طرح تبدیل شهر کهن نیشابور به شهر سایت‌موزه‌ها آغاز شد/ ثبت جهانی نیشابور را پیگیری می کنیم

به گزارش خبرنگار ایلنا، هادی شریفیان، مدیر پایگاه میراث فرهنگی شهر کهن نیشابور در گفت‌وگو با ایلنا اعلام کرد: نخستین گام در این مسیر ثبت موقت شهر کهن نیشابور در فهرست یونسکو است که اقدامات مربوط به آن انجام شده و اکنون منتظر برگزاری جلسه در تهران هستیم.

او افزود: همزمان پایگاه نیشابور با توسعه سایت موزه شادیاخ و گسترش کاوش‌های باستان‌شناسی به دنبال تبدیل نیشابور به شهری متشکل از سایت ‌موزه‌های متعدد است.

وجود ۲۷۷ روستا در محدوده پایگاه میراث فرهنگی نیشابور

هادی شریفان، با اشاره به گستردگی محدوده تحت مدیریت این پایگاه گفت: محدوده پایگاه بسیار گسترده است و عرصه، حریم و حریم منظری آن چند هزار هکتار وسعت دارد و حدود ۲۲۷ روستا در این محدوده قرار گرفته‌اند.

او افزود: یکی از برنامه‌های پایگاه از نخستین روزهای تأسیس، ایجاد ارتباط پایدار میان میراث فرهنگی و روستاهای پیرامون و فراهم کردن زمینه استقرار و بهره‌مندی جوامع محلی از ظرفیت‌های میراثی و گردشگری بود.

شریفان، توسعه بوم‌گردی را یکی از محورهای این برنامه عنوان کرد و گفت: در روستاهای نزدیک به مناطق گردشگری از جمله آرامگاه عطار، آرامگاه خیام و سایت‌موزه شادیاخ تلاش شده فضاهایی برای حضور گردشگران ایجاد شود تا علاوه بر فراهم شدن امکان اقامت و حضور گردشگران، مردم محلی نیز بتوانند از ظرفیت‌های ایجادشده بهره‌برداری اقتصادی کنند.

به گفته مدیر پایگاه میراث فرهنگی محوطه های تاریخی نیشابور، هدف اصلی این برنامه‌ها ایجاد پیوند میان حفاظت از میراث فرهنگی، پایداری اجتماعی و مشارکت مردم محلی است.

او تأکید کرد: موضوع پایداری و ارتباط میان میراث فرهنگی و مردم و همچنین تقویت ارتباطات اجتماعی، از برنامه‌های اصلی پایگاه است و این مسیر همچنان دنبال می‌شود.

شریفان در ادامه از برنامه پایگاه برای توسعه سایت‌ موزه‌ها در محدوده شهر کهن نیشابور خبر داد و گفت: یکی از برنامه‌های مهم ما ایجاد سایت‌ موزه در محدوده عرصه شهر کهن نیشابور است. این محدوده حدود ۴۶۰۰ هکتار وسعت دارد و اکنون ۲۲7 روستا در آن قرار گرفته‌اند.

او افزود: کاوش‌های سایت‌موزه شادیاخ انجام شده و اکنون تمرکز اصلی بر فراهم کردن زیرساخت‌های لازم از جمله مسیرهای دسترسی و رمپ‌هایی است که امکان تردد گردشگران در محوطه را فراهم کند.

به گفته او، تاکنون حدود ۴۰ درصد پوشش حفاظتی سایت انجام شده و در صورت تأمین اعتبار برای تکمیل پوشش حفاظتی و ایجاد موزه در این سایت، امکان توسعه این الگو در دیگر نقاط عرصه تاریخی نیشابور نیز وجود خواهد داشت.

شریفان گفت: اگر بتوانیم کاوش‌ها را در مناطق مختلف عرصه نیشابور گسترش دهیم، می‌توانیم نیشابور را به «شهر سایت‌موزه‌ها» تبدیل کنیم.

۹ فصل کاوش در شادیاخ و شهر کهن نیشابور

مدیر پایگاه میراث فرهنگی محوطه تاریخی نیشابور درباره سابقه کاوش‌های باستان‌شناسی در این محوطه نیز گفت: کاوش‌ها در شادیاخ و عرصه محوطه تاریخی نیشابور از سال ۱۳۷۹ آغاز شد و تاکنون ۹ فصل کاوش در این محدوده انجام شده است.

او افزود: این کاوش‌ها با سرپرستی رجبعلی لباف ‌خانیکی انجام شده و در کنار شادیاخ، محوطه‌های دیگری در محدوده نیشابور نیز ظرفیت‌های مهم باستان‌شناسی دارند.

شریفان به تپه «آل‌برسلان» در تورباباد اشاره کرد و گفت: این محوطه دارای شواهد استقرار مربوط به دوره ساسانی و دوره اسلامی است و در گذشته نیز باستان‌شناسان فرانسوی و آمریکایی در آنجا کاوش‌هایی انجام داده‌اند.

به گفته او، بخشی از آثار به‌دست‌آمده از کاوش‌های تاریخی نیشابور اکنون در موزه‌های خارج از کشور از جمله موزه متروپولیتن نگهداری می‌شود و از جمله این آثار می‌توان به نمونه‌هایی از گچ‌بری‌ها و سفال‌های نیشابور اشاره کرد.

او همچنین از کاوش‌های دانشگاه تهران در بخش‌هایی از شهر کهن نیشابور خبر داد و گفت: احتمال دارد این کاوش‌ها در آینده ادامه پیدا کند.

شریفان در پاسخ به این پرسش که آیا اکنون کاوش‌های باستان‌شناسی در محوطه تاریخی نیشابور ادامه دارد؟ گفت: کاوش امکان‌پذیر است، اما موضوع مهم‌تر از انجام کاوش، حفاظت از یافته‌ها و بخش‌های کاوش‌ شده است.

او توضیح داد: ممکن است با کاوش، آثار از زیر خاک بیرون آورده شوند و حتی عملیات کاوش زمان زیادی نیاز نداشته باشد. اما پس از آن حفاظت و نگهداری آثار اهمیت بسیار زیادی دارد. بنابراین باید محوطه پوشش حفاظتی داشته باشد و برای حفاظت و نگهبانی از آن نیز نیروی انسانی پیش‌بینی شود.

مدیر پایگاه میراث فرهنگی نیشابور تأکید کرد: توسعه کاوش‌ها بدون تأمین زیرساخت‌های حفاظتی می‌تواند مشکلات جدیدی برای محوطه ایجاد کند و به همین دلیل، پایگاه در کنار برنامه‌های کاوش موضوع حفاظت را در اولویت قرار داده است.

شریفان ایجاد رشته باستان‌شناسی در دانشگاه نیشابور را یکی از اتفاقات مهم سال‌های اخیر برای این شهر و پایگاه میراث فرهنگی دانست و گفت: ایجاد این رشته ظرفیت بسیار خوبی برای نیشابور ایجاد کرده است.

او افزود: دانشجویان و پژوهشگران این حوزه می‌توانند از داده‌ها و اطلاعات موجود در پایگاه استفاده کنند؛ داده‌هایی که شامل سفال، معماری، شیشه و دیگر یافته‌های حاصل از کاوش‌های باستان‌شناسی است.

به گفته شریفان، این ظرفیت می‌تواند زمینه انجام پژوهش‌های بیشتر و همچنین تربیت نیروهای متخصص برای ادامه مطالعات و کاوش‌های باستان‌شناسی در نیشابور را فراهم کند.

ظرفیت نیشابور برای تبدیل شدن به قطب گردشگری ادبی

مدیر پایگاه میراث فرهنگی نیشابور همچنین بر ظرفیت این شهر برای تبدیل شدن به قطب گردشگری ادبی منطقه تأکید کرد و گفت: نیشابور ظرفیت بسیار غنی برای تبدیل شدن به قطب گردشگری ادبی دارد، اما در حال حاضر تمرکز اصلی پایگاه بر حفاظت و معرفی آثار تاریخی است.

شریفان با اشاره به ظرفیت‌های تاریخی نیشابور بزرگ گفت: در محدوده نیشابور بزرگ، شامل نیشابور، فیروزه و زبرخان، حدود ۱۴۰ اثر ثبت ملی ‌شده و نزدیک به ۴۰۰ اثر تاریخی نیز شناسایی ‌شده است.

او افزود: آرامگاه خیام و آرامگاه عطار از مهم‌ترین ظرفیت‌های این منطقه هستند و باید شخصیت و جایگاه این دو چهره بیش از گذشته معرفی شود.

به گفته شریفان، برای نخستین بار در خراسان، همایشی با محوریت گردشگری ادبی در نیشابور برگزار شد و این شهر می‌تواند از ظرفیت ادبی خود برای توسعه یک جریان جدی گردشگری استفاده کند.

او تأکید کرد: تحقق این هدف فقط برعهده وزارت میراث فرهنگی یا مجموعه‌های میراثی نیست و برای رسیدن نیشابور به جایگاه واقعی خود در گردشگری ادبی همه دستگاه‌ها باید مشارکت کنند.

شریفان آموزش و پرورش و اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی را از جمله دستگاه‌هایی دانست که می‌توانند در توسعه گردشگری ادبی نیشابور نقش مؤثری داشته باشند.

او افزود: گردشگری ادبی موضوعی نیست که صرفا  با مجموعه میراث فرهنگی بتوان آن را پیش برد و نیازمند همکاری دستگاه‌های مختلف است.

توسعه روستاها در عرصه تاریخی زیر ذره‌بین میراث فرهنگی

قرار گرفتن ۲۲۷ روستا در عرصه ۴۶۰۰ هکتاری شهر کهن نیشابور، یکی از چالش‌های مهم مدیریت این محوطه است.

شریفان در اینباره گفت: در عرصه و حریم، ضوابط میراث فرهنگی رعایت می‌شود و اگر توسعه روستاها براساس طرح هادی انجام شود، مشکلی از منظر میراث فرهنگی وجود ندارد.

او افزود: دغدغه اصلی زمانی ایجاد می‌شود که ساخت‌وسازها خارج از طرح هادی انجام شوند. در این شرایط، میراث فرهنگی، جهاد کشاورزی و بنیاد مسکن اجازه ساخت‌وساز خارج از چارچوب‌های تعیین‌شده را نمی‌دهند.

به گفته او، توسعه ظرفیت اسکان روستاها باید متناسب با افزایش جمعیت و براساس برنامه‌ریزی انجام شود، اما ورود جمعیت مهاجر و افزایش ناگهانی جمعیت می‌تواند شرایط متفاوتی ایجاد کند و نیازمند برنامه‌ریزی دقیق‌تر در سطح منطقه است.

مهمترین برنامه پیش‌روی پایگاه میراث فرهنگی نیشابور اما قرار گرفتن این شهر تاریخی در مسیر ثبت جهانی است و شریفان با اعلام آغاز اقدامات مربوط به این پرونده گفت: اقدامات را آغاز کرده‌ایم و نیشابور ظرفیت‌های لازم برای ثبت جهانی را دارد. فرم‌های مربوط تکمیل و ارسال شده و نخستین گام، ثبت موقت نیشابور در فهرست پیشنهادی است.

او افزود: کارهای مربوط به این مرحله انجام شده و منتظر برگزاری جلسه‌ای در تهران هستیم تا با استفاده از تجربه و راهنمایی کارشناسانی که در پرونده ثبت جهانی الموت فعالیت کرده‌اند، بتوانیم از ظرفیت نیشابور نیز استفاده کنیم.

مدیر پایگاه نیشابور گفت: برای ثبت جهانی نیشابور همه مجموعه‌های مرتبط پای کار هستند. از استانداری و فرمانداری گرفته تا اداره‌کل میراث فرهنگی و امیدواریم این پرونده به سرانجام برسد.

شریفان ثبت جهانی نیشابور را اتفاقی مهم برای این شهر دانست و افزود: نیشابور یکی از چهار شهر مهم خراسان بزرگ در کنار هرات، بلخ و مرو بوده است و اکنون از میان این چهار شهر، نیشابور هنوز در فهرست جهانی قرار نگرفته یا ثبت موقت نشده است.

او ابراز امیدواری کرد که نیشابور نیز بتواند در کنار دیگر شهرهای تاریخی خراسان بزرگ جایگاه شایسته خود را در پرونده‌های جهانی به دست آورد.

گفتگو: مریم جلیلوندفرد