هجمه زیاد تبلیغات و فروش؛ ادبیات را به قهقرا میبرد
نشست « درآمدی کوتاه بر جامعه شناسی ادبیات » از سلسله نشستهای عصر داستان به همت نشر برزآفرین برگزار شد.
به گزارش ایلنا، در این نشست داوود ملکی (نویسنده و مدیر انتشارات برزآفرین) به شرحی کوتاه از ماهیت جامعهشناسی ادبیات پرداخت و گفت: علم جامعهشناسی ادبیات که در اواخر قرن نوزدهم شکل گرفت در حقیقت علمی است برای فهم بیشتر و بهتر آثار ادبی، چگونگی ارائه آنها ونقش پذیری مخاطب در ادبایت و همچنین دریافت نشانهها و لایههای فرامتنی آثار.
وی با اشاره به نقل قولی از باختین ادامه داد: باختین معتقد است نویسنده ادبیات داستانی اگر میخواهد در طرح داستانهایش به مسائل جامعهشناختی توجه کند باید به فرهنگ مردم روی بیاورد. این دقیقا یکی از اصولی است که یک نویسنده باید آن را مدنظر خود داشته باشد. اگر کمی به این کلام دقت کنیم میبینیم که حتی سبکهای مختلف داستانی مثل رئالیسم، رمانتیسیسم، سورئالیسم و... هیچکدام جدا از این منطق و در حقیقت راهبرد نیستند و البته افتراق آنها در نوع نگاه نویسنده به جامعه و روابط جاری در آن است که ما به عنوان نمادها، نشانهها و در کل به عنوان فرامتن در داستان به آن برمیخوریم.
در ادامه جلسه محمود عظیمی به تبیین نقش جامعهشناسی ادبیات در بیان مفاهیم ادبی پرداخت و در ابتدای بحث به گذری کوتاه بر مدرنیته که ادبایت موجود را برآیندی از آن میداند، از دیدگاه پروفسور تنهایی اشاره کرد و گفت: براساس دیدگاه نظری ایشان مدرنیته به چهار مقطع زمانی تقسیمبندی میشود که اولین آن مدرنیته آغازین است که بین سالهای ۱۴۰۰ تا ۱۷۹۳ شروع شد. قسمت دوم این حرکت مدرنیته میانی بود که بین سالهای ۱۷۹۳ تا ۱۹۱۴ رخ داد و در ادامه مدرنیته در گذار که از ۱۹۱۴تا ۱۹۶۰ و قسمت چهارم مدرنیته اخیر است که از سال ۱۹۶۰ به این طرف آغاز شد و از متفکران آن میتوان به فوکو دریدا اشاره داشت.
وی در تشریح جامعهشناسی ادبیات گفت: جامعهشناسی ادبیات مطالعهای است درخصوص تولید، توزیع و مصرف ادبیات که آنها را در مقیاس جامعه مطرح میکند. و در همین راستا وظیفه جامعهشناسی تبیین رابطه پیچیده بین نویسنده و مخاطب است.
او در ادامه با نقدی کوتاه بر وضعیت فعلی نویسندگان ما بیان داشت: در جامعه ما نویسندگی هنوز یک شغل نیست تا ما با نویسندگان حرفهای طرف باشیم. و این یک واقعیت است که از دل یک کارمند یا یک مغازهدار یک نویسندهای که در آثارش با فرامتن به ویژگیهای خاص خودش مواجه باشیم بیرون نمیآید چه برسد به جایزه نوبل و این آفتی است که در جامعه ما وجود دارد.
عظیمی در بخش پایانی سخنان خود در این نشست به مختصری از دیدگاههای لوسین گلدمن؛ ژاک دریدا، رولان بارت، پرداخت و به چکیدهای از دیدگاههای آنان اشاره و بیان کرد: لوسین گلدمن دراین مورد میگوید: «خالق اثر هنری جمع است» در خلق یک اثر، مؤلف میتواند یکی ازعوامل یا فاعلها باشد؛ ژاک دریدا «خواندن» را نوعی ساختشکنی میداند، دریدا به دو نوع خواندن معتقد است: خواندن به شیوه کلاسیک که به درک معنای ظاهری اثر میانجامد و خواندن به شیوه ساختشکنانه که ما را به معنای پنهان اثر میرساند؛ رولان بارت با تئوری «مرگ مؤلف» خود، در واقع خواننده را به عنوان یک نیروی خلاق دوباره احیاء کرد، که نه تنها قدرت دخل و تصرف درمتن را دارد بلکهگاه جای مؤلف را هم اشغال میکند. تئوری مرگ مؤلف نوعی اقتدارشکنی است. اقتداری که در ادبیات کلاسیک از آن مؤلف و خالق اثر بود و امروزه در ادبیات مدرن یا فرامدرن، این اقتدار و قدرت از آن فرامتن است.
ادامه جلسه به پرسش و پاسخ اختصاص داشت و عظیمی در پاسخ به این سوال که چرا برخی آثار سوالها بعد از فوت نویسنده شناخته میشوند؛ گفت: براساس نظریه جرج لوکاچ این برمیگردد به شقاق بین نگاه نویسنده با جامعه معاصر خود است. گاها این شقاق و فاصله به قدری است که مخاطبین هم دوره این نویسنده هنوز به حد درک مفهومی که نویسنده میخواهد به آنها برساند عاجز هستند و این نیاز به زمان دارد تا مخاطب از لحاظ ادراک به مرحله بالاتری برسد.
در پایان جلسه ملکی نیز در پاسخ به سوالی مبنی بر اینکه چطور میشود یکسری آثار به عنوان عامهپسند بیشتر مخاطب به خود جلب میکند و از اقبال بیشتری برخوردار است تا آثار ادبیات جدی گفت: این موضوع چند وجه دارد که البته برای پیدا کردن جواب علمی حتما باید روی این موضوع تحقیق صورت گیرد اما از دلایل قابل مشاهده آن یکی نزول سطح ذائقه مخاطب به واسطه هجمه زیاد آثار سطحی و تبلیغات و فروش این دست آثار است که این اتفاق در سریالهای تلویزیونی نیز در حال رخداداست. از دیگر دلایل این است که باید ببینیم در حین چاپ و انتشار آثار سطحی چه رویکردی به انتشار آثار جدی وجود دارد در این بین قطعا سد سانسور و حذف وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی یکی از ابزارهای تاثیرگذار در نزول رویکرد به اثار جدی ادبیات داستانی است.