مدیرکل دفتر ثبت و حریم آثار تاریخی در گفتگو با ایلنا مطرح کرد؛
ارسال پرونده ثبت جهانی مساجد ایران به یونسکو به تعویق افتاد/ رقابت استانها برای جهانی شدن مساجد خود عامل تعویق بود
پرونده ثبت جهانی «مسجد ایرانی» که در ابتدا با ۲۶ مسجد به جریان افتاده بود، اکنون با ورود گزینههای جدید از استانهای مختلف کشور وارد مرحلهای تازه شده است. بهگونهای که به گفته علیرضا ایزدی، مدیرکل دفتر ثبت و حریم آثار تاریخی و طبیعی، هماکنون ۱۷ استان درگیر این پرونده هستند و افزایش تعداد مساجد پیشنهادی، تکمیل و نهاییشدن پرونده را به تعویق انداخته است. وی درباره دلایل تعویق ارسال پرونده ثبت جهانی مساجد ایران به یونسکو گفت: هدف از این تعویق، آمادهسازی پروندهای گستردهتر برای ارائه به یونسکو و ثبت جهانی مساجد ایران در سال ۲۰۲۷ است.
به گزارش خبرنگار ایلنا، پرونده ثبت جهانی «مسجد ایرانی» در سال ۲۰۲۴ در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو قرار گرفت. در پرونده ثبت شده در مرکز میراث جهانی، ۱۷ مسجد تاریخی از نقاط مختلف ایران به عنوان یک پرونده زنجیرهای معرفی شدهاند و قرار است سیر تحول معماری مسجد در ایران را از قرون نخستین اسلامی تا دورههای متأخر به نمایش بگذارد.
اما آنچه در ماههای اخیر اتفاق افتاده، نشان میدهد فهرست داخلی گزینههای این پرونده دیگر محدود به همان ۱۷ مسجد مندرج در پرونده موقت یونسکو نیست.
مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی اعلام کرد: با افزایش درخواست استانها برای اضافه شدن مساجد تاریخی خود، رقابت برای حضور در پرونده بالا گرفته است و ما نیز برای تکمیل فهرست مساجد تاریخی در این پرونده ارسال آن به یونسکو را به تعویق انداختیم.
علیرضا ایزدی با اشاره به اینکه کار از ۲۶ کاندیدا آغاز شده بود، به ایلنا گفت: الان رقابت بسیار بالایی ایجاد شده و استانهایی مانند سمنان و بروجرد نیز خواستار قرار گرفتن مساجد تاریخی خود در این پرونده هستند.
به گفته ایزدی، افزایش تعداد مساجد پیشنهادی باعث شده است روند تکمیل پرونده با تأخیر همراه شود؛ چراکه وزارت میراث فرهنگی ترجیح میدهد پیش از نهایی کردن پرونده، فهرست گزینهها را تا حد امکان کامل کند.
مساجد ایرانی از فهرست محدود تا پرونده سراسری
نغییر رویکرد وزارت میراث فرهنگی به پرونده ثبت جهانی مساجد ایرانی در یونسکو یکی از مهمترین تحولات این پرونده است. در مراحل قبلی، فهرست گزینهها به صورت محدودتر دنبال میشد و اکنون مساجد تاریخی در استانهای بیشتری برای قرار گرفتن در پرونده نهایی در حال بررسی هستند.
در گزارشهای اخیر وزارت میراث فرهنگی از ۵۲ مسجد در ۱۷ استان به عنوان کاندیداهای ثبت جهانی نام برده شده است و این موضوع نشان میدهد دامنه بررسیها نسبت به فهرست اولیه به شکل محسوس افزایش یافته است.
پیش از این نیز علی دارابی، قائممقام وزیر و معاون میراث فرهنگی کشور، اعلام کرده بود: در روند شکلگیری پرونده مسجد ایرانی، بیش از هزار مسجد در سراسر کشور مورد بررسی قرار گرفته و پس از مراحل مختلف غربالگری، گزینههای شاخصتر برای ادامه مسیر انتخاب شدهاند.و اکنون علیرضا ایزدی، مدیرکل دفتر ثبت و حریم آثار تاریخی میگوید: گستردگی این پرونده میتواند به نقطه قوت پرونده تبدیل شود.
به گفته او، هدف تنها ثبت چند بنای تاریخی نیست، بلکه معرفی معماری اصیل ایرانی است. معماری که در دوره اسلامی به بلوغ رسید، گسترش پیدا کرد و بر معماری سرزمینهای مختلف اثر گذاشت.
ایزدی تأکید کرد: با توجه به افزایش مطالبه استانها، شهرها و نمایندگان مجلس برای حضور مساجد تاریخی خود در این پرونده، میتوان دامنه آن را از یک یا چند مسجد در هر استان فراتر برد و مجموعهای ملی از شاخصترین مساجد تاریخی ایران برای ثبت جهانی در یونسکو شکل داد.
سمنان و بروجرد؛ تازهواردهای رقابت جهانی
در میان استانهایی که تلاش برای حضور در پرونده «مسجد ایرانی» را افزایش دادهاند، سمنان جایگاه ویژه ای پیدا کرده است. مسجد جامع سمنان در ماههای اخیر به عنوان یکی از گزینههای پیشنهادی ثبت جهانی مطرح شده و همزمان مسجد جامع فرومد و تاریخانه دامغان نیز در برنامههای مرتبط با معرفی مساجد تاریخی استان قرار گرفتهاند.
مسجد جامع سمنان با مناره تاریخی و ساختار معماری خود یکی از نمونههای مهم معماری مسجد در ایران به شمار میرود و قرار گرفتن آن در فهرست گزینههای جدید، نشاندهنده تلاش برای گسترش دامنه جغرافیایی پرونده است.
در بروجرد نیز مسجد جامع این شهر به یکی از گزینههای مورد توجه برای ثبت جهانی تبدیل شده است. این مسجد بیش از ۱۲۰۰ سال قدمت دارد و براساس شواهد باستانشناختی، بر بقایای یک آتشکده ساسانی احداث شده است. ویژگیای که آن را به نمونهای قابل توجه برای مطالعه دگرگونیهای تاریخی و معماری ایران پس از ورود اسلام تبدیل کرده است.
همین تنوع تاریخی یکی از نقاط قوت پرونده «مسجد ایرانی» است. پروندهای که قرار نیست صرفاً چند بنای زیبا و شاخص را کنار هم قرار دهد، بلکه میتواند روایتگر روند شکلگیری و تحول معماری مسجد در ایران طی قرنهای مختلف باشد.
کدام مساجد در پرونده جهانی قرار دارند؟
در فهرست موقت یونسکو، مسجد جامع فهرج، تاریخانه دامغان، مسجد جامع ساوه، مسجد جامع نیریز، مسجد جامع نطنز، مسجد جامع اصفهان، مسجد جامع اردستان، مسجد جامع زواره، مسجد جامع یزد، مسجد جامع گناباد، مسجد ملک زوزن و شماری از مساجد شاخص دورههای صفوی و قاجار قرار گرفتهاند.
این تنوع زمانی و جغرافیایی به پرونده امکان میدهد تحول عناصر معماری مسجد ایرانی را در دورههای مختلف دنبال و از صحن و شبستان و ایوان تا گنبد، مناره، محراب و تزیینات وابسته معماری هر دوره از قرون اسلامی را تشریح کند.
بر اساس توضیح یونسکو، «مسجد ایرانی» یک پرونده زنجیرهای است که نمونههایی از ویژگیهای معماری و هنری شکلگرفته در سنت ایرانی، از جمله ایوان، گنبدخانه، صحن، محراب، منبر، مناره و ترکیب این عناصر با ساختار شهری را در بر میگیرد.
مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی گفت: ثبت جهانی این مجموعه میتواند فرصتی برای معرفی معماری ایرانی در ابعادی فراتر از مرزهای کشور باشد؛ معماریای که در دوره اسلامی نهتنها در داخل ایران توسعه یافت، بلکه در شکلگیری جریانهای معماری در جهان اسلام نیز اثرگذار بود.
هدفگذاری برای ثبت در سال ۲۰۲۷
با افزایش تعداد گزینهها، وزارت میراث فرهنگی فعلاً تکمیل پرونده را به تعویق انداخته تا فهرست نهایی با دقت بیشتری تعیین شود.
مدیرکل دفتر ثبت و حریم آثار تاریخی در این باره گفت: هدف این است که پس از تکمیل بررسیها، پرونده «مسجد ایرانی» برای سال ۲۰۲۷ آماده شود.
او با اشاره به اینکه تعداد مساجد پیشنهادی همچنان در حال افزایش است، تأکید کرد: امکان تعمیم این پرونده به سراسر کشور وجود دارد. به این معنا که اگر مسجدی از نظر ارزشهای تاریخی، معماری و معیارهای ثبت جهانی شرایط لازم را داشته باشد، میتواند در فرآیند بررسی قرار گیرد.
ایزدی اعلام کرد: اکنون ۱۷ استان درگیر این پرونده هستند و افزایش گزینهها نشان میدهد رقابت میان شهرها برای قرار گرفتن در این مجموعه برای ثبت جهانی جدی شده است. رقابتی که در نهایت میتواند به جای ثبت یک مسجد منفرد، به شکلگیری یکی از جامعترین روایتهای جهانی از معماری مسجد ایرانی منجر شود.
