روایت تازه از زیارتگاه اسلامی آرامگاه کوروش/ آرامگاه کوروش پس از ورود اسلام به ایران «مشهد مادر سلیمان» نامیده شد

به گزارش خبرنگار ایلنا،  کشف محراب سنگی متعلق به دوره اتابکان فارس در محوطه میراث جهانی پاسارگاد، فصل تازه‌ای از تاریخ آرامگاه کوروش را آشکار کرد. کشفی که نشان می‌دهد این محوطه پس از پایان دوران هخامنشی نه تنها متروک نشد، بلکه در قرون میانی اسلامی به یکی از زیارتگاه‌های شناخته ‌شده جنوب ایران تبدیل شده بود.

این محراب که حدود هفت قرن قدمت دارد، نه در جریان یک کاوش باستان‌شناسی، بلکه هنگام عملیات مرمت کاروانسرای تاریخی پاسارگاد و در فاصله حدود ۱۴۰ متری آرامگاه کوروش شناسایی شد. جایی که باستان‌شناسان آن را بیش از آنکه یک کاروانسرا بدانند، زائرسرای مجموعه مذهبی «مشهد مادر سلیمان» در دوره پس از ورود اسلام به ایران توصیف می‌کنند.

محمد نصیری حقیقت، مدیر پایگاه میراث جهانی پاسارگاد در اینباره به ایلنا گفت: همکاران هنگام جابه‌جایی یکی از بلوک‌های سنگی که روی زمین افتاده بود، متوجه شدند در سطح زیرین آن یک محراب سنگی حکاکی شده است. این محراب متعلق به دوره اتابکان فارس است و از نظر تاریخی، ادامه همان سنتی را نشان می‌دهد که نمونه آن را پیش‌تر در داخل اتاقک آرامگاه کوروش نیز دیده بودیم.»

به گفته او، این محراب ۷۰۰ ساله؛ زمانی که هویت واقعی آرامگاه کوروش برای مردم در دوران پس از ورود اسلام به ایران شناخته‌ شده نبود با نام «مشهد مادر سلیمان» شهرت داشت.

نصیری حقیقت توضیح داد: پس از ورود اسلام به ایران، عظمت معماری پاسارگاد و بلوک‌های سنگی عظیم آن باعث شد بسیاری ساخت این مجموعه را به حضرت سلیمان نسبت دهند؛ شخصیتی که در باورهای اسلامی با ساخت بناهای بزرگ و قدرت‌های فراطبیعی پیوند خورده است. به همین دلیل آرامگاه کوروش به عنوان قبر مادر حضرت سلیمان شناخته شد و منطقه نیز نام "مادر سلیمان" را به خود گرفت؛ نامی که هنوز هم در این منطقه باقی مانده است.

همین باور، به گفته مدیر پایگاه میراث جهانی پاسارگاد، باعث شد این محوطه در دوره اسلامی برخلاف بسیاری از شهرهای هخامنشی، متروک نشود.

او گفت: این باور سبب شد پاسارگاد به زیارتگاهی فعال در دوره اسلامی تبدیل شود و برای اسکان زائران هم که به این مکان می‌آمدند، در فاصله کوتاهی از آرامگاه، ساختمانی ساخته شد که امروز آن را کاروانسرای مظفری می‌نامیم و شواهد تاریخی نشان می‌دهد کارکرد اصلی آن زائرسرا بوده است.

بررسی‌های باستان‌شناسان نشان می‌دهد، این بنا احتمالاً در دوره اتابکان فارس پایه ‌گذاری و در دوره شاه شجاع مظفری گسترش یافته است. بخش قابل توجهی از مصالح آن نیز از کاخ‌های هخامنشی پاسارگاد تأمین شده است.

نصیری حقیقت در این‌باره گفت: آن زمان خود آرامگاه را به دلیل تقدسی که برای آن قائل بودند حفظ می‌کردند، اما کاخ‌های هخامنشی چنین جایگاهی نداشت. بنابراین بلوک‌های سنگی، قطعات ستون‌ها و مصالح کاخ‌ها را جدا کردند و در ساخت زائرسرا و مسجد کنار آرامگاه به کار بردند.

به گفته او، در همان دوران پیرامون آرامگاه کوروش مسجدی روباز با استفاده از ستون‌ها و سنگ‌های هخامنشی ساخته شد و در داخل اتاقک آرامگاه نیز محرابی رو به قبله ایجاد شد که هنوز کتیبه‌های کوفی آن باقی مانده است.

او افزود: محراب تازه کشف‌شده نیز به احتمال زیاد بخشی از همین مجموعه مذهبی بوده است. اگرچه این کشف از نظر باستان‌شناسی کاملاً غیرمنتظره نبود، اما اهمیت آن تأیید دوباره حضور پررنگ دوره اسلامی در پاسارگاد است. این محراب و کتیبه‌های کوفی روی بلوک‌های سنگی نشان می‌دهد محوطه هخامنشی پاسارگاد یک دوره مهم از تاریخ اسلامی را نیز پشت سر گذاشته است.

همزمان با ادامه عملیات مرمت کاروانسرای تاریخی مظفریه، پایگاه میراث جهانی پاسارگاد برنامه‌ای برای احیای این بنا آغاز کرده است؛ بنایی که بخش‌هایی از آن دهه‌ها پیش توسط علی سامی، رئیس وقت بنگاه علمی تخت جمشید، مرمت شده بود.

مدیر پایگاه میراث جهانی پاسارگاد به ایلنا گفت: هدف ما این است که پس از پایان مرمت، این بنا به مرکزی برای نمایش یافته‌های باستان‌شناسی پاسارگاد تبدیل شود؛ مجموعه‌ای که علاوه بر آثار تازه کشف‌شده، اشیایی را که طی سال‌های گذشته مردم محلی به پایگاه میراث جهانی تحویل داده‌اند نیز در معرض دید بازدیدکنندگان قرار دهد.

او همچنین از ادامه مرمت آرامگاه کوروش خبر داد و گفت: عملیات حفاظت و مرمت آرامگاه از سال ۱۴۰۲ آغاز شده است. مرمت بخش شمال‌غربی بنا رو به پایان است و در مراحل بعد سایر بخش‌های آرامگاه نیز مرمت خواهد شد. همزمان، مرمت کاروانسرا و کاخ بارعام پاسارگاد نیز ادامه دارد.