یادداشتی از حسن هانی زاده:
چرا ولیعهد سعودی به فرانسه رفت؟
سفر بن سلمان به پاریس هم جنبههای امنیتی و نظامی دارد و هم نشاندهنده تلاش ریاض برای ایجاد روابط مستحکمتر با اتحادیه اروپا از مسیر فرانسه است.
حسن هانی زاده، کارشناس مسائل بینالملل طی یادداشتی برای ایلنا به تشریح دلایل سفر ولیعهد عربستان سعودی به فرانسه پرداخت که به شرح زیر از نظر میگذرد:
عربستان سعودی درصدد توسعه همکاریهای خود، هم در سطح منطقهای و هم در چارچوب اتحادیه اروپا، برآمده است. با توجه به توافقنامه دفاع مشترک مکه میان عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه و با توجه به این احتمال که این توافقنامه در مواقع حساس چندان قابلیت عملیاتیشدن نداشته باشد، ریاض به دنبال ایجاد سازوکارهای مکمل برای تأمین امنیت خود است؛ چراکه دو کشور ترکیه و پاکستان، هرکدام سیاستهای خاص خود را دارند. ترکیه عضو پیمان ناتو است و در چارچوب الزامات و ملاحظات این پیمان، محدودیتهایی در زمینه اقدام نظامی خارج از مرزهای خود دارد.
پاکستان نیز بهعنوان یک قدرت هستهای منطقهای، با مجموعهای از مشکلات داخلی، بهویژه در حوزه ساختار اجتماعی و مذهبی، مواجه است. وجود جمعیت قابلتوجه شیعیان در پاکستان، طبیعتاً موجب میشود هرگونه تحرک نظامی این کشور علیه کشوری مانند ایران، با واکنشها و حساسیتهای داخلی مواجه شود. بنابراین، عربستان سعودی در شرایط کنونی تلاش میکند در کنار همکاریهای منطقهای، روابط خود را با فرانسه و در سطح گستردهتر با اتحادیه اروپا نیز تقویت کند.
یکی از مهمترین محورهای این همکاری، حوزه دفاعی و بهویژه همکاری هستهای است. عربستان سعودی درصدد استفاده از نیروگاههای هستهای برای اهداف بهظاهر صلحآمیز است و از سوی دیگر، به دلیل نبود اطمینان کامل به آمریکا و همچنین شروط سختی که واشنگتن برای همکاری هستهای با ریاض تعیین کرده است، از جمله موضوع عادیسازی روابط با اسرائیل، اکنون توجه بیشتری به فرانسه نشان میدهد.
فرانسه از ظرفیت فنی و صنعتی لازم برای مشارکت در ایجاد نیروگاههای هستهای در عربستان سعودی برخوردار است و میتواند یکی از شرکای مهم ریاض در این زمینه باشد. از این منظر، همکاری هستهای صرفاً یک موضوع اقتصادی یا انرژی نیست، بلکه بخشی از تلاش عربستان برای متنوعسازی شرکای راهبردی و کاهش وابستگی خود به آمریکا محسوب میشود.
موضوع دیگر، مشارکت دادن فرانسه بهعنوان یکی از قدرتهای بزرگ اتحادیه اروپا در مسائل امنیتی منطقه، بهویژه در حوزه لبنان، است. بنابراین، سفر محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، به فرانسه را میتوان سفری با ابعاد مختلف دانست؛ سفری که هم جنبههای امنیتی و نظامی دارد و هم نشاندهنده تلاش ریاض برای ایجاد روابط مستحکمتر با اتحادیه اروپا از مسیر فرانسه است.
در این میان، نگاه عربستان به اروپا تا حدودی با نگاه این کشور به آمریکا متفاوت است. به نظر میرسد ریاض احساس میکند نگاه واشنگتن به حاکمیت عربستان، در برخی مقاطع، نگاهی تحقیرآمیز بوده است؛ در حالی که اتحادیه اروپا، دستکم در برخی حوزهها، چنین نگرشی ندارد. البته در حوزه حقوق بشر نیز حساسیتهایی وجود دارد و برخی کشورهای اروپایی همچنان نگاه بدبینانهای نسبت به عربستان سعودی دارند؛ بهویژه به دلیل انتقادهای مطرحشده درباره وضعیت حقوق بشر در این کشور و شرایط ساکنان منطقه شرقی عربستان که عمدتاً شیعه هستند.
این حساسیتها از جمله موضوعاتی است که طبیعتاً سفر محمد بن سلمان به فرانسه میتواند بر آن اثر بگذارد و زمینه را برای تغییر یا تعدیل برخی نگرشهای اروپایی نسبت به عربستان فراهم کند.
در مقابل، نگاه ایالات متحده به روابط عربستان با اتحادیه اروپا نیز باید در چارچوب روابط سنتی ریاض و واشنگتن مورد توجه قرار گیرد. روابط عربستان و آمریکا، در مجموع، همواره از ثبات قابلتوجهی برخوردار بوده، هرچند نگاه حاکمیت آمریکا و رؤسای جمهور این کشور در دورههای مختلف تغییر کرده است. دموکراتها طبیعتاً از منظر حقوق بشری زاویه بیشتری با حاکمیت عربستان دارند، اما جمهوریخواهان، بهویژه دونالد ترامپ، رویکردی متفاوت نسبت به ریاض دارند.
ترامپ عربستان را از منظری کاملاً مصلحتجویانه، مادی و تجاری مورد توجه قرار میدهد و همین رویکرد باعث شده است روابط دو کشور در حوزههای تجاری و مالی همچنان از ثبات برخوردار باشد. با این حال، در نهایت باید توجه داشت که روابط عربستان سعودی با سایر کشورها، بهویژه در حوزههای راهبردی، همچنان تا حد زیادی تحت تأثیر روابط ریاض و واشنگتن قرار دارد و این روابط باید در چارچوب نقش و جایگاه آمریکا در سیاست خارجی عربستان تحلیل شود.
