ایلنا از مرکزی گزارش میدهد:
قناتها آخرین نفسهای خود را میکشند /کاهش قنوات استان مرکزی از 3600 به 2388 رشته
خشک شدن قنوات نخستین ضربه را به کشاورزی و معیشت روستایی وارد میکند
قناتهای ایران که با نام ایرانی «کاریز» و به شاهکار مهندسی ایران باستان معروف هستند، به عنوان اختراع شگفتانگیز ایرانیان هزاران سال پیش متولد شدند. این سازهها هنوز نشانهای از نبوغ، مهارت و سازگاری انسان با محیطهای خشک و کمآب است. اما متأسفانه به دلیل گسترش خشکسالی، افزایش تعداد چاههای عمیق مجاز و غیرمجاز، نگهداشت نامناسب و توسعه ساخت و ساز در مسیر قنوات، با تهدید مرگ و نابودی مواجه شدهاند.
به گزارش خبرنگار ایلنا، ایران سرزمینی است که تمدن با محوریت آب در آن شکل گرفت. قناتها، آبانبارها، باغهای ایرانی و به تبع آن باغشهرها نمودی از حکمت منظر ژرف مردم این سرزمین هستند. اما امروز، همان مردمانی که قنات حفر کردند تا آب منتقل کنند و به سطح بیاورند، با بحران کمآبی مواجهاند. پرسش اینجاست که چگونه مردمی که قنات میساختند، گرفتار کمآبی شدهاند؟! متخصصان زمینشناسی، خشک شدن و مرگ قنات را در تشدید خطر فرونشست و فروریزش زمین جدی و پررنگ میبینند.
قناتها آخرین نفسهای خود را میکشند
یک فعال حوزه آب گفت: اولین تمدنها در کنار بستر رودخانهها شکل گرفتهاند، تمدن عیلامیها در دشت خوزستان کنار رودخانههای کرخه، دز و کارون اتفاق افتاده است. تمدن بابلیها در کنار رودخانه دجله فرات تجلی یافته است. تمدن سومریهای نیز در کنار رودخانه نیل به وقوع پیوسته است. با توجه به رشد و پراکندگی جمعیت، ایرانیان باستان اقدام به اختراع قنات به عنوان سازههای پایدار آب کردهاند که به عنوان یکی از گرانبهاترین اقدامات بشری در عصر خود بوده است. ایران در منطقه گرموخشک واقع شده و از میزان بارندگی کمتری نسبت به سایر جهان برخوردار است و قنات میتواند نجاتبخش این موضوع باشد.
حفر چاههای عمیق، بدون برنامهریزی باعث خشک شدن 90 درصد از قنوات شد
محمدرضا جمالی در گفتوگو با خبرنگار ایلنا، افزود: قنات و کاریز مهمترین اختراعات و فناوریهای ساخته شده توسط انسان هستند. با اختراع قنات، فناوری ساخت کاریز در اوایل هزاره 5 پیش از میلاد در مناطق خشک کوهستانی گسترش پیدا کرد و به کشاورزان این مناطق اجازه داد تا بتوانند در دورههای طولانی خشکی که آب سطحی پیدا نمیشود به کشاورزی بپردازند. از یک سو قناتها از عمدهترین منابع تأمین آب به شمار میرفتند و از سوی دیگر کاریزها بودند که وظیفه تأمین آب به مزارع بیش از 60 هزار روستای ایران را بر عهده داشتهاند. به همین دلیل قنوات توسعه پایدار منابع آبی کشور از گذشتههای دور تا به امروز بودهاند.
وی ادامه داد: متأسفانه با ورود فناوری جدید چاههای عمیق جانشین قنات ها شدند و استفاده از موتور پمپ به تدریج رایج شد و تمامی ایران را در بر گرفت. احداث و حفر چاههای عمیق، بدون برنامهریزی باعث خشک شدن 90 درصد از قنوات شد، به گونهای که احیای آنها در شرایط فعلی امکانپذیر نیست. زیرا حفر چاههای عمیق سطح آب را به میزان زیادی پایین برده و این موضوع باعث شده از منابع ذخیره شده آبهای زیرزمینی که از آغاز خلقت باران و برف در دشتها و آبخوانها ذخیره شده بود، استفاده گردد. متأسفانه تعداد زیادی از قناتها از چرخه حیات خارج شدهاند و قناتهایی که آب دارند نیز آخرین نفسهای خود را میکشند.
قناتها شاهکارهای دیرینه مهندسی آب در ایران
عضو کمیته فنی قنوات کشور و رئیس اداره قنوات سازمان جهاد کشاورزی استان مرکزی به ماهیت قنوات و سیستم کارایی این سازهها اشاره کرده و در این خصوص گفت: قناتها، این شاهکارهای دیرینه مهندسی آب در ایران، قرنها به عنوان ستون حیات در سرزمینهای خشک و کمبارش بودهاند. سازههایی که نه تنها آب را از دل زمین به مزارع و آبادیها میرساندند، بلکه بنیان شکلگیری بسیاری از روستاها، اقتصاد کشاورزی و زیست پایدار در مناطق مرکزی کشور را فراهم میکردند. قنوات همچنین بخشی از میراث تاریخی به شمار میروند. سازههایی که حاصل دانش بومی ایرانیان در مدیریت پایدار آب هستند.
علی عربی در گفتوگو با خبرنگار ایلنا، افزود: در بازه زمانی دهههای اخیر بسیاری از قنواتی که روزگاری منبع اصلی تأمین آب کشاورزی و حیات روستاها بودند، به دلیل رهاسازی، تخریب سازهها، انسداد میلهچاهها، وقوع سیلابها و مهمتر از همه افت سطح آبهای زیرزمینی، به تدریج خشک شدهاند. توسعه بیرویه چاههای عمیق، افت مداوم سطح آبهای زیرزمینی، خشکسالیهای پیدرپی و تغییر الگوی بهرهبرداری از منابع آب، حیات قناتها را به عنوان میراث کهن سرزمین ایران با تهدید جدی مواجه کرده است. تا جایی که امروز بسیاری از قنوات یا خشک شدهاند یا تنها نشانی کمرنگ از روزهای پرآب گذشته را با خود دارند.
وی ادامه داد: کاهش و نابودی قنوات به معنای از دست رفتن بخشی از هویت تاریخی و فناوری سنتی کشور نیز خواهد بود که در نهایت تهدید هویتی را در پی دارد. در شرایطی که کاهش بارندگی و خشکسالیهای پیدرپی فشار مضاعفی بر منابع آبی وارد کرده است، احیای قنوات، مدیریت مصرف آب و جلوگیری از برداشتهای بیرویه، بیش از هر زمان دیگری ضرورت دارد. در غیر این صورت، شمار بیشتری از قنوات در آینده از بین میروند. کاهش تعداد قنوات تنها به معنای از بین رفتن چند مسیر سنتی انتقال آب نیست، بلکه زنگ خطری جدی برای محیطزیست، اقتصاد روستایی و امنیت آبی کشور محسوب میشود.
خشک شدن قنوات نخستین ضربه را به کشاورزی و معیشت روستایی وارد میکند
عضو کمیته فنی قنوات کشور و رئیس اداره قنوات سازمان جهاد کشاورزی استان مرکزی اظهار داشت: خشک شدن قنوات، نخستین ضربه را به کشاورزی سنتی و معیشت روستایی وارد میکند. زیرا بسیاری از روستاها بر پایه آب قنات شکل گرفتهاند و از دست رفتن این منابع، مهاجرت، کاهش تولید و خالی شدن سکونتگاههای روستایی را تشدید میکند. قنوات برخلاف چاههای عمیق، برداشت بیرویه از سفرههای آب زیرزمینی ندارند و بر اساس ظرفیت طبیعی آبخوانها عمل میکنند. به همین دلیل نیاکان ایرانزمین در بازه زمانی قرنها با تکیه بر این فناوری بومی توانسته بودند کشاورزی را در مناطق خشک استمرار ببخشند.
عربی به نقش قنوات و سازوکار این سازهها در شیوههای استحصال آب اشاره داشته و در این رابطه تصریح کرد: در اقلیم خشک و نیمهخشک کشور ایران، قناتها یکی از پایدارترین و کمهزینهترین شیوههای استحصال آب محسوب میشوند و نقش مهمی در تعادلبخشی به منابع زیرزمینی دارند. بر این اساس است که همواره عنوان میشود نابودی قنوات وابستگی به چاههای عمیق را افزایش میدهد. چاههایی که برداشت بیرویه از آنها افت بیشتر سفرههای زیرزمینی، فرونشست زمین و تخریب تدریجی آبخوانها را در پی دارد که ادامه این روند میتواند در آینده، بحران تأمین آب در بخش کشاورزی و حتی شرب را تشدید کند.
وی به بحرانهایی که با از بین رفتن قنوات به وجود میآید اشاره کرده و بیان داشت: کاهش تدریجی شمار قنوات فعال کشور تنها یک بحران در حوزه کشاورزی نیست، بلکه نشانهای از تشدید فشار بر منابع آبهای زیرزمینی و تضعیف نظام سنتی و پایدار مدیریت آب در سطح کشور است. کارشناسان بر این باور هستند که تداوم افت سفرههای زیرزمینی، توسعه بیرویه چاهها و کاهش بارندگیها میتواند آینده کشاورزی و سکونت در بسیاری از مناطق را با چالشهای جدی مواجه کند. از این رو حفاظت و احیای قنوات، در کنار مدیریت اصولی منابع آب، ضرورتی انکارناپذیر برای حفظ امنیت آبی و زیستپذیری سرزمین به شمار میرود.
قناتخیزی استان مرکزی و مستثنی نبودن از بحران مرگ قناتها
عضو کمیته فنی قنوات کشور و رئیس اداره قنوات سازمان جهاد کشاورزی استان مرکزی تأکید کرد: استان مرکزی به عنوان یکی از استانهای قناتخیز کشور از این بحران مستثنی نیست. استانی که زمانی هزاران رشته قنات فعال، شریان حیاتی کشاورزی و معیشت روستایی آن به شمار میرفت، اما اکنون بخش قابل توجهی از این منابع ارزشمند را از دست داده است. کارشناسان معتقد هستند ادامه این روند، علاوه بر تهدید امنیت آبی و کشاورزی منطقه، میتواند تبعات گستردهای مانند تشدید فرونشست زمین، افزایش مهاجرت روستایی و نابودی بخشی از این میراث کهن تاریخی و باستانی را به عنوان شاهکار مهندسی در پی داشته باشد.
عربی به عواملی که سبب نابودی قنوات در سطح استان مرکزی شده است اشاره کرده و در این خصوص ابراز داشت: هر زمان عمق چاهها از سطح مادرچاه قنات پایینتر میرود، عملاً آب قنات تخلیه میشود و قنات خشک خواهد شد. اتفاقی که در بسیاری از مناطق استان مرکزی رخ داده است. بخش قابل توجهی از قنوات این استان در مناطقی قرار دارند که چاههای عمیق اطراف آنها فعال است و در چنین شرایطی احیای کامل قنوات بسیار دشوار خواهد بود. در محدودههایی مانند موتآباد، مالکآباد و ابراهیمآباد شهرستان اراک، حفر چاههای متعدد برای تأمین آب شرب شهر موجب نابودی کامل بسیاری از قنوات قدیمی شده است.
وی به کاهش محسوس آبدهی قنوات در استان مرکزی اشاره داشته و در این رابطه اضافه کرد: در بازه زمانی دهههای اخیر الگوی بهرهبرداری از منابع آب دستخوش تغییرات بسیاری شده است. پس از گسترش حفر چاههای مجاز و غیرمجاز عمیق، سطح سفرههای آبهای زیرزمینی در بسیاری از مناطق این استان به شدت افت کرده است. همین مسئله موجب شد قنوات این منطقه که بر پایه تعادل طبیعی سفرههای آب زیرزمینی شکل گرفته بودند، توان آبدهی خود را از دست بدهند. بسیاری از قنوات پُرآب استان که در بازه زمانی دهههای گذشته دبی قابل توجهی داشتند، امروز یا کاملاً خشک شدهاند یا به حداقل آبدهی خود رسیدهاند.
کاهش تعداد قنوات استان مرکزی از 3600 رشته به 2388 رشته
عضو کمیته فنی قنوات کشور و رئیس اداره قنوات سازمان جهاد کشاورزی استان مرکزی به وضعیت یکی از قنوات استان که در فهرست میراث جهانی یونسکو نیز به ثبت رسیده است اشاره کرده و گفت: قنات منطقه ابراهیمآباد شهرستان اراک مشهور به «قنات ابراهیمآباد» در گذشته حدود 60 لیتر بر ثانیه آبدهی داشت و بخش وسیعی از اراضی کشاورزی منطقه را آبرسانی میکرد، اما اکنون تقریباً خشک شده است. اتفاقی که در پی حفر چاه در حریم و مسیر تغذیه قنات رخ داده است. این قنات که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده، حدود 12 کیلومتر طول دارد و از مهمترین نمونههای تاریخی مهندسی آب در کشور به شمار میرود.
عربی با تشریح وضعیت قنوات استان نسبت به روند کاهشی این منابع آبی هشدار داده و افزود: در گذشته حدود 3600 رشته قنات در این استان فعال بوده است. اما امروز این تعداد به 2388 رشته کاهش یافته و بخشی از همین قنوات نیز به صورت فصلی فعالیت دارند. موضوع مهمتر اینکه حدود 14 درصد اراضی کشاورزی استان همچنان از طریق قنوات آبیاری میشوند. هر ساله بخشی از اعتبارات ملی و استانی برای مرمت و بازسازی قنوات اختصاص مییابد و این منابع به صورت کمکهای بلاعوض در اختیار بهرهبرداران قرار میگیرد، اما هزینههای سنگین لایروبی، مرمت و کفشکنی سنگین قنوات، روند احیا را دشوار کرده است.
گزارش: شایسته سلامی
