نفتکشهای ایران در برابر محاصره آمریکا؛ تهران قواعد تقابل را تغییر میدهد؟
یک تحلیلگر مسائل ایران و منطقه با بررسی پیامدهای احتمالی حرکت نفتکشهای ایرانی در برابر محاصره آمریکا، این اقدام را فرصتی برای تغییر قواعد تقابل و انتقال فشار تصمیمگیری به واشنگتن ارزیابی میکند.
به گزارش ایلنا، نجاح محمدعلی در یادداشتی در روزنامه فرامنطقهای «رای الیوم» نوشته است: منطقه در شرایطی حساس قرار دارد که در آن، خطر رویارویی نظامی با فشارهای اقتصادی و سیاسی درهم آمیخته است. ایران در مرکز این تحولات، با محاصره مستمر آمریکا روبهروست؛ در حالی که ادامه تهدیدها و احتمال ازسرگیری جنگ، نگرانیها درباره آینده اقتصادی و اجتماعی کشور را افزایش داده است.
ادامه وضعیت «نه جنگ، نه صلح» هزینههای سنگینی بر زندگی روزمره مردم تحمیل میکند. خانوادهها برای مدیریت هزینههای خود با دشواری روبهرو هستند، کارگران به ثبات شغلی نیاز دارند و صاحبان کسبوکارهای کوچک برای برنامهریزی فعالیتهای تجاری خود به چشماندازی روشن احتیاج دارند. در چنین شرایطی، نااطمینانی تنها به عرصه سیاست محدود نمیماند، بلکه معیشت مردم و آینده نسلهای بعدی را نیز تحت تأثیر قرار میدهد.
تجربه سوریه نیز نشان میدهد که تداوم تحریمها تا چه اندازه میتواند اقتصاد یک کشور را تحت فشار قرار دهد. تحریمهای قانون سزار و تهدید آمریکا به اعمال تحریمهای ثانویه، انزوای اقتصادی سوریه را تشدید کرد و بسیاری از شرکتها و مؤسسات مالی بینالمللی را از همکاری با این کشور بازداشت؛ چراکه نگران بودند چنین همکاریهایی دسترسی آنها به بازار آمریکا و نظام مالی بینالمللی را به خطر بیندازد.
البته نمیتوان فروپاشی دولت سوریه را صرفاً نتیجه تحریمها دانست. سالها جنگ و ویرانی، فساد، افت تولید، از دست رفتن منابع و فروپاشی زیرساختهای اقتصادی نیز در این روند نقش داشتند.
این تجربه میتواند در محاسبات تهران نیز اهمیت داشته باشد. ایران بهخوبی میداند که ادامه محاصره و فرسایش اقتصادی در شرایطی میان جنگ و صلح، در بلندمدت هزینههای بیشتری بر کشور تحمیل میکند. از این رو، ممکن است تهران برای جلوگیری از تثبیت پیامدهای این وضعیت، به دنبال تغییر معادله فشار باشد.
در چنین فضایی، احتمال حرکت نفتکشهای ایرانی برای عبور از محاصره آمریکا اهمیت ویژهای پیدا میکند. اگر تهران تصمیم بگیرد کاروانی از نفتکشها را برای صادرات نفت و در مخالفت با محدودیتهای آمریکا به حرکت درآورد، موضوع دیگر صرفاً به فروش نفت محدود نخواهد بود؛ بلکه واشنگتن در برابر آزمونی سیاسی و نظامی قرار میگیرد.
آمریکا در برابر چنین اقدامی با دو انتخاب دشوار روبهرو خواهد شد. اگر نفتکشهای ایرانی را توقیف یا هدف قرار دهد، ممکن است با واکنش تهران و تشدید تنشهایی مواجه شود که کنترل آن آسان نخواهد بود؛ بهویژه اگر ایران این اقدام را حمله به منافع خود تلقی کند.
در مقابل، اگر واشنگتن اجازه عبور نفتکشها را بدهد، این تصمیم میتواند بهمنزله عقبنشینی عملی از سیاست محاصره و تضعیف اعتبار تهدیدهای آمریکا تعبیر شود.
این وضعیت تا اندازهای تجربه محاصره برلین در سال ۱۹۴۸ را تداعی میکند. در آن زمان، آمریکا و انگلیس در واکنش به محاصره برلین از سوی شوروی، با ایجاد یک پل هوایی، تدارکات مورد نیاز شهر را تأمین کردند. شوروی در برابر این اقدام با دو گزینه روبهرو بود: یا اجازه ادامه پروازها را بدهد یا با سرنگونی هواپیماها خطر گسترش درگیری را بپذیرد. سرانجام، محاصره در سال ۱۹۴۹ پایان یافت.
البته شرایط آن دوره با وضعیت کنونی تفاوتهای اساسی دارد و نمیتوان این دو رویداد را کاملاً مشابه دانست. با این حال، تجربه برلین نشان میدهد که چگونه یک اقدام حسابشده میتواند طرف مقابل را در موقعیتی قرار دهد که ناچار شود میان پذیرش پیامدهای عقبنشینی یا خطر تشدید درگیری یکی را انتخاب کند.
با این همه، موفقیت احتمالی چنین اقدامی به میزان اعتبار تهدیدهای ایران بستگی دارد. واشنگتن پیش از هر تصمیمی، اراده و آمادگی تهران برای واکنش به توقیف یا حمله به نفتکشها را ارزیابی خواهد کرد. اگر واکنش ایران با تهدیدهای اعلامشده تناسب نداشته باشد، توان بازدارندگی آن تضعیف خواهد شد؛ از سوی دیگر، واکنشی بیش از اندازه نیز میتواند منطقه را به سمت رویارویی گسترده سوق دهد؛ وضعیتی که به سود ملتهای منطقه نیست.
البته طرح احتمال حرکت نفتکشهای ایرانی را نمیتوان نشانه وجود توافقی پنهانی میان تهران و واشنگتن یا تصمیم آمریکا برای پایان دادن به محاصره دانست. با این حال، احتمال وجود کانالهای ارتباطی و رایزنیهای بینالمللی، بهویژه با قدرتهای بزرگ ذینفع در امنیت انرژی و تجارت جهانی و پس از نشست شنژن چین، موضوعی است که نمیتوان از کنار آن گذشت. البته تا زمانی که شواهد روشنی منتشر نشده، چنین احتمالی را نباید قطعی دانست.
آیا آمریکا بهتدریج از سیاست محاصره عقبنشینی میکند؟
یکی از سناریوهای پیش رو این است که واشنگتن برای کاهش تنش، برخی محدودیتها را بهتدریج و بدون اعلام رسمی تعدیل کند. چنین رویکردی به آمریکا امکان میدهد بدون آنکه در موضع عقبنشینی تحت فشار قرار گرفته باشد، راهی برای کاهش تنش باز کند.
این روند ممکن است با اعطای معافیتهای محدود یا اجرای ترتیباتی خاص آغاز شود و در صورت فراهم شدن شرایط سیاسی مناسب، بهتدریج گسترش یابد. البته این سناریو در حال حاضر صرفاً یک احتمال است و تحقق آن به نشانههای عملی نیاز دارد.
در مقابل، ایران نیز با سه گزینه اصلی روبهروست: نخست، واکنش مستقیم در صورت هدف قرار گرفتن منافع حیاتی کشور؛ دوم، ادامه اقدامات حسابشده برای افزایش هزینههای محاصره برای آمریکا؛ و سوم، استفاده از فرصتهای سیاسی برای کاهش محدودیتها و رسیدن به توافقی باثباتتر.
این گزینهها لزوماً جدا از یکدیگر نیستند و ممکن است تهران با توجه به تحولات میدانی و مواضع طرفهای مقابل، ترکیبی از آنها را در پیش بگیرد.
آنچه روشن است، تداوم چرخه تهدید، فشار و فرسایش نه به ثبات منطقه کمک میکند و نه فرصتی برای بازسازی زندگی مردم باقی میگذارد. پیامدهای جنگ و محاصره به عرصه نظامی و سیاسی محدود نمیشود، بلکه بازارها، معیشت خانوادهها، فرصتهای شغلی و آینده نسلهای بعدی را نیز تحت تأثیر قرار میدهد.
اگر نفتکشهای ایرانی به آزمونی تازه برای سنجش اراده آمریکا تبدیل شوند، پرسش اصلی این خواهد بود که آیا تهران میتواند با این اقدام معادله تقابل را تغییر دهد و راه خروج از وضعیت «نه جنگ، نه صلح» را هموار کند یا واشنگتن همچنان بر ادامه فشارها اصرار خواهد کرد؛ رویکردی که میتواند پیامدهای گستردهای برای ایران و کل منطقه داشته باشد.
مردم غرب آسیا بیش از هر چیز به پایان جنگ، محاصره و تهدید و برقراری روابطی مبتنی بر احترام به حاکمیت کشورها نیاز دارند؛ روابطی که امنیت، توسعه و زندگی شرافتمندانه ملتها را تضمین کند. ثبات منطقه نباید گروگان رقابت قدرتها باشد و منافع و امنیت مردم باید در اولویت هر تصمیم سیاسی قرار گیرد.