استاد دانشگاه لبنان:
جامعهای که علم را تعطیل کند در اندیشه امام خامنهای مقهور دشمنان میشود
دلال عباس، استاد مطالعات تمدن اسلامی دانشگاه لبنان گفت: در اندیشه شهید آیتالله خامنهای، هیچ تعارضی میان دین، عقل و علم وجود ندارد. عقل، حجت باطنی خداوند و ابزار فهم آیات الهی است و جامعهای که علم را تعطیل کند، گرفتار جمود، عقبماندگی و سلطه دشمنان خواهد شد.
به گزارش ایلنا به نقل از روابط عمومی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، نشست برخط «بررسی اندیشه قرآن رهبر شهید؛ با تأکید بر کتاب طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن» با حضور اساتید و پژوهشگرانی از کشورهای ایران، عراق و لبنان، روز سهشنبه ۳۰ تیرماه به همت اداره کل همکاریهای علمی و دانشگاهی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی و دبیرخانه اجلاس بینالمللی مدیران مراکز آموزشی و پژوهشی علوم و مطالعات اسلامی به زبان عربی برگزار شد.
در ابتدای این نشست، محمد فیاض دبیر نشست، ضمن خوشآمدگویی به اساتید و حاضران و عرض تسلیت به مناسبت شهادت رهبر شهید انقلاب اسلامی، توضیحات کوتاهی در خصوص کتاب «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن» -که از آثار برجسته رهبر شهید است- ارائه نمود.
دلال عباس، استاد زبان عربی، ادبیات تطبیقی و مطالعات تمدن اسلامی از لبنان، سخنان خود را با موضوع «تقوای اجتماعی در قرآن کریم از منظر شهید آیتالله خامنهای» و بر اساس کتاب «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن» آغاز کرد.
وی با اشاره به پیشینه این اثر گفت: این کتاب مجموعه درسها و سخنرانیهایی است که شهید آیتالله خامنهای پیش از پیروزی انقلاب اسلامی و پیش از پذیرش مسئولیتهای رسمی ایراد کردهاند؛ سخنرانیهایی که به دلیل محتوای تحولآفرینشان، موجب بازداشت و زندانی شدن ایشان در رژیم پهلوی شد.
به گفته این چهره علمی، محور اصلی این اثر، بازگشت به قرآن کریم برای تبیین اسلام ناب محمدی و ارائه الگویی جامع برای اصلاح جامعه اسلامی است. وی سپس با اشاره به مقدمه کتاب تأکید کرد که از نگاه شهید آیتالله خامنهای، شکلگیری یک مکتب اجتماعی منسجم بر پایه قرآن، از ضروریترین نیازهای اندیشه دینی است.
به اذعان دلال عباس، قرآن کاملترین مرجع شناخت اسلام است و فهم صحیح مفاهیم دینی باید از این منبع آغاز شود؛ البته در کنار بهرهگیری از روایات معتبر پیامبر اکرم (ص) و اهلبیت (ع) که نقش تبیینکننده معارف قرآن را دارند.
وی در ادامه، ریشه بسیاری از انحرافات فکری را دور شدن از قرآن و جایگزین شدن برداشتهای نادرست و روایات جعلی دانست و افزود: شهید آیتالله خامنهای با این دیدگاه که فهم قرآن تنها در انحصار معصومان است، مخالفت میکند.
قرآن نقشه برونرفت از فتنهها است
وی ضمن تأکید بر جایگاه بیبدیل اهلبیت(ع) در تفسیر قرآن، معتقد است همه مسلمانان باید با فهم قرآن مأنوس شوند و بازگشت به قرآن را راه برونرفت از فتنهها، بحرانها و مشکلات اجتماعی میداند.
استاد دانشگاه لبنان یکی از مهمترین محورهای این کتاب را «تصحیح مفاهیم» معرفی کرد و اظهار داشت: در این اثر، مفاهیمی همچون ایمان، تقوا، رحمت، مغفرت، خوف الهی، توکل، شفاعت و نسبت عقل و دین، بر اساس آیات قرآن بازخوانی میشوند. از نگاه شهید آیتالله خامنهای، تقوا تنها به عبادات فردی محدود نیست، بلکه مسئولیتپذیری اجتماعی و تلاش برای اصلاح جامعه نیز از ارکان اساسی آن به شمار میرود.
وی با اشاره به پیوند ایمان و عمل صالح تصریح کرد: در قرآن، ایمان همواره در کنار عمل مطرح شده است و ایمانِ بدون عمل، ارزش و کارکرد اجتماعی خود را از دست میدهد. وی افزود: عمل صالح در این اندیشه، تنها عبادات فردی نیست، بلکه هر اقدامی در جهت تحقق عدالت، اصلاح جامعه و انجام مسئولیتهای اجتماعی را در بر میگیرد. از همین رو، رحمت الهی در سایه اطاعت از خدا و پیامبر، و تقوا در پرتو عمل برای اصلاح جامعه معنا پیدا میکند.
این استاد دانشگاه در ادامه به مفهوم رهبری اجتماعی پرداخت و گفت: شهید آیتالله خامنهای میان رهبران الهی که بر اساس فرمان الهی جامعه را هدایت میکنند و حاکمان قدرتطلب تاریخ تفاوتی بنیادین قائل است. وی همچنین در تبیین مفهوم انفاق یادآور شد که انفاق تنها بخشش مال نیست، بلکه انسان باید دانش، توان، جایگاه اجتماعی، عمر و امکانات خود را نیز در خدمت جامعه قرار دهد.
وی در بخش دیگری از سخنان خود به موضوع رابطه دین و عقل پرداخت و با استناد به آیات قرآن و حدیث معروف «دو حجت الهی» گفت: در اندیشه شهید آیتالله خامنهای، هیچ تعارضی میان دین، عقل و علم وجود ندارد. عقل، حجت باطنی خداوند و ابزار فهم آیات الهی است و جامعهای که علم را تعطیل کند، گرفتار جمود، عقبماندگی و سلطه دشمنان خواهد شد. از همین رو، رشد فکری و تعقل، شرط تحقق تقوای اجتماعی است.
دلال عباس سپس به تبیین مفهوم توحید پرداخت و اظهار کرد: توحید در این نگاه، صرفاً اعتقاد به یگانگی خداوند نیست، بلکه به معنای رهایی انسان از هرگونه سلطه و بندگی غیر خداست. جامعه موحد، جامعهای است که در آن تبعیض، استبداد و سلطه انسان بر انسان جایی ندارد. همچنین هدف بعثت پیامبران، ساختن انسان و جامعهای توحیدی، آزاد و عدالتمحور است؛ جامعهای که با امر به معروف، نهی از منکر و زدودن زنجیرهای ظلم و استکبار، زمینه رشد انسان را فراهم میسازد.
وی همچنین به شیوه تفسیری شهید آیتالله خامنهای اشاره کرد و گفت: ایشان با تفسیر قرآن به قرآن، بهرهگیری از مثالهای روشن و پیوند دادن مفاهیم قرآنی با واقعیتهای اجتماعی، معارف الهی را از سطح مفاهیم انتزاعی به عرصه زندگی و تمدنسازی منتقل میکند و همواره بر این نکته تأکید دارد که ایمان، حرکت و عمل، راه را بهتدریج در برابر انسان میگشاید.
دلال عباس در پایان ضمن قدردانی از برگزارکنندگان نشست تأکید کرد: از منظر شهید آیتالله خامنهای (ره)، تحقق تقوای اجتماعی بر چند اصل اساسی استوار است؛ بازگشت به قرآن، تصحیح مفاهیم دینی، پیوند ایمان با عمل صالح، بهرهگیری همزمان از عقل و وحی، فهم توحید بهعنوان نفی هرگونه سلطه غیرالهی و تلاش مستمر برای اصلاح جامعه.
وی ابراز امیدواری کرد که گسترش این رویکرد، زمینهساز شکلگیری جامعهای مسئول، عدالتمحور و برخوردار از تمدن نوین اسلامی باشد.
انسان از جامعه جدا نیست
در ادامه ماجد الشویلی، نویسنده و پژوهشگر علوم سیاسی از کشور عراق، در ابتدای سخنان خود با تأکید بر پیوند ناگسستنی میان انسان و جامعه اظهار کرد: در نگاه فلسفی، کل، اجزای خود را تعیین میکند و از اینرو جامعه نیز همانند انسان دارای حرکت و پویایی مستمر است و هرگز در مسیر خود دچار توقف نمیشود.
وی با استناد به آیات قرآن کریم افزود: قرآن هنگام سخن گفتن از جامعه، به دو نوع حرکت اشاره میکند؛ یکی حرکت به سوی سقوط و دیگری حرکت به سوی تعالی.
وی با اشاره به آیه «و ضرب الله مثلاً قریةً...» خاطرنشان کرد: در این آیه، جامعهای به تصویر کشیده میشود که در امنیت و رفاه به سر الشویلی ، اما به سبب ناسپاسی، دچار گرسنگی و ترس میشود.
به گفته وی، ترس بیانگر بُعد معنوی و گرسنگی نشاندهنده بُعد مادی است و این امر نشان میدهد که همانگونه که انسان ممکن است دچار سقوط شود، جامعه نیز میتواند همه دستاوردهای خود را از دست بدهد.
این استاد دانشگاه در ادامه با اشاره به آیه «ولو أن أهل القری آمنوا واتقوا...» بیان داشت: در این آیه، مسیر تعالی جامعه ترسیم شده است؛ بدین معنا که ایمان و تقوا میتواند موجب نزول برکات الهی شود. بنابراین، جامعه هم قابلیت پیشرفت دارد و هم امکان انحطاط.
الشویلی در ادامه با طرح این پرسش که چه عاملی مسیر حرکت جامعه را تنظیم میکند، تصریح کرد: از منظر امام شهید، قرآن کریم نقش تعیینکننده در هدایت این مسیر دارد. ایشان در آغاز نهضت خود همواره بر ضرورت فهم صحیح قرآن و پیوند امت اسلامی با این کتاب الهی تأکید داشت و میکوشید قرائتی ارائه دهد که بتواند وظایف امت را روشن سازد.
وی افزود: در برابر پروژه قرآنی، همواره یک پروژه رقیب نیز وجود دارد که از آن به عنوان «پروژه شیطانی» یاد میشود؛ پروژهای که هدف آن تخریب بنای انسان و جامعه است. در همین راستا، در روایات نیز به خطر ویران کردن «بنیان الهی» اشاره شده است.
الشویلی با تأکید بر جایگاه مفهوم «طاغوت» در اندیشه امام شهید اظهار داشت: هیچ تمدنی بدون مواجهه با طاغوتها شکل نگرفته است و در قرآن نیز همواره در کنار پیامبران، از طاغوتها یاد شده است. این تقابل، همان سنت الهی «تدافع» است که در آیه «ولولا دفع الله الناس بعضهم ببعض» بیان شده است.
وی با اشاره به شرایط معاصر خاطرنشان کرد: آنچه امروز در رفتار قدرتهایی مانند ایالات متحده مشاهده میشود، نشاندهنده همین تقابل تمدنی است؛ زیرا این قدرتها پروژه اسلامی را یک پروژه تمدنی میدانند و در برابر آن ایستادهاند.
الشویلی در ادامه افزود: نکته مهم در اندیشه امام شهید آن است که ایشان حرکت فکری خود را از قرآن آغاز کرده و آن را به بحث تمدن اسلامی پیوند میزند. در واقع، ایشان تلاش میکند میان پروژه قرآنی و پروژه تمدنی ارتباطی نظاممند برقرار کند.
این پژوهشگر در بخش دیگری از سخنان خود به وظایف جامعه اسلامی پس از دستیابی به قدرت پرداخت و با استناد به آیه «الذین إن مکناهم فی الأرض» اظهار کرد: وظیفه جامعه اسلامی تنها به اقامه عبادات محدود نمیشود، بلکه مسئولیتهای گستردهتری بر عهده دارد.
وی با اشاره به آیه «ونرید أن نمنّ علی الذین استضعفوا...» افزود: یکی از مهمترین وظایف جامعه مؤمن، حمایت از مستضعفان و مقابله با طاغوتهاست؛ زیرا دستاوردهای تمدنی همواره در معرض تهدید قرار دارند و بدون مقابله با ظلم و استبداد، تداوم نخواهند یافت.
وی در ادامه تأکید کرد: از دیدگاه امام شهید، مقابله با نظام سلطه و ایستادگی در برابر ستمگران، بخشی جداییناپذیر از مسئولیت تمدنی جامعه اسلامی است.
الشویلی در بخش پایانی سخنان خود به مفهوم «سنن اجتماعی» در قرآن اشاره کرد و گفت: این سنن، قوانینی ثابت و حاکم بر جوامع هستند که همانند قوانین طبیعی عمل میکنند و میان جوامع مختلف تفاوتی قائل نمیشوند.
وی افزود: این دیدگاه پیشتر نیز توسط شهید محمدباقر صدر مطرح شده بود. وی تأکید کرد: توجه به این سنن برای موفقیت هر پروژه تمدنی ضروری است و بدون شناخت و رعایت آنها، دستیابی به اهداف ممکن نخواهد بود.
وی در پایان ضمن تشکر بابت فرصت فراهمشده و ابراز امیدواری برگزاری چنین برنامههایی که زمینهساز تعمیق پژوهشهای علمی در حوزه اندیشه اسلامی و تمدنی میشود؛ خاطرنشان کرد: از منظر امام شهید، قرآن نهتنها یک متن مقدس، بلکه یک پروژه تمدنی و زیربنای حرکت اجتماعی است و بدون فهم مفاهیم و مقاصد آن، امکان تحقق تمدن اسلامی وجود ندارد. همچنین این مسیر، زمینهساز آمادگی برای تحقق وعده الهی و ظهور منجی موعود خواهد بود.
اندیشه قرآنی انسان را به پیشرفت سوق میدهد
مسعود فکری، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران و پژوهشگر حوزه فرهنگ و اندیشه اسلامی، در ابتدای سخنان خود با اشاره به ساختار بحث خود اظهار کرد: مطالب خود را در سه محور اصلی ارائه میکند؛ نخست اندیشه قرآنی، دوم منظومه فکری امام شهید، و سوم نوآوریهایی که ایشان در مجموعه سخنرانیهای خود که بعدها در قالب کتاب «پروژه اندیشه اسلامی در قرآن کریم» منتشر شد ارائه دادهاند.
این استاد دانشگاه در بخش نخست سخنان خود به تبیین ویژگیهای اندیشه قرآنی پرداخت و تصریح کرد: اندیشه قرآنی دارای هفت ویژگی بنیادین است که بدون توجه به آنها نمیتوان این اندیشه را بهدرستی شناخت.
وی نخستین ویژگی را «جامعیت» دانست و گفت: اندیشه قرآنی نگاهی فراگیر به تمامی ابعاد هستی دارد و عرصههایی همچون دنیا و آخرت، ماده و معنا، فرد و جامعه و انسان و سایر موجودات را در بر میگیرد.
فکری در ادامه «اصالت» را دومین ویژگی برشمرد و افزود: این اندیشه برخاسته از منبعی الهی است و از افکار بشری اقتباس نشده است، از اینرو فاقد هرگونه تناقض و دوگانگی درونی است.
وی همچنین «خلوص و پاکی» را سومین ویژگی دانست و تأکید کرد که اندیشه قرآنی باید از تفسیرهای تحریفآمیز و برداشتهای شخصی جدا نگه داشته شود.
فکری چهارمین ویژگی را «کارآمدی» عنوان کرد و اظهار داشت: اندیشه قرآنی توان پاسخگویی به نیازهای اساسی انسان در عرصههای نظری و عملی را دارد.
وی در ادامه «اثرگذاری» را بهعنوان ویژگی پنجم مطرح کرد و گفت: این اندیشه صرفاً نظری نیست، بلکه قابلیت تبدیل شدن به یک برنامه عملی برای هدایت زندگی انسان را دارد.
فکری در پایان این بخش، «پویایی و استمرار» را بهعنوان ویژگی هفتم برشمرد و تأکید کرد: اندیشه قرآنی اندیشهای زنده و جاری است که انسان را به سوی آینده و پیشرفت سوق میدهد.
وی در ادامه به تبیین «منظومه فکری» امام شهید پرداخت و اظهار کرد: ویژگی مهم این رویکرد آن است که میان عناصر مختلفی همچون عقیده، رفتار، اندیشه و عمل پیوند برقرار میکند. وی افزود: تأکید امام شهید بر مفاهیمی همچون ایمان، توحید، نبوت و ولایت در همین چارچوب قابل فهم است، زیرا این مفاهیم بهعنوان ارکان یک منظومه منسجم عمل میکنند.
فکری با طرح این پرسش که آیا باورهای اعتقادی در زندگی روزمره انسان نقش عملی دارند یا خیر، تصریح کرد: اگر این باورها به رفتار و سبک زندگی تبدیل نشوند، هنوز در قالب یک منظومه واقعی تحقق نیافتهاند. از اینرو، هدف اصلی این رویکرد، تبدیل مفاهیم اعتقادی به عناصر فعال در زندگی فردی و اجتماعی است.
وی در ادامه با اشاره به مفهوم نبوت افزود: در این نگاه، نبوت صرفاً یک واقعه تاریخی نیست، بلکه الگویی زنده برای هدایت انسان در همه زمانهاست و باید در ساختار زندگی انسان حضور فعال داشته باشد.
فکری در بخش دیگری از سخنان خود به سه مرحله اساسی در این رویکرد اشاره کرد و گفت: نخست، شناسایی ویژگیهای بنیادین اندیشه قرآنی؛ دوم، تبدیل این ویژگیها به یک منظومه منسجم؛ و سوم، تبدیل این منظومه به یک برنامه عملی و کاربردی متناسب با نیازهای زمان.
وی با اشاره به دیدگاههای مطرحشده در این نشست، بهویژه سخنان دلال عباس، خاطرنشان کرد: تفاوت اساسی این رویکرد با تفاسیر رایج در آن است که اندیشه قرآنی در قالب یک نظام منسجم ارائه میشود و به سطح عمل و اجرا در زندگی ارتقا مییابد.
این استاد دانشگاه در ادامه با ابراز تحسین نسبت به این اثر، تصریح کرد: اهمیت این سخنرانیها زمانی بیشتر آشکار میشود که بدانیم حدود پنجاه سال پیش و پیش از تصدی مسئولیتهای کلان توسط امام شهید ارائه شدهاند، اما در عین حال، چشماندازی روشن برای بازسازی جامعه اسلامی و تحقق تمدن اسلامی ترسیم میکنند.
وی در پایان تأکید کرد: برای فهم عمیقتر این پروژه، لازم است نشستها و همایشهای علمی متعددی برگزار شود تا هر یک از ابعاد این منظومه فکری بهصورت مستقل مورد بررسی قرار گیرد.
تبدیل مفاهیم قرآنی به پروژههای عینی از دستاوردهای خامنهای شهید بود
در پایان نشست، بتول مشکین فام، استاد زبان و ادبیات عرب دانشگاه الزهراء و مدیر مرکز مطالعات زنان این دانشگاه، ابتدا با تسلیت شهادت امام شهید، این ضایعه را فقدانی بزرگ برای امت اسلامی دانست و تأکید کرد: این شخصیت علمی و فکری تأثیر عمیقی بر اندیشه اسلامی معاصر برجای گذاشته است.
وی همچنین از برگزارکنندگان این نشست و بهویژه اداره کل همکاریهای علمی و دانشگاهی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی تقدیر کرد و بر اهمیت چنین نشستهایی در تبادل علمی و فکری میان اندیشمندان تأکید نمود.
مشکینفام در ادامه با قدردانی از محمدعلی آذرشب بهسبب ترجمه ارزشمند این اثر، این ترجمه را نمونهای موفق از انتقال دقیق و هنرمندانه مفاهیم فکری به زبان عربی دانست و افزود: این اثر میتواند بهعنوان منبعی مهم در مطالعات دانشگاهی مورد استفاده قرار گیرد و حتی زمینهساز پژوهشهای تطبیقی میان ترجمههای مختلف شود.
این استاد دانشگاه در بخش اصلی سخنان خود به تبیین دو مفهوم کلیدی «رویکرد احیاگرانه» و «روش حرکتآفرین» پرداخت و تصریح کرد: رویکرد احیاگرانه در پی بازگرداندن اسلام به جایگاه فعال و اثرگذار خود در عرصه زندگی است، در حالی که روش حرکتآفرین تلاش میکند فهم قرآنی را به کنش اجتماعی و حرکت در عرصه واقعیت تبدیل کند.
وی افزود: رویکرد احیاگرانه دامنهای گستردهتر دارد و حوزههایی چون اندیشه، فرهنگ، هویت و تمدن را دربرمیگیرد، اما روش حرکتآفرین بیشتر بر عمل، تغییر و تحول اجتماعی تمرکز دارد.
مشکینفام با اشاره به یکی از پرسشهای بنیادین مطرحشده در آثار امام شهید مبنی بر اینکه «چرا مسلمانان با وجود برخورداری از قرآن و میراث اسلامی، نقش تاریخی خود را از دست دادهاند»، اظهار کرد: پاسخ این پرسش در اندیشه جریانهای احیاگر نیز قابل پیگیری است و مهمترین راهکارها در این زمینه شامل بازگشت به قرآن بهعنوان منبع ساماندهی زندگی، بازخوانی مفاهیم بنیادین اسلامی، رفع شکاف میان دین و واقعیت، و احیای نقش دین در ساخت انسان و جامعه است.
وی افزود: امام شهید در این چارچوب، ابتدا به اصلاح نگرش و بازسازی آگاهی اسلامی میپردازد و سپس با ارائه روش حرکتآفرین، مسیر تبدیل ایمان به عمل را ترسیم میکند. از این منظر، مفاهیمی همچون انسان، امت، تاریخ، تغییر، مسئولیت، ساخت اجتماعی و رهبری نقش محوری در اندیشه ایشان دارند.
استاد دانشگاه الزهرا با تأکید بر انسجام درونی آثار امام شهید تصریح کرد: این مجموعه سخنرانیها نه مجموعهای پراکنده، بلکه منظومهای فکری و منسجم است که از نظر مفهومی و ساختاری پیوستگی کامل دارد.
مشکینفام افزود: این ویژگی را میتوان در چارچوب نظریههای زبانشناسی متن نیز تحلیل کرد، جایی که انسجام و پیوستگی گفتمان مورد توجه قرار میگیرد.
وی در ادامه، این اثر را نمونهای از یک پروژه فکری تمدنی دانست و گفت: در این اثر، مفاهیم قرآنی نه صرفاً در سطح نظری، بلکه بهعنوان عناصر یک پروژه تمدنی بازتعریف شدهاند. به اعتقاد وی، این همان نقطه تمایز میان این رویکرد و بسیاری از تفاسیر سنتی است.
مشکینفام با اشاره به مقدمه مترجم اثر خاطرنشان کرد: عنوان «خوانشی احیاگرانه از قرآن کریم» بهخوبی بیانگر جهتگیری این اثر است و نشان میدهد که هدف آن ارائه الگویی برای ساخت تمدن اسلامی معاصر بر پایه آگاهی تمدنی و روحیه تحولخواهی است.
وی در بخش دیگری از سخنان خود به نقش مفاهیمی چون توحید، نبوت و ولایت در شکلگیری منظومه فکری امام شهید پرداخت و اظهار کرد: در این دیدگاه، مفاهیم صرفاً اعتقادات ذهنی نیستند، بلکه باید در زندگی فردی و اجتماعی انسان تجلی یابند و به ساختارهای عملی و تمدنی تبدیل شوند.
مشکینفام افزود: یکی از دستاوردهای مهم این رویکرد، تبدیل مفاهیم قرآنی به پروژههای عینی است؛ بهگونهای که مفاهیمی مانند توحید، جهاد، ولایت و طاغوت در اندیشه امام شهید به عناصر فعال در شکلدهی به جامعه و تاریخ تبدیل میشوند.
این استاد دانشگاه همچنین بر ضرورت گسترش پژوهشهای علمی درباره این اثر تأکید کرد و پیشنهاد داد که این کتاب در میان دانشگاهیان توزیع شده و نشستهای تخصصی برای بررسی ابعاد مختلف آن برگزار شود.
وی افزود: این اثر ظرفیت آن را دارد که از منظرهای مختلفی همچون تحلیل مفهومی، ساختاری و تمدنی مورد مطالعه قرار گیرد.
مشکینفام در پایان با اشاره به چالشهای تمدنی معاصر اظهار داشت: اندیشه امام شهید میتواند راهگشای مواجهه با این چالشها باشد و لازم است پژوهشگران با تمرکز بر این اثر، به بازخوانی و توسعه آن در قالب مطالعات علمی بپردازند.
