگاه امیرکبیر است. دوستی من با آقای رهنما و فرزندان فرزانۀ او سالها پیش از ترجمه و تفسیر قرآن کریم آغاز شده بود و پس از آن پانزده ماه متوقف نشد، اما به ضرورتی دیگر کار ترجمه و تفسیر قرآن کریم را دکتر علی اصغر حلبی ادامه داد که بیهیچ مجامله برای آن شایستهتر از من بود. در پاییز ۱۳۴۶موضوع جدا کردن آموزش عالی از وزارت فرهنگ، و تأسیس وزارت علوم و آموزش عالی مطرح شده بود و دکتر مجید رهنما از هر کسی برای تأسیس آن وزارت خانه شایستهتر بود. به پیشنهاد رهنمای بزرگ، فرزند او با یک تصویب نامۀ هیئت دولت مرا به وزارت علوم برد. روزی که در یک ساختمان اجاره یی در خیابان ایرانشهر، نخستین کار اداری را به عهده گرفتم، تمام وزارت خانه ده نفر عضو نداشت اما به تدریج خیلیها آمدند که بالا رفتن از پلههای اداری را بهتر بلد بودند. من بیشتر به عنوان یک دوست، چندی مشاور وزارت علوم بودم، و این همان روزهایی بود که دانشکدۀ علوم ارتباطات اجتماعی تأسیس شد و من پس از ساعات اداری وظیفه یی در آن دانشکده داشتم و آن کار را هم بهتر بلد بودم. در همان روزها صحبت از استادیاری دانشکدۀ ادبیات هم بود و دانشکدۀ علوم تربیتی دانشگاه تهران هم به یک استادیار زبان و ادب فارسی نیاز داشت که من خواستار هیچ یک از آن دو مقام نبودم. خاصّه در دانشکدۀ علوم تربیتی همان عزیزی که یک بار در امتحان درس استاد فروزانفر تقدم او را مراعات کرده بودم برای امتحان ثبت نام کرده بود و میبایست میدان را برای او خالی بگذارم. این را هم بگویم که من دانشسرای عالی را خانۀ خودم میدانستم و دلم پیش دانشجویانی بود که از دورترین نقاط وطنم به آنجا میآمدند، و با رفتن به دانشسرای عالی، پیوند من با دانشگاه تهران و استادان و همکارانم بیآسیبتر میماند. به صورت استادیار نیمه وقت به دانشسرای عالی رفتم و تا سه سال که مسئولیتی در دانشکدۀ علوم ارتباطات اجتماعی داشتم، در هفته یک روز هم استادیار دانشسرای عالی بودم و به دو کلاس درس میدادم.
وی ادامه داد: در سال ۱۳۴۹ داشسرای عالی برای مدیریت خدمات آموزشی و سرپرستی دورۀ شبانه مرا به قبول این دو کار دعوت کرد که مرتبۀ دانشگاهی من هم میبایست به استادیار تمام وقت تبدیل شود. دکتر صدرالدّین الاهی دوست گرانمایۀ من که دورۀ دکترای خود را در فرانسه به پایان رسانده و برای کار دانشکدۀ علوم ارتباطات اجتماعی بسیار مناسبتر از من بود، در همان روزها از راه رسید. من از تیر ۱۳۴۹ در دانشسرای عالی عهده دار دو کار اداری شدم که با تدریس تمام وقت همراه بود، اما سنگینی بیش از دوازده ساعت کار هر روز را، همکاری با دکتر احمد هوشنگ شریفی رئیس دانشسرای عالی و با معاون فرزانۀ او دکتر محمود میرآفتاب، دلنشین میکرد و اگر منگاه تا ساعات دیر شامگاه سر کار بودم، جای هیچ شکایتی نبود. عزیزان دیگری هم که در کنار من به کارهای دانشجویان میرسیدند، آن قدر صمیم و دلسوز بودند که با گذشت بیش از چهل سال، هنوز دوستان خوب مناند. در دانشسرای عالی و پس از آن در دانشگاه تربیت معلم، من به مرتبۀ دانشیاری و استادی هم رسیدم و در سالهای ۱۳۵۰ تا ۱۳۵۶مسئولیت مؤسسۀ تحقیقات تربیتی، مدیریت انتشارات و روابط دانشگاهی و مدیریت گروه آموزشی زبان و ادب فارسی را هم پذیرفتم، در هر سمت خدماتی کردم، اما هنگامی که رستاخیز برای همه(؟) اجباری شد، بهتر دیدم که در خاک مدفون بمانم و در زمستان ۱۳۵۶ فقط با چهل و یک سال سن و بیست و یک سال خدمت بازنشسته شدم و پس از آن، دیدم که در آن ده یازده سال خدمات اداری، چه کارهای بهتری میتوانستم بکنم که شاید میماند و امروز میگفتم اینها کار من است! پس از سال ۱۳۵۷یک بار دیگر با حفظ بازنشستگی به کار دانشگاهی برگشتم و هنگامی که همۀ دانشگاهها برای سه سال بسته شد، من راهی هموارتر پیش پای خود دیدم که باید در خانه نشست و دانشگاه را به خانهها فرستاد، و این سی و چند سال که بیشتر هم در دیار غربت گذشته، سالهای پرحاصلترم بوده و نشر چند هزار صفحه کار تازه و تجدید نظر در کارهای گذشته حاصل روشنتری داشته است.
وی تاکید کرد: کارهایی هم که این سالها به تکرار منتشر شده، همواره جای اصلاح و تجدید نظر دارد و از نظر من هیچ کاری نهائی نیست. در سی و چهارسال گذشته از ۱۳۵۹ تا امروز بیش از هشت هزار صفحه کار تازۀ من به صورت کتاب و مقاله انتشار یافته، و بیشتر آنها به چاپهای مکرر رسیده است. تصحیح شش دفتر مثنوی مولانا جلالالدّین که همکاران من از آن به عنوان شرح یاد میکنند، فقط شرح نیست. نزدیک به دو هزار بیت در این کتاب و از جمله دو بیت آغاز مثنوی، برای اولین بار مطابق با نسخههای قونیه و قاهره و تهران تصحیح شده، و در مقایسۀ لفظ به لفظ با کار نیکلسن، بیش از دو هزار بیت مثنوی که مطابق گفتۀ مولانا ست با تصحیح نیکلسن تفاوت دارد و این سخن، نفی عظمت کار نیکلسن نیست. من صورت درست کلام مولانا را با شرحی روشن و همه کس فهم به خانههای مردم فرستادهام و دلیل موفقیت کارم همین است. در درس حافظ / نقد و شرح غزلهای حافظ، و در نقد و شرح قصاید خاقانی هم نظر به همین درستی متن و شرح ساده و روشن بوده است. در موارد بسیاری مثنوی را با کمک مثنوی شرح دادهام و همین ارتباط گوشههای کلام به یکدیگر، در کار حافظ و خاقانی هم واسطۀ تفهیم درست معنا بوده است. در کنار اینها و در کنار تجدید نظرهای مکرر در تذکرهًْ الاولیاء عطار در چاپهای پانزدهم تا بیست و چهارم آن، کارهای جنبی دیگری هم داشتهام که همه کوششی برای تفهیم درست بوده است: کتاب حافظ به گفتۀ حافظ یک فریاد است که عزیزان من تا کی میخواهید زن و فرزند حافظ را به معشوق مذکر او بدل کنید؟ حافظ مرد خانه و خانواده است، و برای تنها پسری که در کودکی بیمار شده و مرده است میگرید: یوسف عزیزم رفت، ای برادران رحمی! و غزلهایی دارد که مرثیۀ این نازنین پسر است. در شعر حافظ مغ بچه و ترسا بچه هم فقط ساقی میخانه است اما اگر زاهد خلوت نشین سر از میخانه درآورد، اوست که ساقی را وسیلۀ ارضاء محرومیتهای گذشتۀ خود میپندارد. در رسالۀ فشردۀ حدیثکرامت، در نقد و بازشناسی سیَرُالملوک نظام الملک، و در بیش از هفتاد مقاله در نشریات پژوهشی درون و بیرون ایران، جز تفهیم منطقی و به زبان ساده راست گفتن به عزیزان دانشجو و خوانندگان دیگر هدفی نداشتهام. در تمام این سالها انتظار من از دوستان و همکاران هم این بوده است که نقاط ضعف کارهایم را به من بگویند، که نگفته یا فرصتی برای آن نداشتهاند و به هر حال، هم کار من و هم کار همۀ آنها روی ادب و فرهنگ این آب و خاک، همیشه میتواند جای حرف داشته باشد.»