زنگ خطر عقب‌ماندگی فناورانه در صنعت فولاد؛ ضرورت عبور از تولیدمحوری به مالکیت فناوری و نوآوری
در پنل تخصصی «راهبردهای توسعه فناوری، سرمایه‌گذاری و خلق ارزش در صنعت فولاد»، مدیران ارشد صنعتی و صاحب‌نظران دانشگاهی با هشدار نسبت به فاصله جایگاه تولید و نوآوری ایران، بر ضرورت عبور از مزیت‌های سنتی، توسعه مالکیت فناوری، تقویت بازوهای مهندسی و اصلاح ساختار همکاری صنعت و دانشگاه تأکید کردند. به اعتقاد سخنرانان، تداوم رقابت‌پذیری صنعت فولاد مستلزم حرکت از خرید تجهیزات و بومی‌سازی صرف به سمت خلق دانش فنی، سرمایه‌گذاری هدفمند و شکل‌دهی به زیست‌بوم نوآوری است.
به گزارش ایلنا، پنل تخصصی «فولاد ایران؛ از قدرت تولید به قدرت فناوری» با محوریت «راهبردهای توسعه فناوری، سرمایه‌گذاری و خلق ارزش در صنعت فولاد» به همت اندیشکده فولاد آینده و در جریان بیست‌وهشتمین سمپوزیوم فولاد ایران برگزار شد. در این نشست، مدیران ارشد صنعتی و صاحب‌نظران علمی به بررسی چالش‌های توسعه فناوری، ضرورت دستیابی به مالکیت دانش فنی، تقویت ساختارهای مهندسی، اصلاح الگوهای سرمایه‌گذاری و آینده همکاری صنعت و دانشگاه پرداختند.
سخنرانان این پنل با اشاره به تغییر شرایط رقابت در صنعت فولاد جهان، تأکید کردند که افزایش ظرفیت تولید و بهره‌برداری از تجهیزات، به‌تنهایی برای حفظ جایگاه رقابتی کافی نیست و شرکت‌های فولادی باید هم‌زمان با توسعه تولید، برای دستیابی به فناوری‌های نوین، ایجاد ارزش افزوده و حضور فعال در زیست‌بوم نوآوری برنامه‌ریزی کنند.
فاصله جایگاه تولید و نوآوری ایران؛ ضرورت تغییر رویکرد صنعت فولاد
محمدرضا شریفی، معاون استراتژی و توسعه فناوری گروه فولاد مبارکه و عضو هیئت‌مدیره انجمن نوآوری و فناوری ایران، در این پنل با اشاره به جایگاه صنعت فولاد کشور اظهار کرد: ایران با تولید سالانه حدود ۳۲ میلیون تن فولاد، در جایگاه دهم تولیدکنندگان جهان قرار دارد و گروه فولاد مبارکه نیز حدود ۳۳ تا ۳۴ درصد از ظرفیت تولید فولاد کشور را به خود اختصاص داده و در رتبه‌بندی فولادسازان جهان جایگاه چهل‌وسوم را دارد.
وی با طرح این پرسش که آیا جایگاه صنعت فولاد ایران در حوزه فناوری نیز به‌اندازه ظرفیت تولید مشخص است، افزود: درحالی‌که درباره میزان تولید و رتبه جهانی صنعت فولاد اطلاعات دقیقی وجود دارد، شناخت روشنی از جایگاه فناورانه این صنعت در دست نیست. براساس شاخص جهانی نوآوری، ایران در رتبه ۸۴ قرار دارد؛ هرچند این شاخص، تفکیک مشخصی برای صنایع مختلف ارائه نمی‌کند.
شریفی تأکید کرد: این فاصله نشان‌دهنده آن است که تمرکز اصلی صنعت فولاد کشور در سال‌های گذشته بیشتر بر افزایش ظرفیت تولید و بهره‌برداری از تجهیزات بوده و توسعه و مالکیت فناوری کمتر مورد توجه قرار گرفته است.
معاون استراتژی و توسعه فناوری گروه فولاد مبارکه با تشریح مراحل توسعه فناوری گفت: برای حرکت به سمت فناور شدن، چهار مرحله شامل بهره‌برداری، بومی‌سازی، بهبود و پایداری و در نهایت دستیابی به مالکیت فناوری تعریف شده است.
وی افزود: بخش عمده اقدامات گذشته در صنعت فولاد بر خرید تجهیزات و کسب دانش بهره‌برداری از آنها متمرکز بوده است، درحالی‌که رویکرد جدید باید بر ارزش‌آفرینی مستقیم از دانش و فناوری استوار باشد.
شریفی با اشاره به تحول ساختار رقابت در صنعت فولاد جهان تصریح کرد: شرکت‌های بزرگی مانند پوسکو و آرسلورمیتال دیگر صرفاً تولیدکننده فولاد نیستند، بلکه به تأمین‌کنندگان فناوری نیز تبدیل شده‌اند. در چنین شرایطی، شرکت‌هایی که تنها بر تولید و خرید فناوری متکی هستند، با رقابتی نابرابر مواجه خواهند شد.
وی خاطرنشان کرد: دستیابی به مالکیت فناوری به معنای کنار گذاشتن بهره‌وری و دانش بهره‌برداری نیست، بلکه باید در کنار بهبود فرآیندهای موجود، ظرفیت تولید و توسعه دانش فنی نیز در بنگاه‌های صنعتی شکل گیرد.
چهار مسیر فولاد مبارکه برای دستیابی به مالکیت فناوری
شریفی با تشریح برنامه‌های گروه فولاد مبارکه برای حرکت به سمت بنگاهی فناور، چهار مسیر اصلی شامل تحقیق و توسعه، تبدیل دانش ضمنی به دانش صریح، استفاده از فرصت پروژه‌های صنعتی و سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی را معرفی کرد.
وی درباره مسیر نخست اظهار کرد: تحقیق و توسعه با هدف ارتقای سطح آمادگی فناوری یا TRL دنبال می‌شود و در این بخش، فعالیت‌های اکتشافی و پژوهشی با مشارکت دانشگاهیان و پژوهشگران باید به‌تدریج به توسعه فناوری و تجاری‌سازی دستاوردهای جدید منجر شود.
معاون استراتژی و توسعه فناوری گروه فولاد مبارکه درباره مسیر دوم افزود: بخش قابل‌توجهی از دانش فنی موجود در سازمان‌ها، حاصل تجربه متخصصان و کارکنان بخش بهره‌برداری است. این دانش ضمنی باید به دانش صریح تبدیل شود تا امکان تدوین بسته‌های فناوری، ثبت اختراع و ایجاد مالکیت فکری فراهم شود.
وی مسیر سوم را استفاده از ظرفیت پروژه‌های صنعتی برای توسعه فناوری دانست و تأکید کرد: پروژه‌های صنعتی نباید صرفاً به خرید تجهیزات و راه‌اندازی خطوط تولید محدود شوند، بلکه لازم است از فرصت اجرای آنها برای انتقال و توسعه دانش فنی استفاده شود.
شریفی در همین زمینه پیشنهاد کرد که شرکت‌های دانش‌بنیان داخلی با صاحبان خارجی فناوری، از جمله شرکت‌های فناور چینی، مشارکت کنند و از طریق تشکیل شرکت‌های مشترک، زمینه انتقال دانش و ایجاد مجموعه‌های صاحب فناوری در داخل کشور فراهم شود.
وی افزود: در پروژه‌های گذشته عمدتاً تأمین تجهیزات از سازندگان مورد تأیید مطالبه می‌شد، اما الزام مشخصی برای مشارکت صاحبان فناوری با شرکت‌های دانش‌بنیان داخلی وجود نداشت. تغییر این رویکرد می‌تواند پروژه‌های صنعتی را به فرصتی برای توسعه فناوری تبدیل کند.
شریفی مسیر چهارم را سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی یا CVC عنوان کرد و گفت: مجموعه سرمایه‌گذاری خطرپذیر فولاد مبارکه تاکنون در حدود ۲۴ شرکت دانش‌بنیان سرمایه‌گذاری کرده و بخشی از فعالیت‌های این شرکت‌ها به مراحل اجرای نمونه‌های پایلوت و دموپلنت رسیده است.
وی ابراز امیدواری کرد که با ادامه این روند، فناوری‌های توسعه‌یافته به مرحله تجاری‌سازی و استفاده صنعتی برسند و شرکت فنی و مهندسی فولاد مبارکه نیز با عبور از نقش صرفاً اجرایی، به یکی از بازوهای توسعه فناوری گروه تبدیل شود.
عبور از مهندسی معکوس؛ ضرورت تقویت بازوی مهندسی و توجیه اقتصادی فناوری
بهرام سبحانی، رئیس انجمن تولیدکنندگان فولاد ایران، دیگر سخنران این پنل بود که با تأکید بر ضرورت توسعه فناوری بومی اظهار کرد: صنعت فولاد کشور باید به‌تدریج از مرحله ساخت تجهیزات براساس الگوهای خارجی و مهندسی معکوس عبور کرده و به سمت طراحی، توسعه و ساخت تجهیزات با تکیه بر دانش فنی داخلی حرکت کند.
وی با اشاره به تجربه قطع همکاری برخی شرکت‌های خارجی در پروژه‌های صنعتی ایران افزود: در سال‌های گذشته، متخصصان داخلی با بررسی ساختار تجهیزات و استفاده از مهندسی معکوس توانستند بخشی از نیازهای صنعت را تأمین و خطوط تولید را راه‌اندازی کنند، اما ادامه توسعه صنعتی مستلزم دستیابی به توان طراحی و دانش فنی مستقل است.
رئیس انجمن تولیدکنندگان فولاد ایران، برخورداری از بازوی مهندسی قدرتمند و مستقل را یکی از ویژگی‌های بنگاه‌های صنعتی موفق دانست و تصریح کرد: ساختارهای مهندسی و تخصصی در کنار بدنه تولیدی، نقش مهمی در حل مسائل پیچیده فنی، اجرای پروژه‌ها و تسریع بهره‌برداری دارند.
سبحانی همچنین بر ضرورت انتقال تجربیات مهندسان پیشکسوت و متخصصان بازنشسته به نسل‌های جدید تأکید کرد و افزود: استفاده از دانش و تجربیات انباشته‌شده در صنعت، یکی از الزامات توسعه توان فنی و مهندسی کشور است.
وی در بخش دیگری از سخنان خود، توجیه اقتصادی را شرط اساسی توسعه و به‌کارگیری فناوری دانست و اظهار کرد: هر فناوری، صرف‌نظر از میزان پیشرفته بودن، باید از نظر اقتصادی قابل‌دفاع باشد و بتواند به سودآوری و ایجاد ارزش افزوده منجر شود.
سبحانی تأکید کرد: محاسبات اقتصادی باید از آغاز سرمایه‌گذاری تا مرحله بهره‌برداری مورد توجه قرار گیرد تا از اتلاف منابع جلوگیری شود. همچنین اصلاح سیاست‌گذاری‌های اقتصادی، رفع موانع تولید و مدیریت فشارهای بودجه‌ای می‌تواند زمینه افزایش بهره‌وری و توسعه پایدار صنعت فولاد را فراهم کند.
تکمیل حلقه مهندسی پایه؛ برنامه فولاد مبارکه برای ساخت نخستین کوره ایرانی
محمد ناظمی هرندی، مدیرعامل شرکت فنی و مهندسی فولاد مبارکه، نیز در این نشست با طرح پرسش‌هایی درباره چرایی دستیابی به فناوری، مفهوم مالکیت فناوری و مسیر تحقق آن، بر ضرورت تسلط بنگاه‌های صنعتی بر دانش فنی و مهندسی پایه تأکید کرد.
وی با اشاره به تجربه بیش از ۲۰ سال فعالیت صنعتی اظهار کرد: یک سازمان یادگیرنده برای تداوم رشد و ارتقای عملکرد، ناگزیر از تسلط بر فناوری‌های مورد استفاده خود است و صرف بهره‌برداری مناسب از تجهیزات نمی‌تواند تضمین‌کننده توسعه بلندمدت باشد.
ناظمی هرندی با مرور روند توسعه صنعت فولاد ایران افزود: صنعت فولاد کشور از مرحله وابستگی به متخصصان خارجی در راه‌اندازی و بهره‌برداری خطوط تولید عبور کرده و اکنون باید با تکمیل زنجیره دانش فنی، به سمت طراحی و توسعه فناوری‌های کلیدی حرکت کند.
وی تصریح کرد: با وجود سازندگان توانمند و بهره‌برداران متخصص داخلی، در حوزه برخی تجهیزات کلیدی همچنان به تأمین‌کنندگان خارجی وابسته هستیم و حتی در بسیاری از پروژه‌ها، پیمانکاران دانش مهندسی پایه را از خارج دریافت می‌کنند و اجرای پروژه را بر عهده می‌گیرند.
مدیرعامل شرکت فنی و مهندسی فولاد مبارکه، تسلط بر فلسفه طراحی و مهندسی پایه را حلقه مفقوده توسعه فناوری دانست و گفت: صاحب فناوری شدن می‌تواند توانمندی یک بنگاه صنعتی را به قابلیتی ملی تبدیل کند.
وی با اشاره به مأموریت این شرکت برای تکمیل زنجیره توسعه فناوری افزود: طی ۴۰ روز گذشته، با شناسایی منابع دانشی داخلی و خارجی و استفاده از ظرفیت متخصصان بهره‌برداری، فرآیند مدل‌سازی کوره‌ها و بررسی روابط دینامیکی درون آنها آغاز شده است.
ناظمی هرندی از هدف‌گذاری دو خط اصلی در این حوزه خبر داد و خاطرنشان کرد: پس از تکمیل مطالعات و فراهم شدن حمایت‌های لازم، اجرای نخستین پروژه واقعی ساخت کوره با تکیه بر توان داخلی در دستور کار قرار خواهد گرفت.
وی همچنین جذب دانش از طریق پروژه‌های واقعی، انتشار تجربیات در شبکه‌های تخصصی و پیوند توانمندی بنگاه‌ها با نیازهای کشور را از اصول اصلی توسعه فناوری و تکمیل زنجیره مهندسی در صنعت فولاد برشمرد.
هشدار درباره تله بومی‌سازی؛ ضرورت شکل‌دهی به زیست‌بوم نوآوری
بابک صفاری، معاون پژوهشی دانشگاه اصفهان، در این پنل با اشاره به تحول الگوهای رقابت در صنعت فولاد اظهار کرد: صنعت فولاد در گذشته در گروه صنایع مقیاس‌محور قرار داشت و بخش عمده نوآوری در آن بر افزایش ظرفیت تولید، کاهش هزینه‌ها و بهبود فرآیندهای موجود متمرکز بود.
وی افزود: در سه تا چهار دهه اخیر، تحولات فناورانه و تغییر شرایط بازار، ساختار رقابت در این صنعت را دگرگون کرده و موضوعاتی مانند فولاد سبز، هیدروژن، هوش مصنوعی، زنجیره تأمین هوشمند و دیجیتالی‌شدن فرآیندها به مؤلفه‌های اصلی رقابت‌پذیری تبدیل شده‌اند.
معاون پژوهشی دانشگاه اصفهان با هشدار نسبت به تغییر نقش رقبای جهانی تصریح کرد: در گذشته، تولیدکنندگان فولاد فناوری مورد نیاز خود را از شرکت‌های تخصصی تأمین می‌کردند، اما امروز بسیاری از فولادسازان بزرگ جهان خود به صاحبان و تأمین‌کنندگان فناوری تبدیل شده‌اند و این موضوع شرایط رقابت را برای شرکت‌های فاقد مالکیت فناوری دشوارتر کرده است.
صفاری با اشاره به محدودیت‌های راهبرد بومی‌سازی کامل فناوری اظهار کرد: توسعه همه فناوری‌ها از نقطه صفر در داخل کشور، نه‌تنها امکان‌پذیر نیست، بلکه می‌تواند بنگاه‌ها را با خطر افتادن در تله سرمایه‌گذاری بومی مواجه کند.
وی توضیح داد: در این شرایط، ممکن است یک شرکت زمان و منابع مالی قابل‌توجهی را صرف بومی‌سازی فناوری کند، اما در پایان پروژه با این واقعیت روبه‌رو شود که فناوری موردنظر در جهان چند نسل پیشرفت کرده و محصول داخلی از نظر فنی و اقتصادی مزیت خود را از دست داده است.
صفاری راهکار عبور از این چالش را حرکت از دوگانه سنتی ساخت یا خرید به سمت شکل‌دهی به زیست‌بوم نوآوری دانست و افزود: هیچ شرکت فولادی نمی‌تواند و نباید مالک تمامی فناوری‌ها باشد، بلکه باید با ایجاد شبکه‌ای از دانشگاه‌ها، پژوهشکده‌ها، شرکت‌های دانش‌بنیان و مجموعه‌های فناور، زمینه هم‌افزایی و توسعه مشترک فناوری را فراهم کند.
وی تأکید کرد: نقش بنگاه‌های بزرگ صنعتی در الگوی جدید، صرفاً خرید فناوری نیست، بلکه باید به معمار روابط و راهبر زیست‌بوم نوآوری تبدیل شوند و با شناسایی بازیگران مکمل، ظرفیت خلق ارزش مشترک را افزایش دهند.
سه سطح همکاری صنعت فولاد و دانشگاه برای دستیابی به بازارهای آینده
معاون پژوهشی دانشگاه اصفهان در ادامه، همکاری میان صنعت فولاد و دانشگاه را در سه سطح اصلی طبقه‌بندی کرد و گفت: سطح نخست، همکاری‌های بهره‌بردارانه و روزمره شامل رفع مشکلات خطوط تولید، قطعه‌سازی، بهبود عملکرد کوره‌ها و افزایش راندمان است که بخش عمده تعاملات فعلی صنعت و دانشگاه در همین سطح قرار دارد.
وی سطح دوم را توسعه قابلیت‌های نوین برای بازارهای فعلی دانست و افزود: این بخش شامل ورود به فناوری اطلاعات، بهینه‌سازی پیشرفته زنجیره تأمین و توسعه گریدها و آلیاژهای جدید فولادی است.
صفاری سطح سوم را مربوط به بازارهای آینده عنوان کرد و اظهار کرد: سرمایه‌گذاری در حوزه‌هایی مانند فولاد سبز، کاهش انتشار کربن با استفاده از هیدروژن، تحول دیجیتال و هوش مصنوعی باید در این سطح مورد توجه قرار گیرد.
وی تأکید کرد: اگر صنعت فولاد ایران قصد حفظ رقابت‌پذیری در بازارهای آینده را دارد، باید همکاری با دانشگاه را از فعالیت‌های مقطعی و حل مشکلات روزمره فراتر برده و به سمت توسعه ساختاری و بنیادین دانش و فناوری حرکت کند.
توهم شناخت مسئله؛ مانعی در مسیر تصمیم‌گیری و توسعه کشور
سروش قاضی‌نوری، رئیس مؤسسه تحقیقاتی سیاست علمی کشور، نیز در این نشست با انتقاد از برخی رویکردهای مدیریتی و سیاست‌گذاری، پدیده «توهم شناخت مسئله» را یکی از موانع مهم حل چالش‌های اقتصادی و صنعتی دانست.
وی اظهار کرد: در بسیاری از موارد، مدیران تصور می‌کنند شناخت کاملی از یک مسئله دارند، درحالی‌که ریشه‌ها و ابعاد واقعی آن به‌درستی بررسی نشده است. این برداشت نادرست می‌تواند به تصمیم‌گیری‌های غیرکارشناسی و اجرای راهکارهایی منجر شود که تأثیر مطلوبی بر حل مشکلات ندارند.
رئیس مؤسسه تحقیقاتی سیاست علمی کشور با اشاره به اهمیت ریشه‌یابی مسائل تأکید کرد: تصمیم‌گیری‌های کلان باید بر مبنای شناخت دقیق مشکلات، تحلیل کارشناسی و ارزیابی پیامدهای اقتصادی انجام شود تا منابع کشور به سمت طرح‌های اثربخش هدایت شوند.
قاضی‌نوری در بخش دیگری از سخنان خود به نقش صندوق توسعه ملی در تأمین مالی طرح‌های اقتصادی اشاره کرد و گفت: منابع این صندوق باید به طرح‌هایی اختصاص یابد که از توجیه اقتصادی و ظرفیت سودآوری مناسب برخوردار باشند و بتوانند ارزش افزوده قابل‌توجهی ایجاد کنند.
وی با تأکید بر ضرورت نظارت بر نحوه تخصیص و هزینه‌کرد منابع افزود: در برخی موارد، منابع مالی در اختیار شرکت‌ها قرار می‌گیرد، اما نظارت کافی بر پیشرفت پروژه‌ها و شیوه مصرف اعتبارات وجود ندارد؛ موضوعی که ضرورت افزایش شفافیت و انضباط مالی را نشان می‌دهد.
سهم کمتر از ۱۰ درصدی ارتباط با صنعت در درآمد دانشگاه‌ها
رئیس مؤسسه تحقیقاتی سیاست علمی کشور همچنین با اشاره به چالش‌های مالی نظام آموزش عالی اظهار کرد: براساس آمار ارائه‌شده، سهم درآمد دانشگاه‌ها از محل همکاری با صنعت و قراردادهای بخش تولید، در مقایسه با کل بودجه آنها کمتر از ۱۰ درصد است.
وی این وضعیت را نشانه‌ای از ضرورت بازنگری در ساختار ارتباط دانشگاه با بخش تولید دانست و افزود: با وجود ظرفیت‌های علمی و پژوهشی قابل‌توجه، ارتباط ساختاری و اقتصادی میان دانشگاه‌ها و نیازهای واقعی جامعه و صنعت هنوز به سطح مطلوب نرسیده است.
قاضی‌نوری با اشاره به فشار رقابتی بیشتر بر دانشگاه‌های بزرگ، بر لزوم اصلاح شیوه‌های تأمین مالی، بازنگری در ساختارهای اجرایی و بهره‌گیری از تجربیات نخبگان داخلی و بین‌المللی تأکید کرد.
وی خاطرنشان کرد: اصلاح جریان بودجه، افزایش انضباط مالی، توجه به شاخص‌های واقعی اقتصادی و تقویت ارتباط میان نظام علمی و بخش تولید، از الزامات عبور از چالش‌های توسعه‌ای کشور است.
گذار از قدرت تولید به قدرت فناوری؛ محور مشترک دیدگاه‌های صنعتی و دانشگاهی
در مجموع، مباحث مطرح‌شده در پنل تخصصی «راهبردهای توسعه فناوری، سرمایه‌گذاری و خلق ارزش در صنعت فولاد» نشان داد که مدیران صنعتی و صاحب‌نظران دانشگاهی، با وجود تفاوت در رویکردها، بر ضرورت عبور از تمرکز صرف بر ظرفیت تولید و حرکت به سمت توسعه دانش فنی و نوآوری تأکید دارند.
تقویت مالکیت فناوری، بهره‌گیری هدفمند از توان شرکت‌های دانش‌بنیان، توسعه بازوهای مهندسی، استفاده از ظرفیت پروژه‌های صنعتی برای انتقال دانش، سرمایه‌گذاری خطرپذیر و اصلاح الگوی همکاری صنعت و دانشگاه از مهم‌ترین محورهای مطرح‌شده در این نشست بود.
همچنین سخنرانان با تأکید بر ضرورت توجیه اقتصادی فناوری‌ها، پرهیز از سرمایه‌گذاری‌های فاقد چشم‌انداز روشن و توجه به تحولات سریع بازارهای جهانی، توسعه زیست‌بوم نوآوری و تصمیم‌گیری مبتنی بر شناخت دقیق مسائل را از پیش‌نیازهای حفظ رقابت‌پذیری صنعت فولاد ایران در سال‌های آینده عنوان کردند.
