مستند «حمایت مردم گیلان از ارامنه» آماده پخش شد
مرحله تصویربرداری مستند «مهمانان سرزمین مهر در ارمنستان» با محوریت پناهگرفتن گروهی از ارامنه در استان گیلان طی سالهای پایانی جنگ جهانی اول، با حمایت رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در ارمنستان به پایان رسید.
به گزارش ایلنا به نقل از روابط عمومی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، این مستند به همت مؤسسه فرهنگی هنری صبح قلم گیل به تهیهکنندگی عبدالرضا اصغرتاش و نویسندگی و کارگردانی نادر معصومی تولید میشود.
عباس پناهی، استاد تاریخ و عضو هیئت علمی پژوهشکده گیلانشناسی دانشگاه گیلان، نیز بهعنوان پژوهشگر و راوی مستند در این پروژه حضور دارد. دانشگاه گیلان بهتازگی ارتقای مرتبه علمی وی به استادی را اعلام کرده است.
بر اساس برنامه مصوب تولید، فعالیت گروه ایرانی در ارمنستان از ۲۳ تیر تا ۳ مرداد ۱۴۰۵، برابر با ۱۴ تا ۲۵ ژوئیه ۲۰۲۶، برنامهریزی شد. گروه نخست شامل عباس پناهی، عبدالرضا اصغرتاش و نادر معصومی بود و بخش دیگری از عوامل تولید شامل مریم شاملی، مدیر مؤسسه مجری، ناظر کیفی و مدیر تولید، و الهه گلمحمدی، تصویربردار، دستیار کارگردان و طراح هنری، در ادامه به گروه پیوستند.
طبق جدول زمانبندی پروژه، تصویربرداری ابتدا در شهر قاپان، مرکز استان سیونیک، آغاز شد و سپس در ایروان و اچمیادزین ادامه یافت. انجام مصاحبههای تخصصی، ثبت تصاویر مراکز تاریخی و فرهنگی و گفتوگو با پژوهشگران ارمنی از مهمترین بخشهای این سفر تولیدی بود.موضوع اصلی مستند، بازخوانی یکی از فصلهای کمتر روایتشده روابط تاریخی ایرانیان و ارامنه است؛ زمانی که در سال ۱۹۱۸ میلادی و در واپسین ماههای جنگ جهانی اول، شماری از ساکنان ارمنی بهدنبال تحولات نظامی و ناامنیهای قفقاز، ناچار به ترک محل زندگی خود شدند و به شهرهای ساحلی گیلان پناه آوردند.
اسناد تاریخی نشان میدهد این آوارگان در رشت، انزلی و حسنکیاده ــ کیاشهر کنونی ــ اسکان یافتند و ارامنه ساکن رشت با تشکیل کمیته امداد آوارگان ، امور مربوط به اقامت، بهداشت، تغذیه، درمان، کودکان و بازگشت آنان را سامان دادند. گزارش عملکرد این کمیته، وقایع ۱۳ شهریور تا ۱۶ بهمن ۱۲۹۷ خورشیدی را دربرمیگیرد و بعدها در کتاب پناهندگی ارامنه باکو به گیلان؛ روایتی مستند از یک بحران انسانی منتشر شد.
بر پایه این روایت تاریخی، مردم گیلان و بهویژه میرزا کوچکخان جنگلی در دوره اقامت آوارگان از آنان حمایت کردند. این میزبانی نزدیک به پنجماهه، اکنون هسته اصلی روایت مستند مهمانان سرزمین مهر را تشکیل میدهد.این رویداد در بستر بزرگتری از جابهجایی ارامنه در دوران جنگ جهانی اول قرار دارد؛ دورانی که ایران پذیرای گروههایی از آوارگان ارمنی از قفقاز، قلمرو عثمانی و مناطق همجوار شد.
منابع پژوهشی نیز از نقش نهادهای اجتماعی و خیریه ارامنه ایران در پشتیبانی از این مهاجران یاد کردهاند.با پیگیری و نظر شیر غلامی سفیر جمهوری اسلامی ایران در ارمنستان، مسئولیت هماهنگی اجرایی گروه با نهادها، دانشگاهها، موزهها و مراکز فرهنگی ارمنستان به رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران واگذار شد.
در همین چارچوب، رایزنی فرهنگی ضمن تنظیم برنامه حضور گروه، زمینه لازم برای انجام مصاحبهها، تصویربرداری و دسترسی به مراکز علمی، تاریخی و فرهنگی را فراهم کرد.هماهنگی با دانشگاه دولتی ایروان و کرسی ایرانشناسی این دانشگاه، ماتناداران یا مؤسسه نسخ خطی مسروپ ماشتوتس، موزه تاریخ ارمنستان، خانهموزه سرگئی پاراجانف، خانهموزه یغیشه چارنتس، مسجد جامع کبود ایروان و شماری از مراکز تاریخی و مذهبی در ایروان، قاپان و اچمیادزین، بخشی از اقدامات انجامشده در این زمینه بود.
انتخاب کرسی ایرانشناسی دانشگاه دولتی ایروان برای انجام گفتوگوهای تخصصی از اهمیت ویژهای برخوردار بود. این کرسی یکی از باسابقهترین مراکز مطالعات ایران در ارمنستان است و در حوزه زبانها، تاریخ، جغرافیا، ادبیات و فرهنگ ایران فعالیت آموزشی و پژوهشی دارد.ماتناداران نیز با نگهداری مجموعهای ارزشمند از نسخههای خطی ارمنی، فارسی، عربی و دیگر زبانها، یکی از مهمترین مراکز مطالعات تاریخی و تمدنی ارمنستان محسوب میشود. وجود نسخههای فارسی و آثار ارمنیـفارسی در این مرکز، ظرفیت مهمی برای بازشناسی پیوندهای علمی و فرهنگی دو ملت فراهم میکند.
در برنامه اولیه تولید، تصویربرداری از ظرفیتهای فرهنگی و گردشگری ایروان، قاپان و اچمیادزین و همچنین شماری از آثار شاخص ارمنستان از جمله مجموعه تاریخی اچمیادزین، معبد گارنی، مجموعه زوارتنوتس، گارنی و نوراوانک، بازار ورنیساژ، دریاچه سوان و دیگر مراکز تاریخی و مردمشناسی نیز پیشبینی شده بود. هماهنگیهای رسمی سفارت جمهوری اسلامی ایران با وزارت امور خارجه ارمنستان، در تسهیل مراحل اداری و اجرای برنامه نقش مؤثری داشت.عبدالرضا اصغرتاش و نادر معصومی در پایان برنامه و در دیدار با رایزن فرهنگی سفارت جمهوری اسلامی ایران، از همکاری سفارت و سرکنسولگری ایران در قاپان و حمایتها و هماهنگیهای رایزنی فرهنگی قدردانی کردند.
آنان دسترسی به مراکز تخصصی، هماهنگی مصاحبهها و مدیریت برنامه تصویربرداری را در تکمیل موفق مرحله ارمنستان این پروژه مؤثر و تعیینکننده دانستند.برپایی نمایشگاه عکسی با موضوع گیلان؛ سرزمین تمدن نیز بهعنوان یکی از برنامههای فرهنگی مکمل این پروژه پیشنهاد شده است؛ برنامهای که میتواند در کنار نمایش مستند، ظرفیتهای تاریخی، طبیعی و فرهنگی استان گیلان را به مخاطبان ارمنی معرفی کند.مراحل تدوین، صداگذاری و آمادهسازی نهایی مهمانان سرزمین مهر پس از بازگشت گروه به ایران انجام خواهد شد.
بر اساس برنامه اولیه، رونمایی این اثر برای شهریور یا مهر ۱۴۰۵ پیشبینی شده و نمایش آن در ارمنستان نیز در دستور کار قرار دارد.تولید این مستند، افزون بر ثبت یک واقعه تاریخی، تلاشی در مسیر دیپلماسی فرهنگی و بازخوانی حافظه مشترک دو ملت به شمار میرود؛ روایتی که نشان میدهد پیوندهای ایران و ارمنستان تنها به همسایگی جغرافیایی محدود نیست و بر تجربههای تاریخی، تعاملات انسانی و میراث فرهنگی دیرپای دو ملت استوار است.
