بررسی هویت ایرانی و مسئله ایران در یک نشست؛
تجربه تاریخی از ظرفیت‌های فکری و اخلاقی ایران چه حقایقی را آشکار می‌کند؟
در نشست تخصصی «گفت‌وگو درباره مسئله ایران و هویت ایرانی»، زهرا حاجی‌شاه‌کرم با تأکید بر ظرفیت فضاهای فرهنگی در تقویت گفت‌وگوی اجتماعی گفت: کافه‌ها و محافل فرهنگی می‌توانند از محیط‌هایی برای گذران اوقات فراغت فراتر بروند و به عرصه‌هایی برای طرح پرسش‌های عمومی، تبادل اندیشه و شکل‌گیری افکار عمومی تبدیل شوند. قاسم پورحسن نیز با تأکید بر ابعاد تمدنی و معنوی هویت ایرانی گفت: ایران صرفاً یک واحد جغرافیایی یا سیاسی نیست، بلکه میراثی تاریخی و فرهنگی است که در طول قرن‌ها استمرار یافته و برای فهم آن باید به بنیان‌های فکری، اخلاقی و انسانی این تمدن توجه کرد. حسن بلخاری نیز با بررسی ریشه‌های مفهوم هنر در متون اوستایی و پهلوی گفت: واژه هنر در فرهنگ باستانی ایران معنایی فراتر از مفهوم متداول امروزی آن دارد و بیش از آنکه به مهارت‌های هنری محدود باشد، بر مجموعه‌ای از فضیلت‌های اخلاقی، خرد و کمالات انسانی دلالت می‌کند.
به گزارش ایلنا، زهرا حاجی‌شاه‌کرم، پژوهشگر و مدرس دانشگاه، در نشست تخصصی «گفت‌وگو درباره مسئله ایران و هویت ایرانی» با اشاره به ضرورت ایجاد فرصت‌هایی برای اندیشیدن جمعی درباره مسائل مشترک اظهار کرد: گفت‌وگو زمانی شکل واقعی خود را پیدا می‌کند که افراد صرفاً در پی انتقال دانسته‌هایشان نباشند، بلکه آمادگی شنیدن دیدگاه‌های دیگران و بازنگری در دریافت‌های خود را نیز داشته باشند.
کافه‌ها می‌توانند به عرصه‌ای برای گفت‌وگوی اجتماعی تبدیل شوند
وی با اشاره به دیدگاه یورگن هابرماس درباره مفهوم «حوزه عمومی» و تجربه تاریخی کافه‌ها در اروپا افزود: کافه‌ها و محافل عمومی در قرن‌های هفدهم و هجدهم میلادی به‌تدریج به مکان‌هایی برای بحث و تبادل نظر درباره موضوعات ادبی، اقتصادی، سیاسی و اجتماعی تبدیل شدند. این فضاها در شکل‌گیری نوعی عرصه عمومی نقش داشتند که در آن شهروندان می‌توانستند فارغ از ساختارهای رسمی، درباره مسائل جامعه گفت‌وگو کنند.
این پژوهشگر با بیان اینکه چنین ظرفیتی در فضاهای فرهنگی امروز نیز وجود دارد، تصریح کرد: کافه می‌تواند از یک محل تجاری و تفریحی به نهادی فرهنگی و اجتماعی تبدیل شود؛ نهادی که در آن دانش دانشگاهی با تجربه زیسته شهروندان ارتباط پیدا می‌کند و زمینه مشارکت افراد در فعالیت‌های فکری و فرهنگی فراهم می‌شود.
حاجی‌شاه‌کرم با اشاره به تفاوت گفت‌وگو در محیط‌های فرهنگی و ساختارهای رسمی دانشگاهی گفت: یکی از ظرفیت‌های این فضاها، کاهش فاصله‌های ناشی از سلسله‌مراتب رسمی و فراهم کردن امکان حضور افراد با موقعیت‌های اجتماعی و شغلی متفاوت است. در چنین محیطی، آنچه باید مبنای گفت‌وگو قرار گیرد، قدرت استدلال و کیفیت سخن است، نه جایگاه و منزلت اجتماعی گوینده.
وی البته تأکید کرد که کافه‌ها به‌خودی‌خود به فضاهایی برابر و دموکراتیک تبدیل نمی‌شوند و ممکن است خود نیز گرفتار محدودیت‌های طبقاتی و اجتماعی شوند. ازاین‌رو، برای تحقق حوزه عمومی فراگیر باید امکان حضور زنان، اقلیت‌ها، اقشار کم‌برخوردار و گروه‌های به‌حاشیه‌رانده‌شده نیز فراهم شود.
مدیر نشست، فعالیت‌های آموزشی، فرهنگی و اجتماعی را سه عرصه مهم نقش‌آفرینی کافه‌ها دانست و گفت: برگزاری نشست‌های علمی، برنامه‌های کتاب‌خوانی، شاهنامه‌خوانی، حافظ‌خوانی و نقد متون می‌تواند به ارتقای حیات فرهنگی جامعه کمک کند. همچنین شکل‌گیری ارتباط میان شهروندان دغدغه‌مند، زمینه ایجاد شبکه‌هایی از مشارکت اجتماعی و اثرگذاری بر افکار عمومی را فراهم می‌آورد.
وی در پایان با تأکید بر مسئولیت دانشگاهیان در پیوند دادن فضای دانشگاه با زندگی اجتماعی خاطرنشان کرد: فضاهای فرهنگی نباید صرفاً به عرضه سرگرمی و حال خوب محدود شوند؛ بلکه باید پرسش‌برانگیز باشند و امکان شنیدن دیدگاه‌های متفاوت، نقد، پاسخ‌گویی و بازاندیشی را فراهم کنند.
ایران را نمی‌توان صرفاً در چارچوب جغرافیا و قدرت سیاسی فهم کرد
در ادامه، قاسم پورحسن، استاد دانشگاه علامه طباطبایی، با اشاره به ضرورت بازاندیشی در مفهوم ایران اظهار کرد: برای شناخت ایران نباید تنها به مرزهای جغرافیایی، ساختار سیاسی یا شاخص‌های قدرت اقتصادی و نظامی توجه کرد؛ زیرا بخش مهمی از هویت این سرزمین در میراث معنوی و تمدنی آن نهفته است.
وی با اشاره به کتاب «تربیت کوروش» نوشته گزنفون افزود: این اثر تصویری از فرمانروایی ارائه می‌کند که در آن اخلاق، فضیلت و دانایی در شکل‌گیری قدرت سیاسی اهمیت دارند. بنابراین، اهمیت آن تنها در بازنمایی شخصیت کوروش نیست، بلکه باید آن را در چارچوب میراث فکری و اخلاقی ایران نیز بررسی کرد.
این استاد دانشگاه با اشاره به دیدگاه‌های میشل فوکو درباره نسبت دانش و قدرت و نیز تحلیل ادوارد سعید در کتاب «شرق‌شناسی» تصریح کرد: شناخت هویت ایران مستلزم توجه به این مسئله است که ایران چگونه در نگاه دیگران بازنمایی شده و چه روایت‌هایی درباره آن شکل گرفته است. باید میان تصویری که دیگران از ایران ساخته‌اند و روایتی که خود ایرانیان از تاریخ و هویتشان ارائه می‌کنند، تمایز قائل شد.
پورحسن با اشاره به استمرار تاریخی و فرهنگی ایران خاطرنشان کرد: هویت تمدنی یک جامعه را نمی‌توان صرفاً با تحولات سیاسی یا تغییرات مقطعی سنجید. میراث فرهنگی و معنوی، لایه‌های عمیق‌تری از هویت را شکل می‌دهد که در برابر فراز و نشیب‌های تاریخی از ظرفیت استمرار برخوردارند.
وی همچنین با اشاره به نقش اندیشمندانی همچون ابن‌سینا، فارابی و سهروردی در تداوم سنت حکمی ایران گفت: توجه به ظرفیت‌های زبان فارسی، حکمت خسروانی و پیوند میان خرد و معنویت، از جمله وجوه مهمی است که در آثار این متفکران دیده می‌شود. میراث ایرانی در شکل‌گیری و توسعه سنت‌های علمی و فلسفی جهان اسلام نیز سهم داشته است.
این پژوهشگر در ادامه، سه الگوی دولت ـ ملت، امپراتوری و هویت تمدنی را برای بررسی نسبت ایران با جهان از یکدیگر متمایز کرد و گفت: ایران را نمی‌توان تنها در قالب یک دولت ـ ملت یا قدرتی سیاسی تحلیل کرد. هویت تمدنی ایران واجد ابعادی است که به نوعی تلقی از انسان، جهان و زندگی بازمی‌گردد و باید مستقلاً مورد توجه قرار گیرد.
وی با اشاره به نقدهای مطرح‌شده درباره پیامدهای تمدن مدرن، از جمله مسئله ازخودبیگانگی انسان، افزود: یکی از ظرفیت‌های میراث فکری ایران، تأکید بر حقیقت وجودی انسان و بنیان‌های اخلاقی زندگی است. این ظرفیت می‌تواند در مواجهه با مسائل جهان معاصر و نقد برخی پیامدهای تمدن جدید مورد بازاندیشی قرار گیرد.
پورحسن در پایان تأکید کرد: سخن گفتن از خرد ایرانی به معنای برتری‌جویی ملی یا قومی نیست؛ بلکه مقصود سنتی فکری و اخلاقی است که می‌تواند در ارائه برداشتی انسان‌محور از زندگی و تمدن نقش داشته باشد.
بلخاری: هنر در فرهنگ ایران باستان به معنای جامع فضیلت‌های انسانی است
سپس حسن بلخاری، ، استاد دانشگاه تهران و مدیر گروه مطالعات عالی هنر، با اشاره به ضرورت بازخوانی مفاهیم بنیادین در میراث فکری ایران اظهار کرد: برای فهم معنای عبارت مشهور فردوسی، «هنر نزد ایرانیان است و بس»، باید به کاربرد این واژه در متون کهن، به‌ویژه اوستا و متون پهلوی، بازگردیم. هنر در این متون صرفاً به معنای موسیقی، معماری یا دیگر رشته‌های هنری نیست، بلکه مفهومی گسترده‌تر و مرتبط با فضیلت‌های انسانی دارد.
وی با اشاره به تفاوت میان مفاهیم هنر، فن و صناعت افزود: این واژه‌ها در دوره‌های مختلف گاه به جای یکدیگر به کار رفته‌اند، اما هنر در سنت ایرانی واجد معنایی متمایز است. بررسی ریشه‌های اوستایی این واژه نشان می‌دهد که مفهوم آن با نیکویی، زیبایی، شایستگی و فضیلت ارتباط دارد.
این استاد دانشگاه با اشاره به کاربرد واژه هنر در گات‌ها، از بخش‌های مهم اوستا، تصریح کرد: در یکی از کاربردهای این واژه، هنر با قدرت تمییز نیک از بد و تشخیص کردار درست از نادرست پیوند خورده است. در کاربرد دیگری نیز این مفهوم در ارتباط با منش نیک و بهمن قرار می‌گیرد که در سنت زرتشتی با خرد و اندیشه نیک مرتبط است.
بلخاری با تأکید بر پیوند بنیادین هنر و خرد در اندیشه ایرانی گفت: هنر بدون خرد در این سنت معنای کاملی ندارد. این پیوند را در شاهنامه فردوسی نیز می‌توان مشاهده کرد؛ زیرا در بسیاری از موارد، هنر در کنار خرد قرار گرفته است. از این منظر، هنر ایرانی صرفاً صورت‌گرایی یا مهارت ظاهری نیست، بلکه باید بازتاب‌دهنده معنا و فضیلت باشد.
وی در ادامه با استناد به متون پهلوی، به‌ویژه کتاب پنجم دینکرد، به مجموعه‌ای از ویژگی‌های اخلاقی اشاره کرد که در تبیین مفهوم هنر اهمیت دارند و افزود: خرد نیک، نیکویی، پیمان‌داری، سپاسگزاری، شرم و آزرم، امیدواری، بخشندگی، راستی، آزادگی و دوست داشتن نیکان از جمله این فضیلت‌ها هستند. بنابراین، هنگامی که فردوسی از هنر ایرانی سخن می‌گوید، می‌توان این مفهوم را در چارچوب مجموعه‌ای از کمالات اخلاقی و انسانی فهم کرد.
این پژوهشگر فلسفه هنر تأکید کرد: چنین برداشتی نباید به معنای برتری ذاتی یک قوم یا نژاد بر دیگران تلقی شود. مسئله، جایگاه مجموعه‌ای از ارزش‌های اخلاقی در یک سنت تمدنی است؛ ارزش‌هایی که قابلیت گسترش و تعمیم به زندگی همه انسان‌ها را دارند.
بلخاری در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به مفهوم فرهنگ، آن را با پرورش و به فعلیت رساندن ظرفیت‌های وجودی انسان مرتبط دانست و گفت: شناخت فضیلت‌ها به‌تنهایی کافی نیست؛ بلکه انسان باید برای تحقق آن‌ها در وجود و رفتار خود تلاش کند. فرهنگ در معنای عمیق خود، فرایند برکشیدن استعدادهای بالقوه و تبدیل آن‌ها به توانایی‌ها و کمالات بالفعل است.
وی با بیان اینکه فضیلت‌های اخلاقی باید در زندگی فردی و اجتماعی تحقق یابند، خاطرنشان کرد: میراث فرهنگی یک جامعه صرفاً مجموعه‌ای از متون و آثار تاریخی نیست، بلکه ارزش‌هایی است که باید در نسل‌های مختلف حفظ و بازتولید شوند.
بلخاری در پایان گفت: بر اساس شواهد متون اوستایی و پهلوی، هنر در سنت ایرانی مفهومی جامع و فضیلت‌محور دارد و عبارت «هنر نزد ایرانیان است و بس» را باید با توجه به همین معنای تاریخی و اخلاقی فهم کرد؛ معنایی که خرد، راستی، آزادگی، نیک‌اندیشی و دیگر فضیلت‌های انسانی را در بر می‌گیرد.
