تا سال ۲۰۵۰ در ایران ۳۱.۴ میلیون سالمند داریم/ گزارش تأمین اجتماعی از تجربه‌های بین‌المللی برای مواجهه با سالمندی جمعیت
جمعیت ۶۰ساله و بالاتر ایران از ۱۱.۷ میلیون نفر در سال ۲۰۲۵ به ۳۱.۴ میلیون نفر در سال ۲۰۵۰ خواهد رسید؛ همزمان جمعیت افراد ۸۰ساله و بالاتر نیز بیش از چهار برابر می‌شود و این تغییر جمعیتی، نیاز به بازنگری در خدمات بازنشستگی، درمانی، توانبخشی و مراقبت بلندمدت را افزایش خواهد داد. گزارش سازمان تأمین اجتماعی با بررسی روند سالمندی در ایران و تجربه شش کشور، بر ضرورت بازطراحی خدمات تأمین اجتماعی از بازنشستگی و درمان تا مراقبت بلندمدت و خدمات در منزل تأکید دارد.
به گزارش ایلنا و به نقل از ادارۀ کل روابط عمومی و امور بین‌الملل سازمان تأمین اجتماعی، این سازمان در ادامۀ مجموعه مطالعات و بررسی تجربه‌های بین‌المللی مرتبط با رویکردها و برنامه‌های تحولی، هفتمین گزارش خود را با موضوع «نقش سازمان‌های تأمین اجتماعی در جوامع رو به سالمندی» منتشر کرده است. این مطالعه با بهره‌گیری از رهنمودهای اتحادیۀ بین‌المللی تأمین اجتماعی و تجربه‌های بین‌المللی و با هدف بهره‌مندی ذی‌نفعان، تصمیم‌سازان، کارشناسان، پژوهشگران و اصحاب رسانه تهیه شده است.
سالمندی جمعیت یک واقعیت جهانی است و تقریباً همه کشورها یکی از سریع‌ترین گذارهای جمعیتی را تجربه می‌کنند که اساساً زمینه عملکرد نظام‌های تأمین اجتماعی را تغییر می‌دهد.
مجمع عمومی سازمان ملل متحد در دسامبر ۱۹۹۰، اول اکتبر (۹ مهرماه) هر سال را به عنوان روز جهانی سالمند نام‌گذاری کرد. در جمهوری اسلامی ایران نیز به دلیل آموزه‌های دینی و جایگاه ویژه سالمندان در خانواده و جامعه، بزرگداشت مقام سالمند به صورت هفته ملی برگزار می‌شود. شعار هفتۀ ملی سالمندان (۴ تا ۱۰ مهر ۱۴۰۵) نیز «عصر زندگی طولانی‌تر؛ بازاندیشی در نظام‌ها برای زندگی بهتر» اعلام شده است.
جمعیت سالمندان ایران تا ۲۰۵۰ به ۳۱.۴ میلیون نفر می‌رسد
جمهوری اسلامی ایران با چنان سرعتی به سوی سالمندی جمعیت حرکت می‌کند که سهم جمعیت ۶۰ساله و بالاتر از ۱۱.۷ میلیون نفر در سال ۲۰۲۵ به ۳۱.۴ میلیون نفر در سال ۲۰۵۰ افزایش می‌یابد؛ یعنی حدود ۲.۷ برابر می‌شود.
در همین مدت، جمعیت ۸۰ساله و بالاتر از ۱.۱ میلیون نفر به ۴.۹ میلیون نفر خواهد رسید؛ یعنی بیش از ۴ برابر می‌شود و رتبه ایران از نظر سهم جمعیت سالمند، از ۹۱ به ۵۶ در میان ۱۹۵ کشور تغییر می‌کند.
چالش اصلی امروز صرفاً تعداد سالمندان نیست، بلکه شتاب چشمگیر سالمندی جمعیت است که در سال‌های آینده به خدمات سالمندی، از جمله حمایت‌های اجتماعی، مزایای بازنشستگی، خدمات درمانی، توانبخشی، مراقبت بلندمدت، خدمات در منزل و حمایت خانواده‌ها نیاز خواهد داشت.
در پاسخ به این تقاضا و تأمین نیازهای نوظهور، نقش سنتی سازمان‌های تأمین اجتماعی نیز باید از مسیر طراحی و اجرای اقدامات ابتکاری و نوآوری‌های اجتماعی، در حمایت از جامعه و ترویج سالمندی سالم تحول یابد.
یافته‌های کلیدی از تجربیات بین‌المللی
سازمان‌های تأمین اجتماعی می‌توانند در چارچوب سیاستی چندبعدی در جهت حفظ کرامت، ارتقای کیفیت زندگی، مشارکت اجتماعی، روابط بین‌نسلی، ادغام نظام سلامت، حمایت اجتماعی و خدمات مراقبتی برای ارتقای رفاه سالمندان اقدام کنند.
مجموعۀ رهنمودهای اتحادیه بین‌المللی تأمین اجتماعی در زمینۀ «راهکارهای مدیریتی و اجرایی خدمات مراقبت بلندمدت»، از توسعۀ سیستم‌های مراقبتی و استراتژی‌های ملی برای مقابله با چالش‌های ناشی از سالمندی جمعیت پشتیبانی می‌کند. این رهنمود بر نیاز به راه‌حل‌های اجرایی متناسب با کشورها و مناطق مختلف تأکید دارد و بر اهمیت ارائه طیف گسترده‌ای از خدمات مراقبت بلندمدت، از جمله توانبخشی یکپارچه و رویکردهای نوآورانه، شامل شبکه‌ای از ارائه‌دهندگان خدمات واجد شرایط و تضمین ارائه مراقبت با کیفیت بالا صحه می‌گذارد.
تجربیات سازمان‌های عضو اتحادیۀ بین‌المللی تأمین اجتماعی (ایسا) در سال ۲۰۲۶ شامل شش ابتکار کلیدی است:
۱- طرح مشارکت بین‌نسلی (Espacio Zuviría) آرژانتین:
این طرح با هدف بازسازی پیوندهای اجتماعی و کاهش انزوا از طریق مشارکت بین‌نسلی انجام می‌شود و به چالش رشد انزوای اجتماعی و تضعیف روابط حرفه‌ای و اجتماعی، به‌ویژه در میان اعضای مسن‌تر و بازنشسته، پاسخ می‌دهد. این پروژه شامل یک فضای فیزیکی چندمنظوره است که در آن اعضای فعال، بازنشستگان و خانواده‌های آن‌ها می‌توانند در طیف وسیعی از فعالیت‌ها، از جمله تئاتر، موسیقی، نویسندگی و ورزش بدنی شرکت کنند. یکی از ویژگی‌های متمایز این طرح، مدل حکمرانی مشارکتی آن است.
در نتیجه: شرکت‌کنندگان از بهبود رفاه عاطفی، ارتباط اجتماعی و حس تعلق خبر می‌دهند.
۲- برنامۀ بین‌نسلی کلمبیا:
سازمان بازنشستگی کلمبیا یک برنامۀ سراسری داوطلبانه بین‌نسلی را برای رسیدگی به افزایش سطح انزوای اجتماعی، تنهایی و قطع ارتباط بین‌نسلی اجرا کرد. این برنامه بر اساس سه عنصر مکمل پایه‌ریزی شده است: طراحی روش‌شناسی، مشارکت‌های استراتژیک و شبکه‌های داوطلبانه. در هستۀ آن یک مدل یادگیری متقابل وجود دارد که در آن شرکت‌کنندگان در تمام سنین، هم یادگیرنده و هم مشارکت‌کننده هستند.
در نتیجه: ۲۵۲ داوطلب در مناطق مختلف بسیج شدند و بیش از ۱۸۰۰ نفر از ذی‌نفعان مستقیم تحت پوشش قرار گرفتند.
۳- برنامۀ صندوق بیمۀ اجتماعی کاستاریکا:
این صندوق یک برنامۀ میان‌رشته‌ای را برای رسیدگی به شیوع فزایندۀ اختلال شناختی خفیف در میان سالمندان اجرا کرد. این طرح، خدمات متعددی، از جمله روان‌شناسی، طب سالمندان، تغذیه و فیزیوتراپی را برای رسیدگی به ابعاد شناختی، جسمی، عاطفی و اجتماعی پیری ادغام می‌کند. نوآوری کلیدی، روش‌شناسی مشارکتی و همدلانه این برنامه است.
در نتیجه: شرکت‌کنندگان از برنامه رضایت داشتند و تمایل خود را برای ادامۀ تمرینات در خانه ابراز کردند.
۴- پویش‌های ارتباطی کاستاریکا:
ادارۀ مستمری و بازنشستگی اتحادیۀ ملی معلمان، مجموعه‌ای از پویش‌های ارتباطی را برای تغییر برداشت‌ها از سالمندی و پرداختن به تبعیض سنی و عدم به رسمیت شناختن حقوق سالمندان راه‌اندازی کرد. این پویش‌ها با مشارکت سالمندان به‌عنوان شخصیت‌های اصلی، شنیده‌شدن صدا و دیده‌شدن تصویر آن‌ها را تقویت و به توانمندسازی آن‌ها کمک می‌کنند.
در نتیجه: پویش اصلی به ۲۵۳ هزار نفر و یک پویش ثانویه به بیش از ۱۵۰ هزار نفر رسید.
۵- نظام مراقبت بلندمدت یکپارچه مکزیک:
مؤسسۀ تأمین اجتماعی، نظام مراقبت بلندمدت یکپارچه را به عنوان بخشی از یک رویکرد جامع به سالمندی برنامه‌ریزی کرده است. این مدل شامل شش جزء کلیدی است: برنامه‌های سالمندی فعال، خدمات اجتماعی و تفریحی، باشگاه‌های اجتماعی، مراکز مراقبت روزانه، آموزش مراقبان و پلتفرم‌های یادگیری دیجیتال.
در نتیجه: ۳۱۰ هزار و ۸۶۹ نفر در برنامه‌های سالمندی فعال و ۵۵۷۹ نفر در باشگاه‌های سالمندان شرکت کردند.
۶- برنامۀ مراقبت در منزل مکزیک:
این برنامه یک مدل مراقبت مبتنی بر فرد و مبتنی بر خانه را معرفی می‌کند که حمایت‌های پزشکی، روانی و اجتماعی را ادغام می‌کند. تیم‌های چندرشته‌ای خدمات را مستقیماً در خانه ارائه می‌دهند و تداوم مراقبت را تضمین کرده و نیاز به مراجعه به بیمارستان را کاهش می‌دهند.
در نتیجه: ۷۱ هزار و ۶۵ ویزیت تجمعی مراقبت در منزل در فاصله سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۴ و ۲۸۹۰ ویزیت مراقبت در منزل در سال ۲۰۲۵ انجام شد.
توصیه‌های سیاستی
۱- توسعۀ رویکردهای چندبعدی:
تجربیات ارائه‌شده نشان می‌دهد که پاسخ‌های موفقیت‌آمیز به سالمندی، طراحی فردمحور، مشارکت فعال، ارتباط اجتماعی و هماهنگی نهادی را ترکیب می‌کنند و توسط رویکردهای بین‌رشته‌ای و ظرفیت‌سازی پشتیبانی می‌شوند.
۲- تقویت مشارکت اجتماعی و انسجام اجتماعی:
بازسازی پیوندهای اجتماعی و تقویت تعامل بین‌نسلی برای کاهش انزوا و بهبود رفاه ضروری است.
۳- ادغام سلامت و مراقبت بلندمدت:
برنامه‌هایی که به پیشگیری از بیماری‌های شناختی، وابستگی و حمایت از مراقبان از طریق مدل‌های مراقبتی به‌طور فزاینده یکپارچه می‌پردازند، باید در اولویت قرار گیرند.
۴- تأکید بر هماهنگی و حکمرانی نهادی:
ادغام خدمات و بازیگران، کلید دستیابی به تأثیر پایدار است؛ چه از طریق سیستم‌های ملی، مشارکت‌ها یا سازوکارهای هماهنگی داخلی.
۵- استفاده از فناوری و ارتباطات:
ساده‌سازی فرآیندهای درخواست، افزایش ارتباط بین ارائه‌دهندگان و ذی‌نفعان از طریق فناوری و استفاده از شبکه‌های منطقه‌ای برای بهبود دسترسی به مراقبت.
تجربیات ارائه‌شده نشان می‌دهد که پاسخ‌های موفقیت‌آمیز به سالمندی، طراحی فردمحور، مشارکت فعال، ارتباط اجتماعی و هماهنگی نهادی را ترکیب می‌کنند و توسط رویکردهای بین‌رشته‌ای و ظرفیت‌سازی پشتیبانی می‌شوند.
از آنجایی که سالمندی همچنان به تغییر شکل جوامع در سراسر جهان ادامه می‌دهد، این ابتکارات تجربیات ارزشمندی را برای توسعۀ نظام‌های تأمین اجتماعی یکپارچه، فراگیر و پایدار ارائه می‌کنند که رفاه و کرامت را در طول دورۀ زندگی افزایش می‌دهند.
