کاهش شدید اهدای عضو در شرایط جنگ؛ کمتر از ۱۰ درصد ایرانی‌ها کارت دارند

«کتایون نجف زاده» رئیس انجمن اهدای عضو ایران  در گفت‌وگو با خبرنگار ایلنا در خصوص اعلام خبر وزارت بهداشت مبنی بر کاهش ۵۰ تا ۷۰ درصدی اهدای عضو در ایام جنگ در کشور گفت: اهدای عضو، برخلاف اکثر مسائل پزشکی، وابستگی شدیدی به شرایط اجتماعی و فرهنگ جامعه دارد و کاملاً تحت تأثیر آن قرار می‌گیرد و همچنین  حداکثر تا دو هفته پس از مرگ مغزی، امکان اهدای اعضا وجود دارد. 

نجف زاده در ادامه خاطرنشان کرد: ضروری است که مردم بدانند افراد فوت شده‌ای وجود دارند که می‌توانند نجات‌بخش باشند؛ یعنی افراد فوت‌شده‌ای که ضربان قلب‌شان با دستگاه‌ها برای چند روز ادامه می‌یابد. اکثریت مردم با مرگ مغزی آشنا نیستند، در حالی که همگی با مرگ قلبی آشنا هستیم، زیرا در جامعه مشاهده می‌شود و افراد را می‌بینیم که قلب‌شان از کار می‌افتد و فوت می‌کنند. اما فرد دچار مرگ مغزی در ICU بستری است؛ یعنی به دلیل قطع تنفس طبیعی، فرد در ICU قرار دارد و و در معرض دید عموم مردم نیست. بنابراین، اگر به خانواده‌ای بگوییم فردی که زیر دستگاه نفس می‌کشد (در واقع دستگاه به او نفس می‌دهد) و قلبش تپش دارد، فوت شده است، باور آن برای خانواده بسیار دشوار است، مگر آنکه با مفهوم مرگ مغزی از قبل آشنا باشند. 

به گفته وی، در کشورهایی مانند اسپانیا که رتبه اول جهان را در اهدای عضو از مرگ مغزی دارد، فرهنگ‌سازی چنان قدرتمند انجام شده که همه مردم، همانند آشنایی با فوتبال اسپانیا، با مرگ مغزی نیز آشنا هستند. در نتیجه، اگر به آن‌ها بگویند بیمار شما دچار مرگ مغزی شده و امیدی به بهبود وی نیست، خانواده کاملاً با موضوع آشنا بوده و سریعا به تصمیم‌گیری می‌پردازد. 

رییس انجمن اهدای عضو ایران معتقد است: مسئله مهم در کشور ما این است که مفهوم مرگ مغزی در جامعه جا نیفتاده و نیازمند فرهنگ‌سازی بسیار قوی است. نکته بعدی، زمانی است که مشکلی مانند جنگ اخیر رخ می‌دهد؛ در این حالت، سیستم درمانی کاملاً به سمت کارهای اورژانسی و مراقبت از مصدومان جنگ معطوف می‌شود. یا برای مثال، در دوران کرونا، تمرکز بر مراقبت از بیماران کرونایی بود. نتیجه این امر، تحت‌الشعاع قرار گرفتن پیوند اعضا و کاهش شدید آمار آن است. 

وی در ادامه توضیح داد: زیرا هم امکانات و نیروی انسانی بیمارستان‌ها بر آن حادثه متمرکز می‌شود و هم گاهاً – مانند دوران کرونا – احتمال عفونت در فرد دچار مرگ مغزی وجود دارد که ممکن است به بیمار پیوندی منتقل شود. همه این عوامل، اهدای عضو و پیوند اعضا را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد. 

به گفته وی برای هر اهدای عضوی که به وقوع می‌پیوندد، حداقل ۸۰ نفر از کادر درمان تا مراحل پایانی درگیر هستند. همچنین برای هر پیوندی که انجام می‌شود، حداقل ۱۰۰ نفر دخیل هستند تا پیوند به نتیجه برسد و بیمار با عضو پیوندی مرخص شود. نتیجه آن این است که اگر اهدایی انجام شود – مثلاً فرد چهار عضو قابل اهدا داشته باشد – ناگهان ۴۰۰ تا ۵۰۰ نفر از کادر درمانی، قسمتی از وظایف‌شان درگیر این فرآیند اهدا و پیوند می‌شود تا آن به سرانجام برسد. بنابراین، در شرایط غیرعادی جامعه، آمار به شدت کاهش می‌یابد. از سوی دیگر، هنگامی که مردم در استرس و فشارهای روانی قرار دارند، تصمیم‌گیری برای پذیرش مرگ مغزی عزیز خود و اهدای عضو، برای‌شان بسیار دشوارتر می‌گردد. همه این عوامل سبب شد آمار اهدای عضو و پیوند اعضا در شرایط جنگی اخیر، به شدت افت کند. 

نجف زاده با بیان اینکه پیش از کرونا، روزانه ۷ تا ۱۰ نفر به دلیل‌ عدم دسترسی به عضو پیوندی، جان خود را از دست می‌دادند، گفت: روزی ۷ تا ۱۰ نفر به معنای آن است که هر ۲ تا ۳ ساعت، یک نفر با زجر بسیار، به دلیل‌ عدم دسترسی به عضو پیوندی، از دنیا می‌رفت. پس از کرونا، این آمار بسیار بدتر شد؛ یعنی حداقل روزی ۱۰ تا ۱۲ نفر، یعنی هر ۱ تا ۲ ساعت، یک نفر به همین دلیل فوت می‌کرد. حالا تصور کنید پس از وقوع جنگ اخیر، وضعیت بیماران چگونه شده است.

وی تصریح کرد: بیماران نیازمند پیوند نه تنها کم نشده‌اند، بلکه حتی افزایش یافته‌اند. زیرا طبق آمار جهانی، تعداد بیماران نیازمند پیوند همیشه رو به افزایش است؛ مثلاً هر ۱۰ سال، لیست انتظار پیوند دو برابر می‌شود. این به دلیل بیماری‌هایی است که مثلا مثل دیابت و فشار خون در بیماری‌های کلیوی، سیگار و مشکلات ژنتیکی و مادرزادی در بیماری‌های ریوی، یا عفونت‌ها و مصرف الکل در بیماری‌های کبدی نقش دارند. 

رییس انجمن اهدای عضو ایران اظهار کرد: این عوامل همچنان وجود دارند و بشریت را به سمتی سوق می‌دهند که نیازمندان به پیوند روزبه‌روز افزایش می‌یابند، در حالی که آمار اهداکنندگان کفاف آن‌ها را نمی‌دهد. حالا فرض کنید چنین شرایطی پیش آید و آمار اهدای قبلی نیز کاهش یابد.

وی با اشاره به اینکه نتیجه کم شدن آمار اهدای عضو، از بین رفتن بیماران در انتظار عضو طی دوران جنگ است، افزود: بنابراین، باید هرچه سریع‌تر آمار به سطح پیشین – و حتی بهتر از آن – بازگردد، زیرا آمار قبلی نیز مناسب نبود. لازم است وزارت بهداشت تمام تلاش خود را صرف کند، موانع پیوند را بردارد – مانند تخصیص به موقع بودجه به مراکز، تأمین تجهیزات و امکانات لازم – و مشکلات را از سر راه واحدهای اهدای عضو و پیوند بردارد. همچنین لازم است دانشگاه‌ها اهدا و پیوند را در اولویت قرار دهند و برای ارتقای آن تلاش کنند. هنگامی که موردی از مرگ مغزی شناسایی می‌شود، هماهنگ کنندگان اهدای عضو باید دانش و اطلاع کافی داشته باشد مبنی بر اینکه چگونه با خانواده‌ای که عزیزش را به این شیوه از دست داده، صحبت کند تا آسیبی به آن‌ها وارد نشود. 

نجف زاده در ادامه بیان داشت: یکی از کارهای انجمن، آموزش کوردیناتورهای (هماهنگ‌کنندگان) اهدی عضو در خصوص بخش‌های مختلف اهدا به ویژه رضایت‌گیری از خانواده‌های مرگ مغزی است. کسی که دانش کافی ندارد، نباید با خانواده صحبت کند، زیرا ممکن است حتی به آن‌ها صدمه بزند. کار دیگری که باید انجام شود، فرهنگ‌سازی شدید است؛ یعنی ارگان‌های فرهنگ‌ساز مانند صدا و سیما، سایت‌ها، جراید و مطبوعات، هنرمندان و روحانیون، همه تلاش کنند تا مردم تشویق شوند، کارت اهدای عضو بگیرند و از آن‌ها بخواهند که در چنین شرایطی، تصمیم درست بگیرند. 

به گفته وی، هرچه تصمیم‌گیری خانواده دیرتر باشد، احتمال اهدای اعضای بدن فرد مرگ مغزی کمتر می‌شود؛ یعنی به دلیل سمومی که از مغز ترشح شده، اگر لحظه اول ۸ عضو قابل اهدا باشد، پس از مثلاً ۴ روز، ممکن است تنها ۲ عضو قابل استفاده باشد. بنابراین، فرهنگ‌سازی منجر به تصمیم‌گیری سریع‌تر خانواده‌ها می‌شود تا نیت خیرشان بتواند بهتر جامه عمل بپوشد و باقیات الصالحاتی برای فرد و خانواده وی باشد. 

نجف زاده با تأکید بر اینکه در مجموع کمتر از ۱۰ درصد بزرگسالان در ایران کارت اهدا عضو دارند، گفت: این در حالی است که در آمریکا این آمار به نزدیک ۷۰ درصد رسیده و در انگلستان، حدود یک‌سوم بزرگسالان کارت عضو دارند. 

وی خاطرنشان کرد: خوشبختانه از سال گذشته، به همت جناب سردار حسینی، رئیس پلیس راهور، امکان درج نشان اهدای عضو روی گواهینامه رانندگی فراهم شد. همان‌طور که می‌دانید، تعداد گواهینامه‌های صادر شده در روز بسیار زیاد است. برای مثال در دو ماه اول، ۲۰۰ هزار نفر گواهینامه با نشان اهدای عضو دریافت کردند. در حالی که اگر می‌خواستیم همین‌گونه پیش برویم، این آمار از طریق سایت ۱۸ هزار نفر می‌شد. اما ۲۰۰ هزار کارت گواهینامه با نشان، در دو ماه اول صادر شد؛ در حالی که کمپین هنوز شروع نشده و اطلاع‌رسانی انجام نشده بود. 

رییس انجمن اهدای عضو تصریح کرد: من می‌خواهم ابتدا از راهنمایی و رانندگی، همه دفاتر پلیس +۱۰ و همچنین مراکز آموزش رانندگی که در این طرح کمک می‌کنند و به مردم یاری می‌رسانند تا از این طریق (یعنی درج نشان اهدای عضو روی گواهینامه) کارت داشته باشند، تشکر کنم. همچنین از مردم دعوت می‌کنم کسانی که می‌خواهند گواهینامه بگیرند یا گواهینامه‌شان را تمدید کنند، توجه کنند که هنگام اقدام برای دریافت گواهینامه، حتماً از کسی که پرسشنامه را برای‌شان پر می‌کند، بخواهند نشان اهدای عضو روی گواهینامه ثبت شود. 

وی در پایان تاکید کرد: همچنین، راه بسیار راحت‌تری فراهم کردیم برای کسانی که گواهینامه  دارند. آنها  می‌توانند کد ملی‌شان را به شماره پیامکی ۳۴۳۲ ارسال کنند. در عرض چند ثانیه، کارت اهدای عضو صادر می‌شود. نکته جالب‌تر این است که انجمن امکان دیگری هم فراهم کرده،   اگر افراد بخواهند، می‌توانند ویدیویی از خودشان به جا بگذارند تا اگر خدای نکرده اتفاقی افتاد، خانواده‌شان در جریان آخرین آرزوهای عزیزشان قرار بگیرد.