واردات و صادرات خون نداریم/ مشارکت بانوان در اهدای خون ۵ درصد است

«بابک یکتاپرست» معاون اجتماعی سازمان انتقال خون ایران در گفت‌وگو با خبرنگار ایلنا در خصوص مشارکت بانوان در اهدای خون به خبرنگار ایلنا گفت: در سال جاری طرح مذکور را اجرا کردیم و هفته گذشته نیز وبینار آن برگزار شد. مسئله افزایش مشارکت بانوان در این حوزه، امری کاملاً فرهنگی است. به طور کلی، مقوله اهدا خون یک موضوع فرهنگی و فرهنگ‌ساز به شمار می‌رود که با سایر حوزه‌های نظام سلامت تفاوت اساسی دارد. زیرا در سایر حوزه‌های سلامت، فرد پس از بیمار شدن به آن سیستم مراجعه می‌کند، در حالی که در مجموعه ما، فرد بخشی از وجود خود را برای نجات جان هم‌نوع خویش اهدا می‌کند. در حال حاضر نیز در حال اجرای آزمایشی (پایلوت) این طرح در پنج پایگاه سراسر کشور هستیم.

وی افزود: در حال حاضر این طرح به صورت آزمایشی در پنج استان شاهرود، اراک، قزوین، بجنورد و بندرعباس در حال اجرا است. اجرای موفق این طرح نیازمند ایجاد زیرساخت‌های مناسب است. از آنجا که بانوان در فرآیند اهدا معمولاً دقت، حساسیت و جزئی‌نگری بیشتری دارند، فضای پایگاه‌ها باید از نظر جذابیت بصری و تکریم اهداکننده به‌طور ویژه آماده‌سازی شود. بدین منظور، بودجه‌های خاصی برای تجهیز این پنج مرکز مصوب شده و در حال تخصیص است. همچنین، بخش اهدا و فرآیند تکریم اهداکننده در این مراکز طراحی شده و حتی فرآیند فراخوان و پیام‌رسانی به بانوان باید به‌صورت کاملاً متفاوتی از آقایان انجام شود.

به گفته وی، این اقدامات، گام‌های اولیه‌ای است که آغاز کرده‌ایم و هنوز در ابتدای مسیر قرار داریم. امید است که از شهریورماه به‌صورت رسمی اجرای طرح آغاز شود و نتایج آن تا پایان سال ارائه گردد. در حال حاضر، میانگین اهدای خون بانوان در سطح کشور حدود پنج درصد است.

معاون اجتماعی سازمان انتقال خون خاطرنشان کرد: ما حتی در دوران جنگ نیز با کمبود خون مواجه نشدیم و ذخایر خونی در حال حاضر در شرایط مطلوبی قرار دارد. با این حال، باید توجه داشت که نیاز به خون امری مستمر است و هرگز تعطیل‌بردار نیست. در ایام جنگ، استقبال گسترده‌ای از سوی گروه‌های مختلف مردم صورت گرفت؛ به‌گونه‌ای که اهدای خون جوانان ۶۳ درصد و اهدای خون بانوان در دوره ۳۹ روزه جنگ، حدود ۷۹ و نیم درصد (نزدیک به ۸۰ درصد) افزایش یافت. لطف الهی و همراهی مردم باعث شد ذخایر خونی در وضعیت مناسبی قرار گیرد، اما نیاز روزانه به خون همچنان پابرجاست.

بابک یکتاپرست یادآور شد: اینکه ذخایر خونی در حال حاضر در وضعیت مطلوبی قرار دارد، به معنای آن نیست که نیازی به خون وجود ندارد یا فرآیند اهدا باید متوقف شود. نیاز به خون، نیازی مستمر و همیشگی است. به همین دلیل، از اهداکنندگان محترم درخواست می‌شود که به‌صورت منظم و مستمر مراجعه کنند، نه صرفاً در مقاطع زمانی خاص. زیرا خون و فرآورده‌های خونی بافت‌های زنده‌ای هستند که تاریخ انقضا دارند؛ برای مثال، فرآورده پلاکت تنها سه روز قابل نگهداری است و پس از آن قابلیت مصرف نخواهد داشت.

وی در ادامه گفت: اگر همه اهداکنندگان در یک بازه زمانی خاص مراجعه کنند، فرآورده‌هایی مانند پلاکت پس از سه روز قابلیت استفاده خود را از دست می‌دهند و این امر می‌تواند موجب بروز مشکل در تأمین نیاز مراکز درمانی شود. به همین دلیل، مدیریت فرایند اهدای خون باید بر اساس نیاز واقعی مراکز درمانی و به‌صورت منطقه‌ای، استانی و شهری پایش و کنترل شود. 

یکتا پرست تأکید کرد: همچنین درخواست ما این است که اهداکنندگان محترم به یاد داشته باشند که این نیاز، نیازی همیشگی است و اهدا باید به‌صورت مستمر انجام شود. آقایان می‌توانند سالانه چهار بار و بانوان سه بار برای اهدای خون مراجعه کنند. 

معاون اجتماعی سازمان انتقال خون در خصوص بحث صادرات و واردات خون نیز گفت: در هیچ جای دنیا موضوعی تحت عنوان واردات یا صادرات خون وجود ندارد. دلیل آن، مفهومی به نام «جغرافیای بیماری‌ها» است؛ بدین معنا که در هر منطقه، بیماری‌های خاصی شایع است که ممکن است از طریق خون منتقل شوند. به همین دلیل، هیچ کشوری خون کشور دیگری را نمی‌پذیرد و بنابراین، واردات یا صادرات خون به‌طور کلی موضوعیت ندارد. آنچه در این زمینه به اشتباه رایج شده است، فاقد اساس علمی و عملی است.

به گفته وی، بحث اصلی در این زمینه، مربوط به صنعت پلاسما است. دلیل اهمیت این صنعت آن است که از فرآورده پلاسما، داروهای بسیار ارزشمند و گران‌قیمتی مانند فاکتورهای انعقادی، ایمونوگلوبولین‌ها و بسیاری از واکسن‌ها تولید می‌شود. پلاسما فرآورده‌ای است که مصرف آن نسبت به گلبول‌های قرمز و پلاکت کمتر است.

یکتاپرست توضیح داد: از هر اهداکننده که برای اهدای خون مراجعه می‌کند، حداقل سه نوع فرآورده خونی استخراج می‌شود. معمولاً مصرف گلبول قرمز و پلاکت بیشتر است و بخشی از پلاسما به‌صورت مازاد باقی می‌ماند. این پلاسمای مازاد بر اساس قراردادهای موجود با شرکت‌های فرآوری صنعت پلاسما در اروپا ارسال می‌شود و از آن داروهای مشتق از پلاسما تهیه و مجدداً به کشور بازگردانده می‌شود تا در درمان بیماران مورد استفاده قرار گیرد.

وی اضافه کرد: به دلیل نبود زیرساخت‌های صنعتی کافی برای فرآوری پلاسما در کشور، تنها چند شرکت محدود وجود دارد که داروهای خاصی را تولید می‌کنند. پلاسمای مازاد به این شرکت‌ها تحویل داده می‌شود و داروهای حاصل از آن در داخل کشور تولید و توزیع می‌گردد. بخش دیگری از پلاسمای مازاد نیز به کشورهای پیشرفته ارسال می‌شود تا از آن داروهای مشتق از پلاسما تهیه و مجدداً به کشور بازگردانده شود. لازم به تأکید است که هیچ‌گونه صادرات یا واردات خون و فرآورده‌های خونی وجود ندارد.

معاون اجتماعی سازمان انتقال خون در خصوص تعداد گروه های خونی نادر کشف شده در کشور نیز گفت: علاوه بر هشت گروه خونی اصلی (A، B، AB و O مثبت و منفی) که معمولاً شناخته‌شده‌ترین انواع گروه‌های خونی هستند، گروه‌های خونی خاصی نیز وجود دارد. برخی افراد با وجود آنکه گروه خونی‌شان در دسته‌بندی هشت‌گانه قرار می‌گیرد، دارای آنتی‌ژن‌ها و ویژگی‌های خاصی هستند که امکان دریافت خون از هیچ‌یک از این هشت گروه خونی را برایشان فراهم نمی‌کند.

یکتاپرست در ادامه توضیح داد: این گروه‌ها، گروه‌های خونی نادر محسوب می‌شوند و تعداد افراد دارای این گروه‌های خونی در سراسر جهان بسیار محدود و انگشت‌شمار است. یکی از شناخته‌شده‌ترین انواع این گروه‌های خونی نادر، گروه خونی بمبئی است که برای نخستین بار در شهر بمبئی هند شناسایی شد.این گروه‌های خونی نادر معمولاً به‌صورت اتفاقی کشف می‌شوند. به عنوان مثال، هنگامی که بیمار نیازمند عمل جراحی است و برای او خون رزرو می‌شود، پس از انجام آزمایش‌های سازگاری مشخص می‌گردد که خون وی با هیچ‌یک از هشت گروه خونی رایج سازگار نیست و در نتیجه متوجه می‌شوند که گروه خونی او از نوع نادر است.

وی اشاره کرد که معمولاً یک بانک اطلاعاتی بومی برای گروه‌های خونی نادر وجود دارد که بر اساس آن، افراد دارای این گروه‌های خونی خاص در کشور شناسایی شده‌اند. در موارد خاص، از این افراد درخواست می‌شود تا با مراجعه برای اهدای خون، فرآورده خونی مورد نیاز بیمار هم‌گروه خود را تأمین کنند.

یکتاپرست افزود: مشکل خاص زمانی پیش می‌آید که بیمار نیازمند خون یا انجام عمل جراحی باشد. در مورد گروه‌های خونی رایج، فرآورده مورد نیاز معمولاً در بانک خون موجود است، اما افراد دارای گروه خونی نادر اغلب خودشان نیز از این موضوع آگاه نیستند. در چنین شرایطی، معمولاً به‌صورت ناگهانی و اغلب در موقعیت‌های اورژانسی، هنگام انجام آزمایش‌های سازگاری، متوجه می‌شویم که بیمار به گروه خونی خاصی نیاز دارد. در این موارد، از بانک اطلاعاتی گروه‌های خونی نادر استعلام می‌شود، افراد دارای گروه خونی مشابه شناسایی می‌گردند و با هماهنگی همکاران در استان یا شهر مربوطه، فرآورده خونی مورد نیاز تهیه و ارسال می‌شود تا مشکل بیمار برطرف گردد.