پخش تجربههای خیابانی مردم در «گفتوگوی ویژه مردمی»
«گفتوگوی ویژه مردمی» که هر شب ساعت ۲۱ از شبکه تهران سیما پخش و روز بعد ساعت ۱۰:۳۰ بازپخش میشود، یکی از معدود تجربههای میدانی در برنامهسازی اجتماعی محسوب میشود که با عبور از الگوی مرسوم استودیویی، بستر واقعی حیات شهری را به عرصه تولید معنا تبدیل کرده است.
به گزارش ایلنا به نقل از روابط عمومی رسانه ملی، این برنامه با استقرار در میادین و اجتماعات خودجوش شبانه، ساختار سنتی «مخاطب منفعل» را شکسته و شهروندان را به جایگاه تحلیلگر و کنشگر فراخوانده است. در این قالب، گروههای متنوع اجتماعی فارغ از پیشینه صنفی یا سنی، در مواجهه با مسائل کلان کشور به اظهارنظر میپردازند. آنچه این مدل را از سایر گفتوگوهای تلویزیونی متمایز میکند، شکلگیری فضایی زنده، چندصدایی و غیرنمایشی است که در چهارچوبی هدایتشده، امکان اختلافنظرها را بدون فروکاستن به حاشیه، به سازوکاری برای بازتولید همبستگی اجتماعی و بازسازی اعتماد عمومیبدل کرده است.
یکی از مؤلفههای کلیدی این برنامه، تلاش برای بازگرداندن حس «دیده شدن» و «شنیده شدن» به مخاطب است؛ مقولهای که در شرایط کنونی رسانهای، نقشی تعیینکننده در ارتقای سرمایه اجتماعی و بازسازی اعتماد عمومی ایفا میکند. شواهد میدانی نشان میدهد بسیاری از شرکتکنندگان پس از ضبط برنامه، از این تجربه سخن گفتهاند که رسانه ملی بدون واسطه پای صحبت آنان نشسته و دغدغههایشان را استماع کرده است. این برنامه که با ابتکار مدیریت شبکه تهران و محوریت گروه «تهران و شهروندی» شکل گرفته، اکنون پس از پوشش میادین پایتخت، دامنه خود را به شهرستانها و روستاهای استان تهران گسترانده است. تماسهای گسترده مردم از نقاط مختلف استان برای حضور برنامه در محله یا روستای خود، گروه سازنده را بر آن داشته تا هدفگذاری جغرافیایی را فراتر از تهران تنظیم کند؛ رویکردی که میتواند به شنیده شدن صدای طیفهای متنوع جمعیتی در تمامی نقاط استان بینجامد.
برای بررسی ابعاد این برنامه -از ایده اولیه تا ساختار، کارکردها، بازخوردها و چشمانداز آن- روابط عمومیشبکه تهران سیما با «برمک بیات»، سرپرست گروه تهران و شهروندی، گفتوگویی انجام داده است که در ادامه شرح آن را میخوانید.
«بیات» در ابتدا تأکید دارد که ایده «گفتوگوی ویژه مردمی» ریشه در یک ضرورت ارتباطی در رسانه ملی دارد؛ ضرورتی که در ادبیات علم ارتباطات از آن به «بازگشت به میدان واقعی افکار عمومی» تعبیر میشود. به گفته این مدیر رسانهای، در شرایطی که بخش قابل توجهی از روایتسازیها در بسترهای غیررسمی و بعضاً غیرقابل اتکا شکل میگیرد، رسانه ملی نیازمند بستری بود که فاصله میان «واقعیت اجتماعی» و «بازنمایی رسانهای» را کاهش داده و به تقویت اعتماد عمومیکمک کند. این برنامه با انتقال گفتوگو از استودیو به میدان، عملاً به سمت الگوی ارتباط دوسویه و مشارکتی حرکت کرده و مردم را از جایگاه مخاطب منفعل به کنشگر فعال ارتباطی ارتقا داده است.
وی هدف اصلی برنامه را تقویت انسجام ملی، بازنمایی اقتدار اجتماعی و ایجاد همافزایی میان لایههای مختلف جامعه در مواجهه با مسائل کلان کشور عنوان کرد و افزود که این ایده با نگاه خلاقانه «حسن ملکی» مدیر شبکه تهران سیما شکل گرفته و با محوریت گروه «تهران و شهروندی» و همکاری بخشهای مختلف شبکه به اجرا درآمده است.
سرپرست گروه تهران و شهروندی در پاسخ به این پرسش که چه تفاوتی میان «گفتوگوی ویژه مردمی» با سایر برنامههای گفتوگومحور صداوسیما وجود دارد، توضیح داد که این تفاوت را باید در سه سطح ساختار، محتوا و کارکرد جست. در سطح ساختار، برنامه از قالب استودیویی فاصله گرفته و به الگوی میدانمحور نزدیک شده است؛ بدین معنا که محیط واقعی خود به جزئی از روایت و فرآیند تولید معنا تبدیل میشود. در سطح محتوا، به جای اتکای صرف بر کارشناسان رسمی، از «دانش زیسته مردم» بهره گرفته میشود -منبعی که در نظریههای ارتباطاتی، یکی از معتبرترین پایگاههای فهم اجتماعی تلقی میشود. در سطح کارکرد نیز برنامه فراتر از اطلاعرسانی صرف، به سمت شکلدهی به ادراک جمعی و تقویت سرمایه اجتماعی حرکت میکند. او تأکید کرد که «مردمیبودن» در این برنامه یک شعار نیست، بلکه به معنای حضور واقعی مردم، تنوع دیدگاهها، امکان اختلافنظرها، و شکلگیری گفتوگوهایی طبیعی و زنده در چارچوبی حرفهای و هدایتشده است.
این مدیر رسانهای در ادامه به ترکیب تیم تهیه و تولید اشاره کرد و گفت این برنامه محصول کار منسجم شبکه تهران سیما با محوریت گروه «تهران و شهروندی» است که با همافزایی ظرفیتهای واحدهای مختلف شکل گرفته است. به گفته وی، «امیرحسین عرباسدی» به عنوان مجری طرح، مسئولیت پیگیری، تهیه و تولید برنامه را برعهده داشته و نقشی کلیدی در شکلگیری و تثبیت ساختار اجرایی آن ایفا کرده است. در کنار او، بخشهایی نظیر مدیریت تولید و فنی، مالی و پشتیبانی، امکانات و نیروی انسانی لازم را تأمین میکنند. وی همچنین تأکید کرد که ماهیت میدانی برنامه، هماهنگی لحظهای میان عوامل را به ضرورتی انکارناپذیر تبدیل کرده است؛ چراکه ضبط در محیطهای واقعی همواره با شرایط پیشبینینشده همراه است.
«برمک بیات» در خصوص گزینش مجری برای این برنامه اینطور توضیح داد که برخلاف قالبهای مرسوم، مجری در اینجا نقش «تسهیلگر ارتباط» را ایفا میکند. انتخاب مجری بر اساس شاخصهایی نظیر توانایی گوش دادن فعال، مدیریت اختلافنظرها، ایجاد حس اعتماد، حفظ تعادل میان آزادی بیان و هدایت گفتگو، و درک عمیق از منافع ملی صورت گرفته است. «بهروز تشکر» به عنوان مجری اصلی و «مونا اورَعی» به عنوان یکی از مجریان همراه برنامه، دارای مؤلفههای مورد نظر بوده و موفق عمل کردهاند.
در توضیح ساختار هر قسمت از برنامه، سرپرست گروه تهران و شهروندی بیان کرد که ساختار برنامه ترکیبی از طراحی هدفمند و انعطاف میدانی است. هر قسمت معمولاً با حضور مجری در میان مردم و انتخاب مهمانان از دل اجتماع آغاز میشود؛ همین بخش، تیتراژ ابتدایی برنامه را شکل میدهد. سپس گفتگو با حضور چهار تا پنج مهمان مردمی در بستر واقعی میدان آغاز میشود و تلاش میشود جریان گفتوگو به شکل طبیعی میان مهمانان پیش رود و اختلافنظرها مطرح شود. نقش مجری در این میان، بیشتر هدایت و تنظیم این فضاست. در پایان نیز برنامه با جمعبندی و بازگشت به نقاط مشترک، بر پیام وحدت، همدلی و انسجام اجتماعی تأکید میکند. در طراحی اولیه، بنا بود برنامه به صورت زنده روی آنتن برود، اما به دلیل ماهیت میدانی و ضبط در مکانهای بسیار شلوغ مانند اجتماعات شبانه در میادین، گاهی شعارهای مردم، مداحیها یا هیجانات محیطی باعث میشود صدای مهمانان به خوبی شنیده نشود. به همین دلیل، برنامه با فاصله زمانی کوتاهی ضبط و سپس در مرحله تدوین، صداهای اضافی محیط مدیریت میشود تا محتوای گفتوگوها با کیفیت مناسب به مخاطب منتقل شود؛ این فاصله زمانی بسیار کوتاه نگه داشته میشود تا حس زنده و واقعی بودن برنامه حفظ گردد.
بازخوردهای دریافتی از مخاطبان بسیار مثبت و امیدوارکننده بوده است. مردم پس از ضبط برنامه بارها گفتهاند که رسانه ملی بدون واسطه پای صحبت آنان نشسته و حرفهایشان را شنیده است. از منظر علم ارتباطات، همین احساس عاملیت و مشارکت موثر، یکی از مهمترین عوامل ارتقای سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومیبه شمار میرود. همچنین درخواستهای فراوانی از مناطق مختلف تهران، شهرستانها و روستاهای استان دریافت شده که مردم خواستار حضور برنامه در محل زندگی خود بودهاند. به همین دلیل، اکنون برنامه در حال توسعه حضور خود در شهرستانها و روستاهای استان تهران است تا تنوع جغرافیایی و فرهنگی به جذابیت و غنای آن بیفزاید.
سرپرست گروه تهران و شهروندی در پایان سخنانش گفت: ««گفتوگوی ویژه مردمی» در یک جمله، تلاشی است برای شنیدن صدای واقعی جامعه از دل میدان؛ جایی که مردم نه فقط مخاطب، بلکه روایتگر، تحلیلگر و سازنده تصویر امروز ایران هستند. »
بازخورد میدانی؛ روایت شهروندان از یک تجربه رسانهای تازه
شواهد میدانی نشان میدهد حضور در «گفتوگوی ویژه مردمی» برای بسیاری از شرکتکنندگان تجربهای تازه و تأملبرانگیز بوده است. آنچه در گفتوگو با آنان برجسته میشود، رضایت از فرصتی است که رسانه ملی برای ابراز بیواسطه نظرات فراهم کرده است.
«امجدیپور»، کارمند، یکی از آن دسته از شهروندانی است که بر کارکرد رسانهای برنامه تأکید دارد. او معتقد است: «این برنامه در رساندن صدای مردم بسیار مؤثر است. شنیدن نظرات مردم به نفع کشور است و رسانهها باید زمان بیشتری را به حضور در میان مردم اختصاص دهند.»
«حصارکی»، معاون پرورشی مدرسه، با ارزیابی «بسیار عالی» از برنامه، به نوآوری آن در ساختار گفتوگوهای تلویزیونی اشاره میکند. به گفته او، برای نخستین بار در رسانه ملی فرصتی فراهم شده است تا مردم بدون واسطه و در جایگاه تحلیلگر و کارشناس، دیدگاههای خود را مستقیماً بیان کنند؛ روشی که میتواند ارتباط میان مردم و مسئولان را تقویت کند.
«حلاجزاده»، کارمند، از جمله شرکتکنندگانی است که بر عمق بخشی برنامه به موضوعات کلان تاکید کرده و میگوید: «هیچگاه تصور نمیکردم با حضور در اجتماعات شبانه بتوانم درباره موضوعاتی نظیر تنگه هرمز و رهبر معظم انقلاب، بیواسطه و صریح صحبت کنم.» او ابراز امیدواری میکند که این تجربه رسانهای مقطعی نباشد و همواره این میز گفتگو به بهانههای مختلف به میان مردم بازگردد.
«رهبران»، از بازنشستگان کشوری، ضمن قدردانی از شبکه تهران، بر بعد هویتی وملی برنامه تأکید دارد. او میگوید: «این اقدام برای مردم بسیار ارزشمند است. خرسندم که توانستم نظرات خود را درباره وحدت ملی و حمایت از مسئولان عالی کشور بیان کنم.»
«فرهانی»، دیگر کارمند شرکتکننده در برنامه، فضای برنامه را «عالی و صمیمی» توصیف میکند و از نبود چنین قالبی در رسانه ملی ابراز تأسف میکند: «واقعاً جای چنین برنامهای که اقشار مختلف با هر تیپ و سلیقهای بتوانند دیدگاه خود را به گوش سایر هموطنان و مسئولان برسانند، خالی بود.» او نیز بر لزوم تداوم این رویکرد فراتر از یک مقطع خاص تأکید دارد.
بر اساس این گزارش، روشن است «گفتوگوی ویژه مردمی» توانسته پلی مؤثر میان رسانه و مردم ایجاد کند و در تقویت اعتماد عمومی و سرمایه اجتماعی نقشآفرینی نماید. تداوم این مسیر، به ویژه با گسترش حضور در شهرها و روستاهای استان تهران، میتواند به شکلگیری الگویی پایدار از مشارکت مردمی در روایت مسائل ملی منجر شود. این برنامه در صورت حفظ رویکرد میدانی و چندصدایی، ظرفیت تبدیل شدن به یکی از مراجع معتبر افکار عمومی را خواهد داشت.
