قادر باستانی تبریزی درگفتوگو با ایلنا:
قطع اینترنت نه امنیت میآورد نه ثبات؛ فقط هزینهها را انباشته میکند/ رسانه ملی در برابر جامعه متکثر، همچنان تکصدایی است
قادر باستانی تبریزی معتقد است: اینترنت پرو یا راهکارهای موقت، تنها هزینهها را بالا میبرد، در حالی که راه حل اصلی در حکمرانی هوشمندانه و ترمیم پیوند با جامعه است.
وضعیت دسترسی به شبکه اینترنت بینالملل در کشورمان به مرحلهای از بحران رسیده است که فراتر از اختلالات مقطعی، اکنون به یک «بنبست ارتباطی» تبدیل شده است. در حالی که دادههای مراکز افکارسنجی و هشدار مکرر کارشناسان و دلسوزان جامعه، از اوجگیری نارضایتی عمومی حکایت دارد، اصرار بر سیاست انسداد و ورود به عصر «اینترنت طبقاتی»، سوالات جدی را در مورد آینده حکمرانی دیجیتال و حقوق شهروندی ایجاد کرده است.
قادر باستانی تبریزی، استاد ارتباطات، پژوهشگر رسانه، روزنامهنگار و عضو هیات مدیره انجمن صنفی روزنامهنگاران در گفتوگو با خبرنگار ایلنا گفت: اغلب دادهها درباره تبعات قطع اینترنت و اینترنت بیکیفیت هشدارآمیز است. تجربه زیسته مردم هم نشان میدهد وضعیت اینترنت در ماههای اخیر چقدر موجب نارضایتی و عصبانیت جامعه شده است. وقتی شما با دادههای روشن مواجه هستید که نشان میدهد جامعه از یک سیاست ناراضی است، نادیده گرفتن آن یا به معنای بیاعتنایی به افکار عمومی است یا به معنای ناتوانی در تصمیمگیری. در هر دو حالت، مسئله جدی است.
وی افزود: اینترنت قربانی ساختارهای غیرپاسخگو و تصمیمسازی غیرشفاف شده است. دولت به سهم خودش و در حدی که توان دارد، برای بهبود وضع اینترنت تلاش میکند. اما صرف اینکه دولتمردان بگویند «ما هم ناراضی هستیم» یا «مخالفیم»، اصلاً کافی نیست. اگر واقعاً از دولت سلب اختیار شده و توان تصمیمگیری در این حوزه را ندارد، باید شجاعانه اعلام کند تا مطالبه مردم جهت درست خودش را پیدا کند.
این پژوهشگر ارتباطات و رسانه اظهار داشت: در نگاه مردم، با شروع آتشبس، دلیلی برای ادامه قطع اینترنت وجود ندارد. ۷۰ روز اینترنت را قطع میکنند و حتی ضرورتی نمیبینند به مردم توضیح بدهند چرا! کسبوکارهای زیادی نابود شده، زندگیهای بسیاری به خاک سیاه نشسته، اما باز هم سکوت میکنند. بعد هم اینترنت را برای گروههای خاص با قیمت چند برابری تحت عنوان اینترنت پرو عرضه میکنند.
وی تاکید کرد: نباید اجازه داد نگاههای سلیقهای یا کینهتوزیهای سیاسی، مانع از دسترسی جامعه به ابزارهای نوین دانش شود. قطع اینترنت و عرضه طبقاتی آن با قیمتهای گزاف، با اصول عدالت رسانهای در تضاد است. ما باید به سمتی برویم که فناوری در خدمت تمام آحاد مردم باشد، نه فقط گروههای خاص، چرا که رشد متوازن جامعه در گرو دسترسی آزاد و برابر به اطلاعات است.
باستانی تبریزی گفت: وضعیت کنونی یک دوره گذار است و من باور دارم که با تدبیر و دوراندیشی، سیستم به یک ثبات پایداری خواهد رسید. واکنشهای جامعه به محدودیتهای اینترنتی، نشانه پویایی و اهمیت این ابزار در زندگی روزمره است. اینترنت مثل آب و برق است و نمیشود جامعهای را که با فقر و گرانی دستوپنجه نرم میکند، از این ابزار محروم کرد و انتظار عدم واکنش جمعی نداشت. ما باید با این پویایی هوشمندانه برخورد کنیم. قطعی اینترنت شاید در کوتاهمدت از منظر برخی، راهکاری امنیتی باشد، اما نگاه علمی ثابت کرده که در میانمدت و بلندمدت، باخت است. ما با تقویت اینترنت، در واقع از هوش مصنوعی، اقتصاد دیجیتال و حاکمیت ملی در فضای سایبر محافظت میکنیم.
عضو هیات مدیره انجمن صنفی روزنامهنگاران در تشریح ریشههای ساختاری این مشکل تصریح کرد: ابهام در حقوق دیجیتال، ریشه بحران اینترنت در کشور است. ما با یک بحران در تعریف حقوق اولیه مردم مواجهیم. همه چیز در فضای مبهم تعریف و کلیگویی میشود، اما در عمل، این ابهام به یک استراتژی تبدیل شده است. این ابهام هوشمندانه به برخی اجازه میدهد در هر عرصهای، هر وقت خواستند، دست به انسداد ببرد و همزمان از مسئولیت فرار کند. به همین خاطر در این وانفسای تحقیرآمیز، کسی مسئولیت قطع اینترنت را نمیپذیرد و هیچ نهادی پاسخگو نیست.
عضو هیات مدیره انجمن صنفی روزنامهنگاران درباره جنگ روایتها گفت: راه پیروزی در عرصه بینالمللی، بستن فضا نیست، بلکه مرجعیتسازی است. ما باید مسیر جدیدی برای ارتباط با مردم پیدا کنیم. اگر از وضعیت رسانهای ناراضی هستیم، باید تکثر و تنوع را بپذیریم. حتی در همین فضای سخت، پذیرش تنوع در سبک زندگی مردم، میتواند به بازسازی روایتهای ملی کمک کند. رسانه ملی و نهادهای فرهنگی ما باید از لاک دفاعی خارج شوند و با بهرهگیری از اینترنت آزاد، روایتهای صادقانه و جذاب خود را به گوش جهانیان برسانند.
باستانی با تحلیل ورود فناوریهای جدید مثل استارلینک، آن را یک فرصت برای تغییر نگاه دانست و گفت: پیشرفت تکنولوژی منتظر تصمیمات ما نمیماند. استارلینک و مشابه آن، نشان میدهند که راهکار علمی، رقابت در کیفیت و ارزانی است، نه محدودسازی. ما باید شرایطی فراهم کنیم که پلتفرمهای داخلی و بینالمللی در یک فضای رقابتی سالم فعالیت کنند. اینترنت پرو یا راهکارهای موقت، تنها هزینهها را بالا میبرد، در حالی که راه حل اصلی در حکمرانی هوشمندانه و ترمیم پیوند با جامعه است.
باستانی تبریزی خاطرنشان کرد: مشکل جدی این است که به نظر میرسد تصمیمگیری درباره اینترنت در اختیار یک جریان محدود است که اساساً برای افکار عمومی و خواست مردم وزن چندانی قائل نیست و در چنین نگاهی، اینترنت یک زیرساخت توسعهای نیست، بلکه یک تهدید دائمی دیده میشود.
وی اضافه کرد: مشکلات فعلی ناشی از نوعی نگاه اقلیتی است که بین افکار عمومی و تصمیمسازی فاصله ایجاد کرده است. اما من معتقدم ساختار سیاسی کشور این پتانسیل را دارد که با تعریف دقیق «حقوق شهروندی دیجیتال»، این ابهامات را برطرف کند. وقتی حقوق اولیه در فضای مجازی شفاف شود، دیگر نیازی به برخوردهای سلبی نخواهد بود. ما باید از استراتژی ابهام به سمت استراتژی شفافیت حرکت کنیم تا نهادها در قبال تصمیماتشان پاسخگو باشند و مردم نیز خود را بخشی از این منظومه ببینند.
وی با اشاره به آثار این سیاست گفت: تجربه نشان داده مزایای قطع اینترنت حتی در کوتاهمدت هم محدود است. نه امنیت سایبری به شکل پایدار تضمین میشود، نه مانع ناآرامیهاست. اما در مقابل، آسیبهای اقتصادی، اجتماعی و فناورانه آن بسیار گسترده است.
وی ادامه داد: در میانمدت و بلندمدت، ما با عقبماندگی فناورانه، افزایش هزینههای توسعه و واگذاری مرجعیت اطلاعاتی به بیرون از کشور مواجه میشویم و اینها خسارتهای جدی و انباشته هستند. بنابراین قطع اینترنت نه امنیت میآورد نه ثبات و فقط هزینهها را انباشته میکند.
باستانی تبریزی گفت: ما نبرد روایتها را در فضای رسانهای میبازیم و تصور میکنیم با بستن اینترنت میتوانیم این شکست را جبران کنیم. اما واقعیت این است که دشمن راههای جدید پیدا میکند و ما همچنان بر راهحلهای محدودکننده پافشاری میکنیم.
وی افزود: رسانه ملی و نهادهای رسمی ما هنوز نتوانستهاند تنوع اجتماعی را به رسمیت بشناسند. در حالی که جامعه متکثر است و ابزارهای رسانهای رسمی همچنان تکصدایی عمل میکنند.
وی در ادامه گفت: بخشی از سیاستگذاران همه مسائل را به رسانه تقلیل میدهند. انگار اگر اینترنت بسته شود، مشکلات هم حل میشود. در حالی که تورم، بیکاری و فشار اقتصادی واقعیاند و مردم آنها را در زندگی روزمره لمس میکنند. رسانهها نقش تشدیدکننده دارند، نه ایجادکننده بحران از صفر. اگر مسئله فقط رسانه بود، باید در دورههایی که شبکههای اجتماعی اوج نفوذ را داشتند، مشارکت سیاسی سقوط میکرد، در حالی که چنین چیزی رخ نداد و انتخابات 70 درصدی برگزار شد.
باستانی تبریزی در پاسخ به این پرسش که آیا اینترنت عامل ناآرامیهاست؟ گفت: این سؤال کلیدی است. ناآرامیهای اجتماعی عمدتاً ریشههای اقتصادی و اجتماعی دارند و اینترنت ممکن است بازتابدهنده یا تقویتکننده باشد، اما علت اصلی نیست.
وی اضافه کرد: این تصور که با قطع اینترنت میتوان خطاهای ادراکی و شناختی جامعه را اصلاح کرد، سادهسازی مسئله است. خطاهای ادراکی اگر هم وجود داشته باشند، ریشه در تجربه زیسته مردم دارند، نه صرفاً در فضای مجازی.
وی تأکید کرد: اینترنت را نمیتوان مثل یک ابزار موقت برای مدیریت بحران دید. این زیرساخت زندگی، اقتصاد و فرهنگ جامعه است. هر تصمیمی درباره آن باید با درک عمیق از پیامدهای بلندمدت اتخاذ شود.
باستانی تبریزی در پایان خاطرنشان کرد: افقهای روشنی پیش روی ماست، مشروط بر اینکه به سمت بهبود کیفیت حکمرانی حرکت کنیم. حکمرانی درست، یعنی شنیدن صدای افکار عمومی و مشارکت دادن آنها در تصمیمات. اگر ما شرایط واقعی معیشت، تورم و بیکاری را بهبود ببخشیم، اینترنت تهدید نخواهد بود، بلکه به بزرگترین ابزار ما برای تولید ثروت و توزیع عادلانه آن تبدیل میشود. ما پتانسیل تبدیل شدن به قطب فناوری منطقه را داریم، تنها کافی است به دانش متخصصان خود اعتماد کنیم و اجازه دهیم جریان آزاد اطلاعات، خون تازهای در رگهای توسعه ملی تزریق کند. هرچه دیرتر این واقعیت پذیرفته شود، هزینهها بیشتر خواهد شد.
