جعفر مهرکیان:
آثار تاریخی خارک سرمایههای ارزشمند تمدنی هستند که امروز در معرض تهدید قرار دارند/ قوانین جهانی حفاظت از میراثفرهنگی در زمان جنگ باید متناسب با فناوریهای نوین بهروز شود
جعفر مهرکیان، باستانشناس و عضو هیأت رئیسه نخستین انجمن باستانشناسی ایران، با اشاره به پیشینه چند هزار ساله جزیره خارک، این جزیره را یکی از مهمترین کانونهای زیست، دادوستد و تعاملات فرهنگی در خلیجفارس دانست و هشدار داد که آثار تاریخی ارزشمند آن در شرایط کنونی بیش از هر زمان دیگری نیازمند توجه و حفاظت در سطح بینالمللی است.
به گزارش ایلنا، جعفر مهرکیان، باستانشناس و عضو هیأت رئیسه نخستین انجمن باستانشناسی ایران، به جایگاه تاریخی جزیره خارک اظهار کرد: جزیره خارک از جمله کهنترین زیستگاهها و پایگاههای بازرگانی در پهنه خلیجفارس به شمار میرود و پیشینهای چند هزار ساله در تاریخ تمدنی و دادوستد دریایی جهان باستان دارد.
وی با اشاره به نامهای تاریخی این جزیره در متون جغرافیایی و تاریخی افزود: در منابع کلاسیک، جغرافینگاران و مورخان برجستهای همچون بطلمیوس، پلینی و آریان از این جزیره با نامهایی چون «کاراک»، «کرک»، «اِروتیوس» و «آرتیرا» یاد کردهاند و در متون دوره اسلامی نیز نامهایی مانند «بِنبَر»، «تَوّیله» و «جزیره الخرج» برای آن به کار رفته است که همگی گواه جایگاه شناختهشده این جزیره در مسیرهای دریایی و شبکههای بازرگانی باستانی است.
این باستانشناس با تشریح ویژگیهای جغرافیایی خارک گفت: جزیره مرجانی خارک با حدود هشت کیلومتر طول و چهار کیلومتر عرض در فاصله ۷۰ کیلومتری بوشهر و نزدیک به ۳۰ کیلومتری بندر گناوه قرار دارد و از بزرگترین جزایر تاریخی خلیجفارس محسوب میشود؛ جزیرهای که به تعبیر جلال آلاحمد «دُر یتیم خلیجفارس» است و به سبب طبیعت کمنظیر، منابع آب شیرین، زیستبوم غنی و موقعیت راهبردی دریایی همواره مورد توجه بوده است.
مهرکیان در ادامه با اشاره به پیشینه مطالعات باستانشناسی در این جزیره خاطرنشان کرد: نخستین کاوشها و بررسیهای علمی در خارک پیش از توسعه تأسیسات نفتی و ساخت اسکلهها و انبارهای بندرگاهی، به درخواست شرکت نفت انجام شد. در این پژوهشها، رومن گیرشمن و پس از او علیاکبر کارگر سرافراز با انجام کاوشهای باستانشناسی، مجموعهای از سازههای معماری کمنظیر را شناسایی کردند که نشاندهنده قدمت تمدنی این جزیره و نقش آن در شبکههای بازرگانی و رفتوآمد اقوام ایرانی و غیرایرانی در دورههای مختلف تاریخی است.
وی در بخش دیگری از سخنان خود به ساختارهای تدفینی و معماری آرامگاهی خارک اشاره کرد و گفت: آرامگاههای خرسنگی یادلمن و گوردخمههای خرپشتهای و سردابهای خانوادگی که با تختهسنگهایی به صورت دو به دو و سر به سر همانند عدد هشت پوشانده شدهاند، به دورههای پیشایلامی و ایلامی تعلق دارند. این الگوی معماری در مناطق کوهستانی کهگیلویه و بویراحمد، حوزه سدهای کارون ۳ و ۴ در ایذه و نیز در هلیلان نیز مشاهده شده و بیانگر پیوندهای تاریخی، فرهنگی و اقتصادی میان ساکنان باستانی خارک و جوامع زاگرسنشین است.
مهرکیان همچنین به یکی از شاخصترین آثار تاریخی جزیره اشاره کرد و افزود: گورمعبد صخرهای پالمیریان از یادگارهای ارزشمند بازرگانان دریانورد پالمیری یا حضرایی در سوریه امروزی است. در این نیایشگاه صخرهای، پیکر درگذشتگان در کشوهای تعبیهشده در دیوارههای داخلی قرار داده میشد. این اثر با نگارکندهای آیینی در فضای داخلی، از اهمیت ویژهای برخوردار است و بیانگر پیوندهای فرامنطقهای بازرگانی در دوره الیمایی ـ اشکانی و نیز نشاندهنده تساهل دینی و آزادی آیینی در آن دوران است.
وی با اشاره به آثار دوره اسلامی جزیره خارک اظهار کرد: بقعه و آرامگاه میرمحمد یکی از شاخصترین بناهای تاریخی این جزیره است که با گنبد رک مضرس از فاصله دور قابل مشاهده است. کاشیهای چلیپایی و کوکبی یا ستارهای بهکاررفته در این بنا از جلوههای ارزشمند معماری اسلامی به شمار میرود و همراه با گورستان مجاور خود، جایگاه مهم خارک در دوره اسلامی را که در متون تاریخی همچون «المسالک و الممالک» استخری نیز با نقشه از آن یاد شده، نشان میدهد.
این باستانشناس در ادامه با اشاره به تحولات تاریخی سدههای میانه بیان کرد: در دورهای که قدرتهای اروپایی برای تسلط بر مسیرهای دریایی منطقه تلاش میکردند، هلندیها به رهبری بارون نیپ هاوزن در سال ۱۱۳۳ هجری قمری (۱۷۵۳ میلادی) جزیره خارک را تصرف کردند؛ اما میرمهنا، مبارز نامدار ایرانی، در سال ۱۱۸۰ هجری قمری (۱۷۶۶ میلادی) توانست آنان را از این جزیره بیرون براند.
مهرکیان همچنین به میراث بهجامانده از حضور اروپاییان در خارک اشاره کرد و گفت: بقایای کلیساها، گورستان مسیحیان و آثار معماری مربوط به کلنی هلندیها در کاوشهای باستانشناسی شناسایی شده و علاوه بر آن، پرتغالیها نیز پس از هلندیها در این جزیره حضور یافته و قلعهای برای استقرار خود احداث کردند. این مجموعه آثار تاریخی در صورت بازپیرایی و حفاظت علمی میتواند به عنوان بخشی از میراث تاریخی تعاملات و رقابتهای استعماری در خلیجفارس معرفی شود.
وی درباره آشنایی خود با جزیره خارک نیز توضیح داد: پدر و شماری از بستگان من از کارکنان صنعت نفت در آبادان بودند و در سالهای شکلگیری زیرساختهای نفتی خارک، از لولهکشی و پایپینگ تا ساخت مخازن بزرگ، جادهها و اسکله T شکل در این جزیره فعالیت داشتند. همین پیشینه خانوادگی موجب شد از دوران کودکی علاقهمند به شناخت تاریخ و آثار باستانی این منطقه شوم.
مهرکیان ادامه داد: این علاقه بعدها سبب شد با درخواست بازدید از جزیره خارک، بررسی میدانی آثار تاریخی آن را انجام دهم و در همان زمان توجه ریاست وقت پژوهشگاه میراثفرهنگی را به اهمیت باستانی این جزیره جلب کنم.
این باستانشناس در پایان با ابراز نگرانی نسبت به آسیبپذیری میراثفرهنگی در شرایط بحرانی تاکید کرد: آثار تاریخی خارک، از گورمعبد صخرهای پالمیریان تا آرامگاه میرمحمد، سرمایههای ارزشمند تمدنی هستند که در برابر تحولات و تهدیدهای معاصر بسیار آسیبپذیرند.
او همچنین به تعهدات بینالمللی برای حفاظت از میراثفرهنگی در زمان جنگ اشاره کرد و گفت: کنوانسیونها و پیمانهای جهانی مرتبط با حفاظت از میراثفرهنگی باید متناسب با پیشرفت فناوریهای نظامی بهروز شوند. صرف نشانهگذاری محدود آثار تاریخی دیگر کارایی لازم را ندارد و جامعه جهانی، بهویژه سازمان ملل و یونسکو، باید با همگرایی و اقدام عملی، سازوکارهای مؤثرتری برای جلوگیری از آسیب به میراثفرهنگی بشری ایجاد کنند.
