نشست نقد و بررسی مدیریت فرهنگی در ایران/۲
تیمورزاده: داراییهای ریالی ناشران یکسوم شده است
تیمورزاده: داراییهای ریالی همهٔ ناشران امروز یكسوم شده است/ موسایی: موضوع کاغذ به حسن نیت و درایت بر میگردد که در این شرایط وجود ندارد/ آموزگار: مصادیق بررسی کتابها هیچ وقت اعلام نمیشود، چون هر روز چیزهای تازهای میآیند و نمیتوان هر روز قانون را عوض کرد/ بهشتی: با این شرایط ادامهٔ کار ناشران بسیار سخت شده است.
ایلنا: قیمت كاغذ از یك سال پیش به این سمت چند برابر شده و این كالای اساسی صنعت نشر، این روزها به بزرگترین چالش ناشران برای ادامهی حیات تبدیل شده است. در بخش دوم گفتگو با محمود آموزگار (دبیر اتحادیهٔ ناشران و کتابفروشان تهران)، داود موسایی (مدیر انتشارات فرهنگ معاصر)، فرهاد تیمورزاده (مدیر انتشارات تیمورزاده) و صدرالدین بهشتی (مدیر انتشارات روزنه)، در دفتر خبرگزاری ایلنا، به این موضوع و برخی مشكلات دیگر این حوزه پرداختیم.
بخش دوم این گفتگو را در زیر میخوانید:
تیمورزاده: سیاست ما؛ سیاست ممنوعیت است/ داراییهای ریالی همهٔ ناشران، امروز یک سوم شده است، چون اصل چیزی که خریداری میکنیم کاغذ است و قیمت آن 3 برابر شده است.

* آقای تیمورزاده، بحران کاغذ مسالهای است که به هیچ وجه نمیتوان آن را ندیده گرفت. این بحران از ابتدا قابل کنترل بود؟ هر چند که این مساله با اصرار خود ناشران انجام شد، اما آیا بهتر نبود آزادسازی قیمت کاغذ از ابتدا انجام نمیشد یا به صورت تدریجی انجام میشد؟ چرا این بحران تا این اندازه دیر درک شد؟ چرا دولت همین الان انواع کالاهای لوکس و ماشینهای گران قیمت را به کشور وارد میکند، اما هیچ تکلیفی برای واردات کاغذ به عنوان سومین کالای مهم کشور وجود ندارد؟ آیا ورود کاغذ به کشور سختتر شده یا این جریانات بازار داخلی است که این مشکلات را به وجود آورده است؟ یعنی بحث تحریم باعث ایجاد این نابسامانی شده یا بحث مشکلات بازار داخلی مثل جریان سکه این بحران را ایجاد کرده؟ از طرف دیگر ما کاغذ تولید داخل هم داریم كه میتواند بخشی از بحرانها را کنترل کند، پس چرا مدیریت این حوزه تا این اندازه مشکل شده است؟
ــ وقتی بحث حذف یارانهٔ کاغذ مطرح شد، من جزو موافقان این طرح بودم. ما از ابتدا یاد گرفته بودیم که یارانه باید در اختیار مصرف کننده قرار بگیرد و نه در اختیار تولیدکننده. وقتی یارانه در اختیار تولیدکننده قرار بگیرد باعث ایجاد رانتهای زیادی میشود. در آن مقطع بسیاری اشخاص، وزارتخانهها و حتی نهادهای مختلف که با کاغذ در ارتباط بودند از این موارد استفاده میکردند. چیزی که برخی ناشران از آن سوء استفاده میکردند و همهی ناشران را در سیبل اتهامات قرار میدادند، عددی نبود که خیلی زیاد باشد. وقتی ۳۰ هزار بند حوالهٔ کاغذ یک نهاد از مغازههای ظهیرالاسلام سردرمیآورد، قابل مقایسه با چیزی که دراختیار ناشران قرار میگرفت نبود.
البته در حوزهٔ ناشران هم شاهد تخلفاتی بودیم، مثلآ ما به عنوان ناشر تخصصی، کتابی ۴ هزار صفحهای را به سختی با تیراژ ۵۰۰ نسخه منتشر میکردیم و از آن طرف میدیدیم ناشر دیگری ۵ هزار نسخه از همین کتاب را اعلام کرده است که اصولآ وجود خارجی نداشت. در دورهٔ آقای قبادی که آن زمان مسئول حراست بود، بارها این تخلفات اعلام شده بود و بازرسی هم در جریان قضیه بود و هیچ اقدامی هم انجام نمیشد. این رانتها و رفتارها ناشران را اذیت میکرد.
ما معتقد بودیم باید بازار کار خود را انجام بدهد نهایتا رفتارهای دوگانهای كه یک جا تقویت شود؛ جای دیگر محدود شود، روال پسندیدهای نیست. امروز هم به فرض اگر مطرح شود که دولت یارانهٔ کاغذ را بدهد (هرچند که بعید میدانم دیگر توان و تمایلی برای این کار وجود داشته باشد) مجددآ عدهای به صورت انگل به این حوزه هجوم میآورند.
بحث حذف یارانهٔ کاغذ از ابتدا خیلی مساله ساز نبود، گرچه این توقع وجود داشت که نوع حمایت به شکل واقعی آن اجرا شود. به عنوان مثال باید امکان دریافت تسهیلات صنعت به این بخش، که به نظر من فقیرترین بخش صنعت ایران محسوب میشود، فراهم میشد. با تمام صحبتها و ادعاها برای اختصاص تسهیلات به بخش صنعت، این اتفاق در مورد صنعت نشر رخ نداد. مشکلاتی که ما با تامین اجتماعی داریم و همه به نوعی با آن درگیر هستیم. اگر بخواهم جزئیات را برای شما مطرح كنم، باید بگویم که تمام کارگران ما در این صنعت بیمه هستند و سعی میکنیم تمام ضوابط و قوانین را هم رعایت بکنیم، با این حال به طور متوسط هر ماه برگه های جریمه از تامین اجتماعی دریافت میکنیم. از طرف دیگرمساله دفاتر مالیاتی ما مشکلات زیادی دارد. با این شرایط باید یک کارشناس بیمه استخدام کنیم، یک کارشناس بخش مالیات و کسی که در نوشتن دفاتر تبحر داشته باشد.در نتیجه نمیتوان تصور کرد که کارگاه کوچک کسب و کار نشر دوام زیادی بیاورد، مگر اینکه اهل پرداخت رشوه باشیم و اگر این اتفاق صورت نگیرد باید منتظر جریمههای مختلف باشیم.
اینها فضای درست كسب و كار را محدود میكند. حداقل کاری که میشد از طرف متولی حوزهٔ فرهنگ کشور انجام شود، این بود که در تعاملات خود این کارها را انجام میدادند. امکان دریافت امکانات و تسهیلات بانکی، حل مشکلات تامین اجتماعی، مساله حاملهای انرژی، موضوع مهم استفاده از اماکن مسکونی هم برای نشر و هم برای کتاب فروشی، معافیت مالیاتی هم برای ناشر و هم برای کتاب فروش، جزو حداقلهایی است که باید از طرف مسئولین وزارت ارشاد در جهت بستر سازی فعالیت های فرهنگی انجام میشد. آماری که حدود 5 سال پیش منتشر شد، در فرانسه نزدیک به ۵۰۰ ناشر فعالیت می كنند و در حدود ۸ هزار کتاب فروش فعال وجود دارند. در ایران دقیقا" برعکس این موضوع وجود دارد؛ بیش از9 هزار ناشر و شاید ۵۰۰ کتاب فروشی واقعی، حرفهای و فعال در کل کشور داریم. همهٔ اینها به همان مسالهٔ تاثیرگذاری افراد برمیگردد که عنوان مدیریت پیدا میکنند. متاسفانه ما مدیر واقعی نداریم، مدیریت فرهنگی که اصلآ و به هیچ وجه نداریم. دل خوش کردیم به بعضی افراد که در این حوزه کاری بکنند. اگر مدیر موفق خوبی داشتیم که مدیریت بلد بود، این بلاها سر ما نمیآمد.
در شرایط فعلی فقط توپ را در زمین یکدیگر میاندازند. ارشاد میگوید در بحث اقتصاد، وزارت بازرگانی باید کار کند. بله، این وظیفهٔ ذاتی وزارت بازرگانی است، این وزارت خانه باید خیلی چیزها را وارد کند، اما مثلآ در خصوص کاغذ،اعلام آن، وظیفه وزارت ارشاد است و باید آن را پیگیری کند. چراكه نیاز فعالان این حوزه است. كاغذ نیاز وزارت بازرگانی نیست كه راسا اقدام به واردات آن كند و میزان این نیاز را باید وزارت ارشاد اعلام كند. این مساله در مورد تمامی مواد اولیه وارداتی بخش صنعت صدق میكند.
*یعنی تواناییهای یک مدیر تا این حد تعیین کننده است و میتواند در هر شرایطی کار خود را به خوبی انجام دهد؟
ــ تیمورزاده: به عنوان مثال بگویم که در مدیریت شهری، آقای قالیباف سوای اینکه چگونه حمایت میشود، مدیر قوی و خوبی است و حداقل این است که بالاخره توانسته این حمایتها را به سمت خودش جلب کند. مدیریت فعلی آقای قالیباف با مدیریت دیگران قابل قیاس است؟ به هر حال الان در شهر تهران تحرک و زندگی دیده میشود. شرایط مالی و اقتصادی هم اگر از آن زمان بدتر نشده باشد، بهتر نشده است. انواع و اقسام مشکلات هم که برای شهرداران وجود دارد و چوب لای چرخ آنها میگذارند و بودجه هم نمیدهند، اما مدیریت قوی توانسته با مشکلات دست و پنجه نرم کند و تاثیر سازنده خود را بگذارد. آقای دری به قدری اذیت کرد که رفتن او هم موجی از شادی را در اصحاب نشر ایجاد کرد
ــ بهشتی: البته رفتن و آمدن افراد تاثیری بر کار ندارد. به نظر میرسد دستورالعمل مشخصی برای انتخاب این افراد وجود دارد و افرادی که این سمت را دارند تقریبآ دارای یک تیپ رفتاری هستند. برخوردهای حراستی و ایجاد محدودیت بعد از این هم ادامه خواهد داشت و هیچ وقت بهتر نمیشود.
ــ تیمورزاده: حرف من هم همین است که باعث این موضع گیریها میشود. در مورد سوء مدیریت هم میتوان به بخشهای مختلف اشاره کرد. معمولآ از جانب مسئولان کارهای نمایشی انجام میشود تا بتوانند آمار و ارقام بدهند. مثلآ همین نمایشگاه کتاب که اگر بررسی شود میبینید که این نمایشگاهها بیشتر از آنکه به سود جریان فرهنگ و کتاب باشند، به ضرر آن بودهاند. ما به جز کارهای نمایشی، کار دیگری ندیدهایم. نمود بارز آن مسالهٔ نرخ مطالعه است. ما چقدر افزایش نرخ مطالعه داشتهایم؟ نهایتآ آمار میدهند که ما برای نمایشگاه کتاب تبلیغات کردیم و تلویزیون و بقیهٔ رسانهها هم تلاش کردند و مردم به این اندازه کتاب خریدند. زمانی من به این آمار ایراداتی گرفتم که اگر شما میخواهید به این آمار اتکا کنید (بر فرض اینکه این آمار درست باشد) باید در نمایشگاه کتاب مجریان، افراد دست اندر کار نمایشگاه، ناشران و غرفه دارها را ضرب در ۱۱ روز نمایشگاه از تعداد وارد شدهها کم کنید و بعد بگویید چند نفر در این نمایشگاهها شرکت کردهاند. حال اصلآ فرض میکنیم این آمار درست باشد و خیلیها هم به نمایشگاه بروند و همهٔ آنها هم کتاب بخرند، سوال اینجاست که چقدر از این کتابها مطالعه میشود؟ بالاخره آثار مطالعه باید در جامعه مشخص باشد، ما چقدر این مساله را میبینیم؟ مردم ما چقدر نیاز به مطالعه را حس میکنند؟ وقتی کسی بدون تخصص و آشنایی به كار و بهره مندی از علم و مدیریت پست می گیرد، وقتی تمام این پست و مقامها بر مبنای ارتباطات و روابط اعطا می شود، وقتی ملاکها همشهری بودن و هم دانشگاهی بودن است، آن وقت چه انتظاری میتوان داشت؟ چیزی که در اینجا نیاز داریم، سابقهٔ مدیریت قوی و تاثیر گذار و در کنار آن سابقهٔ مدیریت فرهنگی و تاثیر گذار است. اما ظاهرآ الان به افرادی نیاز داریم که بلد باشند چطور کنترل کنند و به قول معروف چطور شیوههای پاسبانی را اجرا کنند، سیاست ما سیاست اعتلای فرهنگی نیست، در واقع سیاست ممنوعیت است. بگوییم مراقب باشیم کسی از این خطوط قرمزی که تصور میکنیم خطوط قرمز هستند، عبور نکند. بعد وضعیت به گونهای میشود که در این وسط جایی برای حرکت باقی نمیماند و پا را هر طرف که بگذارید، نقطهٔ ممنوعه است. متاسفانه امروز کسانی برای بخشهای فرهنگی در نظر گرفته میشوند که بتوانند به خوبی خطوط قرمز محدود را اجرا کنند. مصاحبهٔ آخر آقای دری را که بخوانیم، در تمجید خودشان مواردی را ذکر کرده بود که همهٔ آنها در حوزهٔ محدودیتها است و گفته که بچه مذهبیها الان از من راضی هستند.
*مشخصآ در مورد بخش كاغذ و بحرانهای حول محور آن چه نظری دارید؟
ــ تیمورزداده: سرمایهٔ در گردش همهٔ ما به عنوان ناشر و نه به عنوان افراد سرمایه دار، با این گرانی کاغذ به نوعی به یک سوم تقلیل پیدا کرده است. ما کتاب را میفروشیم و از پول آن نه برای تفریح و سفر ویلا و...، بلکه برای به كارگیری مجدد در چرخهٔ تولید کتاب استفاده می كنیم. به عنوان مثال اگر یک سال پیش یک کتاب را 30 هزار تومان میفروختیم میتوانستیم با آن پول یک بند کاغذ بخریم، الان این پول یک سوم بند کاغذ است. داراییهای ریالی همهٔ ما امروز یک سوم شده است، چون مهمترین ماده اولیه ای که خریداری میکنیم کاغذ است. این موضوع مهمی است و نتیجهاش این شده که بعضیها برای اینکه بتوانند عناوین چاپی خود را حفظ بکنند، عناوینی که برای آن کار کردهاند و خیلی هزینه شده تا به مرحلهٔ زینک برسند، تیراژها را کاهش میدهند. کاهش تیراژ خود به خود مساوی با افزایش بها است و این کار اجتناب ناپذیر است. این مساله در این کشوری که کتاب خیلی راحت از سبد خرید کالای خانوار حذف میشود، حتی در کتاب دانشگاهی هم موثر است. در عمل این اتفاق میافتد که با قیمت پائینتر به سراغ خرید سی دی کتابها میروند (هرچند ما معتقدیم سی دی جای کتاب را نمیگیرد). این بحران چیزی است که به نظر میرسد مسئولین دولتی ما برای آن برنامه نداشتهاند، برای اینکه هدف گذاریهایشان در محدود کردن و رعایت خطوط قرمز بوده، نه در برنامه ریزی فرهنگی و تسهیل شرایط کاری ناشران و حتی امروز هم به نظر میرسد برنامهای ندارند. به همین چند ماه پیش که نگاه کنیم میبینیم مدام، ماه به ماه بهای كاغذ بالاتر میرود و وقتی در فروردین ماه در این مورد از آقای دری سوال میشود، ایشان میگوید هر وقت مشکلی ایجاد شد، فکری به حال آن میکنیم. این بدترین پاسخی است که یک مدیر میتواند بدهد. علت اینکه امروز به سختی میشود برای این مساله کاری انجام داد هم همین بیتوجهیهای گذشته است. امروز شرایط به این گونه شده که بسیاری از کاغذفروشان کاغذ نمیفروشند و من با توجه به تجربه خودم و ارزیابی واكنشها و برخوردهای مسئولین محترم، میخواهم خدمت همكاران عرض كنم كه وقت و انرژی خود را صرف چاره جویی و راه حل برای كاهش بهای كاغذ نكنند. كاهش بهای كاغذ به حدود 50 هزار تومان در این شرایط و با این سیاست ها، یك رویای دست نیافتنی است. و عاقلانه این است كه برنامه های كاری خود رت بر مبنای كاغذ حدود یكصد هزار تومان (هر بند 100*70 هفتاد گرمی) تنظیم كنند.
موسایی: موضوع کاغذ به موضوع حسن نیت و درایت برمیگردد كه در این شرایط وجود ندارد/ فکر میکنم که این کارها آگاهانه است و راه مناسبی است برای اینکه صنعت نشر زودتر تعطیل شود.

*آقای موسایی، کارگروه رسیدگی به بحران کاغذ که توسط آقای اسماعیلی در معاونت فرهنگی وزارت ارشاد ایجاد شده تا چه حد میتواند در کنترل بازار موثر باشد؟
ــ موسایی: اجازه بدهید مشکل کاغذ را از ابتدا بررسی کنیم، سر مسالهٔ سوبسید کاغذ بحثهای بسیاری بود و مسئله این بود که اگر این ماجرا اتفاق بیافتد، این سوبسید باید در یک حوزهٔ دیگر نشر به کار برده شود و این حوزهٔ خرید کتاب بود. این کار همان اوایل اندکی انجام شد، اما کمکم به سمت خاصی هدایت شد. یعنی برای یک نوع از ناشران و یک نوع از کتابها منحصر شد. شما زمانی که یک کتابخانه دایر میکنید، مسلم است که اولین کتابی که به این کتابخانه وارد میشود کتاب مرجع است، ولی بعدها آنقدر کاهش پیدا کرد که الان بعضی از کتابها را از ما صد نسخهای میخرند. در تمام این زمینههایی که در بحث امروز ما مطرح شد، باید یک حسن نیت وجود داشته باشد. تفاوت مدیریتها مثلآ در دورهٔ آقای مسجدجامعی و دوستان دیگر را در این خلاصه میکنم که در آن مدیریت حسن نیتی وجود داشت که یک کاری را به درستی انجام میداد. ممکن بود که مشکلاتی هم پیش میآمد و کاری انجام نمیشد، اما آنها میخواستند این کار را انجام بدهند و در حسن نیتشان تردیدی نبود. عملکرد این مدیریتها نشانگر این حسن نیت بود، چراکه ما در این دورهها با بحرانهایی به این حادی رو به رو نمیشدیم. دربارهٔ حمایتهایی که باید از حوزهٔ نشر بشود، مانند بیمهٔ، دارایی و امثال اینها، در آن زمان وجود داشت و بعدها همهٔ اینها به طور کلی فراموش شد. اما موضوع کاغذ هم باز به موضوع حسن نیت و درایت برمیگردد. این دو چیز در این شرایط وجود ندارد. نه درایت انجام کارها وجود دارد و نه حتی حسن نیتی برای به ثمر رسیدن. به عنوان مثال معاون وزیر دو ماه قبل مصاحبهای میکند که در آن سوال میشود که با شروع بحران و حاد شدن وضعیت کاغذ وزارت ارشاد چه برنامهای دارد؛ ایشان جواب میدهند که ما تا شش ماه آینده هیچ برنامهای نداریم. یعنی دست کاغذفروشان باز است و هرکاری بخواهند انجام میدهند. در مملکت ما هم که انصاف وجود ندارد و انصاف به شوخی شباهت دارد. اولین نهادی که باید در شروع بحران کاغذ وارد عمل میشد، وزارت بازرگانی بود. حالا اگر نمیتوانند کاغذ وارد کنند، شرایطی را برای ناشران ایجاد کنند که کارشان راحتتر انجام بگیرد.
وقتی تعاونیها اقدام به کمک کنند؛ کمترین کاری که وزارت ارشاد میتواند انجام دهد کمک مالی به این تعاونیهای کاغذ است، چون اینها تنها مشکلشان بحث مالی است. نشر بدنهای بسیار ظریف و شکننده دارد و این طور نیست که اگر فلان تعاونی اعلام کند که ناشران نفری صد میلیون تومان در حساب بریزند، همهٔ ناشران موقعیت چنین کاری را داشته باشند. اما اگر این مسئله و دغدغهٔ یک دولت باشد اولین کار این است که بودجهای را در اختیار تعاونیها میگذارد. پس در اینجا میبینیم که حسن نیتی وجود ندارد. مثالی است که میگوید اگر کسی خواب باشد میتوان او را بیدار کرد، اما کسی که خود را به خواب زده را نمیتوان بیدار کرد. اگر دولت این حسن نیت را دارد که به سادگی میتواند، کشور ما برای سرمایه گذاری در چند کارخانه عاجز نیست. اگر میخواهند بحران را رفع کنند، میتوانند وامهای مناسب در اختیار سرمایهگزار قرار دهند. اما وقتی حسن نیت وجود ندارد، همین میشود که خود دولت وارد کنندهٔ کاغذ میشود و کار به اینجا میکشد که بعضی مسائل آگاهانه و بعضی دیگر ناآگاهانه پیش آمدهاند و دست به دست هم دادهاند که همهٔ ما متضرر شویم. همانطوری که اشاره شد، برای واردات ماشینهای لوکس و یا چیزی مثل موز، ارز اختصاص میدهید، کاغذ به اندازهٔ موز ارزش ندارد؟ من فکر میکنم که این کارها آگاهانه است و راه مناسبی است برای اینکه صنعت نشر زودتر تعطیل شود
*این بحران فقط در مورد کاغذ تحریر وجود دارد؟
ــ نه، در تمام کاغذها مثل کاغذ گلاسه هم این مساله دیده میشود.
*ولی تا جایی که ما اطلاع داریم بحران در زمینهٔ کاغذ تحریر به شکل جدی تری وجود دارد، با توجه به اینکه عمده مصرف صنعت نشر را همین کاغذ تشکیل میدهد، این مساله هم میتواند دلیل دیگری بر این نوع نگاه شما مبنی بر آگاهانه بودن این مشکلات و اینکه قصدی برای صدمه زدن به صنعت نشر وجود دارد، باشد؟
ــ آموزگار: نه، با این نوع تفسیر همه را به بیراهه میکشانیم. به نظر من بخش عمدهٔ این مشکلات ناشی از ندانستن است.
ــ موسایی: البته من نمیخواهم بگویم که حتمآ قصد و غرضی در کار است، ولی عملکرد آنها به گونهای است که این مساله را در ذهن ایجاد میکند. وگرنه وارد کردن ۱۰۰ هزار تن کاغذ برای دولت چیز سختی نیست و واقعآ در برابر واردات خیلی از اقلام رقمی به حساب نمیآید. واردات ۱۰۰ هزار تن کاغذ ۱۰۰ میلیون دلار هزینه دارد، این پول در این مملکت رقمی نیست و برای یک وزارت خانه خیلی زیاد به حساب نمیآید. اگر الان ۱۰۰ هزار تن کاغذ وارد شود بحران کاغذ به طور کامل از بین میرود. من هر جور به مساله نگاه میکنم، متوجه نمیشوم که چرا شرایط این گونه است؟ این جز ضعف مدیریت و یا خدای ناخواسته آگاهانه بودن، چیز دیگری نیست.
*در مورد کاغد تولید داخل چطور؟ چرا وضعیت این کاغذ به این صورت است؟
ــ موسایی: ما تولید چندانی در داخل کشور نداریم، یعنی کل تولید کاغذ مازندران در یک سال نزدیک ۷۰ هزار تن است و شاید کاغذ پارس ۳۰ یا ۴۰ هزار تن باشد یعنی در مجموع ۱۰۰ هزار تن تولید داخل داریم. این دو نوع کاغذ برای خیلی از کارها مناسب نیست. اگر دولت، حالا اصلآ دولت هم نه، بگوییم افراد کشوری، اگر قصد آنها این است که بحران کاغذ را حل کنند، حتی ساماندهی این دو کارخانه میتواند مشکلات را حل کند. این کارخانهها در صورت رسیدگی میتوانند نیاز کاغذ ما را تا حد زیادی تامین کنند، اما کسی به این دو کارخانه کاری ندارد، چون هر دوی آنها دولتی هستند. کاغذ مازندران که برای بانک مرکزی است و کاغذ پارس هم وابسته به نهاد دیگری است. یعنی برای این کار برنامه ریزی خاصی وجود ندارد، وگرنه بازسازی و بهسازی این کارخانهها کاری ندارد. نمیخواهم بگویم ماشین آلات جدید بیاورید، چون میگویند ما در تحریم هستیم. بازسازی همین کارخانهها میتواند مشکلات را تا حدود زیادی حل کن، اما این کارخانهها با ظرفیت بسیار پائین در حال تولید هستند.
آموزگار: اگر واقعآ برای واردات کاغذ ارزی اختصاص یافته، باید مشخص شود که چه کسی آن را دریافت کرده است، اما این مساله اعلام نمیشود.

*آقای آموزگار، در کنار پاسخگویی به این سوال، به این مساله هم اشارهای داشته باشید که یک نهاد صنفی مثل اتحادیهٔ ناشران و کتاب فروشان تهران، این توان را دارد که برای چنین بحرانهایی سیاستهای تکمیلی و پیشنهادی ارائه دهد؟ یعنی مشخصآ قدرت اتحادیه در برخورد با بحرانهای این چنینی تا چه حد است؟
ــ آموزگار: اول در مورد همان مسالهٔ سوبسید کاغذ بگویم، من به لحاظ طبیعت فکری خودم با این مساله (حذف یارانهٔ مستقیم به کاغذ) موافق بودم. زمانی که دوستان تصمیم گرفتند که بازار تعیین کنندهٔ وضعیت باشد، من هم با آن موافق بودم. الان وقتی نگاه میکنم میبینم که با پذیرش این ماجرا در حق خیلیها ظلم صورت گرفت. متاسفانه امروز هم در همه جا میگویند خود شما این مساله را قبول کردید. ما در این مساله ضرر کردیم، چون در آن زمان حداقل این بود که تمام کسانی که نیاز به کاغذ داشتند، میتوانستند آن را تهیه کنند، اما امروز واقعآ از همهٔ ناشران کتاب میخرند؟ من از خود اعضای کمیتهٔ خرید کتاب شنیدم که در دوران آقای دری این مساله شکل بدتری گرفت و ایشان حتی به تصمیمات کمیتهٔ خرید هم توجهی نمیکرد. بنابراین سوبسید به بخشی رفت و تبدیل به چیزی شد که آثار آن را در پیشبرد صنعت نشر نمیبینیم. به نظر من به نسبت زمانی که سوبسید کاغذ اجرا میشد، این یک نوع عقب گرد محسوب میشود. در آن زمان سوبسید به تولید کننده بود و نوعی فساد با خود به همراه داشت، این مساله هم امروز با فساد همراه است. ما مخالف تخصیص یارانه در این بخش هستیم. بحث یارانه باید به عنوان یک موضوع موقتی و کوتاه مدت مورد توجه قرار بگیرد. واقعیت این است که الان از نظر کاغذ در یک وضعیت اضطراری قرار داریم. رئیس کل بانک مرکزی چندی پیش میگفت که امروز مشکل ما این است که افراد حقیقی و حقوقی زیادی ارز را با قیمت مرجع دریافت کردهاند تا واردات کالا انجام دهند، اما این کار را نکردهاند و امروز آن ارز را با قیمت آزاد میفروشند. مشخص است که مسائل در یک سیکل معیوب میچرخند. اعتقاد من بر این است که اگر واقعآ ارزی برای واردات کاغذ اختصاص یافته، باید مشخص شود که چه کسی آن را دریافت کرده است، اما این مساله اعلام نمیشود. حتی همین کارگروهی که شما اشاره کردید در وزارتخانه تشکیل شده، اولین سوالش این است که اسامی وارد کنندهها را به ما اعلام کنید. در همه جای دنیا، حتی آمریکا که نظام سرمایه داری کامل وجود دارد، فرهنگ مقولهای است که همواره مورد حمایت است و به آن توجه میشود. البته شکلهای این قضیه کاملآ فرق دارد. در بسیاری از کشورهای پیشرفتهٔ دنیا که صنعت نشر قابل اعتنایی دارند، تثبیت قیمت کتاب یا تحت عنوان قانون و یا تحت عنوان قرارداد وجود دارد. مثلآ وقتی یک کتاب در یک کتاب فروشی در شهر پاریش ۲۰ یورو قیمت دارد، در یک دهکدهٔ دورافتادهٔ نورماندی هم همان ۲۰ یورو است و کسی حق ندارد قیمت را کم و زیاد کند. کتاب فروش میداند که مثلآ ۳۵ درصد قیمت پشت جلد کتاب به او اختصاص مییابد و هزینههای او را پوشش میدهد. اخیرآ (در دسامبر گذشته) که ما سفر خارجی داشتیم، به ما گفتند که قرار است درصد کتابفروشیها را افزایش دهند. بنابراین دولت قطعآ باید در این حوزه کمک کند، اما لازم است که این کمک در زیرساختها انجام شود. مثلآ ما در نقل و انتقالات میتوانیم از پست استفاده کنیم و این امکان وجود دارد که چیزی را به دورترین نقطهٔ کشور بفرستیم. چرا این یارانه به آن بخش تخصیص پیدا نمیکند؟ در کشوری مثل آلمان، نقل و انتقال مرسولههای فرهنگی تقریبآ نزدیک به مجانی است. ما چرا از این امکان استفاده نمیکنیم؟ بنابراین مثل خیلی چیزهای دیگر، ماجرای حمایت هم در سطح باقی مانده است و اگر قرار شد به مقولهای یارانه اختصاص دهیم، در همان سطح ول شده است و هیچ وقت به عمق نرفتهایم تا شکل بنیادین دراز مدتی را ایجاد کنیم تا نشر، سوای اینکه کدام طرفی است و چه چیزی تولید میکند، مستقل از اینکه چگونه میاندیشند، از این امکان عمومی استفاده کند. قانون اساسی تقریبآ هم سن نظام جمهوری اسلامی قدمت دارد و در آن بر آزادی قلم، مشروط بر اینکه مخل مبانی اسلام و حقوق عمومی نباشد، تاکید شده است و تکلیف آن را قانون مشخص میکند. این همه سال است که هنوز مصادیق ریز این مساله روشن نشده است. همین الان هم که پای حرف آقای الهیاری بنشینید، گلایه میکند که هیچ چیزی برای من روشن نیست و همواره هم دست و دلم میلرزد که کسی از ما شکایت نکند و به همین دلیل مجبوریم سخت بگیریم. دلیل این مساله این است که اگر همین امروز مصادیق به طور کامل مشخص شود، فردا باز هم چیزهای جدید مطرح میشود و نمیتوان هر روز قانون را تغییر داد. به همین دلیل این کار را نمیکنند و همه را در هالهای از ابهام قرار دادهاند. ادارهٔ کتاب به درستی مطرح میکند که ۵ نفر اعضای هیات نظارت باید بیایند اینجا بنشینند و هرجایی که برای ما مشکل پیش آمد از آنها میپرسیم و کارمان مستند است. در مصوبهٔ قانون شورای عالی انقلاب فرهنگی گفته شده که این ۵ نفر مرجع ذیصلاح برای تصمیم گیری هستند. ۲ سال است که این هیات تشکیل نشده و اینها حضور ندارند. تصور میکنم این موضوع خیلی مهم است. اگر نمایشگاه فرانکفورت به صورت یک شرکت بازرگانی سودده در آمده است و حتی اسپانسر خیلی از جریانها هم میشود (حتی مثلآ به کشوری مثل اوگاندا میرود و کلاسهای آموزش نشر تشکیل میدهد، یا مثلآ امسال قرار است دوباره به ایران بیایند، کسی که به آنها پول نمیدهد و از بودجهٔ خودشان برای این کار استفاده میکنند)، به این دلیل است که نشر خصوصی است و دولت در آن دخالتی ندارد و فقط زمینه و زیر ساختها را مهیا کرده که اینها بتوانند فعالیت کنند. حالا از اینجا به آن سوال دوم در مورد اتحادیه میرسم. من فکر میکنم امروز همه چیز ما شبیه هم است، یعنی ما نمیتوانیم اتحادیه را تافته جدا بافته بدانیم. واقعیت این است که این داستان صنف و دولت است، یعنی که چطور میتوانیم برنامه ریزی کنیم تا در کنار دولت درست زندگی کنیم و فقط زائدهٔ دولت نباشیم. یعنی بتوانیم مواضع صنف را برای پیشبرد انتقال بدهیم. با تجربهای که ما در این دو سال داشتیم، تصور میکنم که خوب عمل کردیم، اما آقای دری درست استفاده نکرد. ما بسیار صبورانه و با نجابت مطلق این برخوردها را فراموش میکردیم و دوباره از نو شروع میکردیم، اما به نظر او نمیآمد. ما میدانستیم که مطرح کردن مشکلات از طریق مصاحبه با خبرگزاری تاثیری ندارد و بنابراین تنها با ایشان نامه نگاری میکردیم. گاهی در موضعی قرار میگرفتیم که انگار میخواهیم نکات منفی آنها را بازتاب بدهیم درحالی که به هیچ عنوان این طور نبود و فقط به دنبال پیشبرد کار بودیم.
*به نظر شما صنف این قدرت را دارد که بتواند کاری از پیش ببرد؟
ــ آموزگار: الان صنف حدود ۱۵۰۰ نفر عضو دارد که تعداد کمی هم نیست، بنابراین میتواند کارهایی انجام دهد. صنف قدرت لازم خود را دارد و میتواند در همین مسئلهٔ بحران کاغذ با افزایش نقدینگی به ناشران کمک کند (البته اگر شرایط محیا باشد).
بهشتی: در مورد كاغذ اگر همین روند ادامه پیدا کند، ما به شدت متضرر میشویم و ادامه دادن كار بسیار سخت است.

*آقای بهشتی، سال تحصیلی جدید از راه رسیده؛ شما فکر میکنید که ما این سال را با توجه به بحران کاغذ و به خصوص گرانی کتاب چگونه میگذرانیم؟ برای دانشگاهیان چه مشکلاتی پیش خواهد آمد؟ توزیع کتابهای درسی دانشگاهی و کمک آموزشی به چه شکل خواهد بود؟
ــ بهشتی: واقعیت این است که من در حوزهٔ کتابهای کمک درسی اطلاعاتی ندارم و نمیتوانم صحبت کنم. اما در حوزهٔ کتابهای دانشگاهی، تمام تلاش بر این بوده است که کتابها تا جایی که امکان دارد از قیافه نیافتند تا با قیمت ارزان تری ارائه شوند. یعنی ما مجبوریم این کار را بکنیم، چرا که اگر دانشجویان به قیمت کتاب اعتراض کنند، استاد کتاب مشابه را پیشنهاد میکند یا دانش آموزان کتاب را کپی میکنند. اما در حوزههای غیردانشگاهی هرچه هزینهها بالاتر میرود و قیمتها افزایش مییابد، مسلمآ کتابها سختتر به فروش میرسند و در نهایت تیراژها هم پایین میآیند.
تیمورزاده: دولت میخواست که یارانهٔ کاغذ را قطع کند و این مساله ربطی به خواست ناشران نداشت.

*در پایان اگر صحبت خاصی مانده به آن بپردازیم.
ــ تیمورزاده: در رابطه با یارانه کاغذ باید بگویم که چه ناشران میخواستند چه نمیخواستند، دولت میخواست که یارانه کاغذ را حذف کند، چون این برنامهٔ دولت بود. در هر صورت این اتفاقی بود که قرار بود بیافتد با فرض محال عدم حذف یارانه کاغذ هم مدیریت دوسال گذشته نشان میداد که اگر این اتفاق صورت بگیرد تازه اول مصیبت عدهٔ زیادی از ناشران است. مثلآ اعلام میکنند که ما فلان قدر کتاب در حوزهٔ دفاع مقدس و حوزهٔ کتابهای مذهبی خریدهایم. باز جریان کاغذ سمتی را پیدا میکرد که ناشران آموزشی و دانشگاهی حذف شوند و تمام کاغذ را در اختیار کتب دینی قرار میدادند، این روالی بود که سیستم داشت. در تنها دورهای که ما از مسئولین رفتار فرهنگی دیدیم، دورهٔ آقای مسجد جامعی بود. گرچه در آن دوره هم ضعفهایی وجود داشت، اما تنها دورهای بود که با ناشران رفتار فرهنگی میشد. دیگران برنامه ریزیهایی مبتنی بر فرهنگ نداشتند. الان نگاه حاکم نگاه فرهنگی نیست. باید اسم این نگاه را نگاه پیشگیرانهٔ مبتنی بر سلیقه گذاشت. نگاه، نگاه پلیسی و پاسبانی است. رفتارهای قلدر مآبانهٔ خارج از نظارت و بر خلاف آیین نامهها و ضوابط است. ما همیشه انبارهای مملو از کتابی داریم که به سادگی به پول تبدیل نمیشود. همیشه مشکل نقدینگی داشتیم. با چک مدت دار حتی تا هفت ماهه کاغذ خرید میکردیم، الان در این شرایط کتابهای زینک شدهای داریم که در چاپخانه منتظر کاغذ هستند، چون اگر تا چند وقت پیش برای چاپ یك عنوان كتاب 6 میلیون تومان کاغذ لازم داشتیم، حالا یکباره بیست میلیون احتیاج داریم و این خیلی زیاد است. ما در کنار کتابهای دانشگاهی، کتاب حوزهٔ سلامت هم چاپ میکنیم. آیا کتابهای سلامت به درد مردم نمیخورد؟ و برای مطالعه مناسب نیستند؟ دو سال است از ما کتاب نخریدهاند، چرا؟ چون آقای دری با ما درگیر بودند و از ما خوششان نمیآمد. این یعنی رفتار مبتنی بر سلیقه.
* امروز وضعیت فعلی همانیست بود كه از ابتدا مورد نظر و جزء برنامههای آقای دری بود گرچه نمیتوانم بگویم ماموریت ایشان این بوده است؟ اما سلیقه شخص ایشان، چرا.
اگر خاطرتان باشد ایشان در اظهار نظری كه در هفته كتاب سال 90 اعلام كردند " سال گذشته 65 هزار عنوان كتاب در كشور منتشر شد اما اگر كسی از من به عنوان یك كارشناس سوال كند كه چه تعداد از این كتابها را میتوانی برای مطالعه یا هدیه دادن توصیه كنی، میگویم10% آنها هم قابل توصیه برای مطالعه نیست" همان وقت نقدی بر این اظهار نظر نوشتم و در سایت انتشارات قرار دادم چون خبر گزاریها به دلایلی تمایل به چالش با معاونت فرهنگی را نداشتند. به عقیده شما اكنون دارد چه اتفاقی می افتد؟ شرایط به گونهای شده است كه شاید 90% عناوین امكان چاپ نیابند و ناشران اجبار به كاهش تعداد عناوین منتشره خود پیدا كرده اند.
گفتگو از: زهرا حاج محمدی_ احسان رنجبران