عضو هئیت علمی دانشگاه علم و صنعت؛
هوش مصنوعی؛ فرصتی برای گسترش فعالیتهای دینی
استاد دانشگاه علم و صنعت با تبیین نسبت دوسویه اسلام و هوش مصنوعی، گفت: همانگونه که هوش مصنوعی میتواند در اجتهاد، آموزش، پژوهش، تبلیغ و تبیین معارف دینی تحول ایجاد کند، اسلام نیز باید با ارائه چارچوبهای معرفتی، اخلاقی و فقهی، مسیر توسعه و کاربست این فناوری را هدایت کند؛ از همین رو، حوزه علمیه باید هم «هوش مصنوعی برای اسلام» و هم «اسلام برای هوش مصنوعی» را بهصورت جدی دنبال کند.
به گزارش ایلنا، بهروز مینایی، عضو هئیت علمی دانشگاه علم و صنعت ظهر امروز در مراسم رونمایی از محصولات فناورانه علوم اسلامی مؤسسه «علم، تمدن و عرفان»، با ابراز خرسندی از حضور اساتید، فضلا و فرهیختگان حوزه در این مراسم، اظهار کرد: امروز در جمعی از فرهیختگان حوزه که دغدغه کاربست هوش مصنوعی در دین، اجتهاد و فقاهت را دارند، چند محصول فناورانه را معرفی و عرضه میکنیم.
وی با اشاره به مفهوم «اسلام و هوش مصنوعی» و ضرورت تبیین رابطه این دو حوزه، افزود: برای فهم بهتر این رابطه میتوان از تجربه شهید مطهری در تبیین نسبت «اسلام و ایران» استفاده کرد؛ ایشان تلاش کردند دو مقوله دین و ملیت را در کنار یکدیگر دیده و خدمات متقابل اسلام و ایران را تبیین کنند.
مینایی ادامه داد: همانگونه که شهید مطهری به دنبال ایجاد یک پیوند و همافزایی میان اسلام و هویت ایرانی بود، امروز نیز میتوان رابطه متقابلی میان علم و فناوری از یک سو و دین از سوی دیگر تعریف کرد؛ بهویژه در رأس فناوریهای راهبردی امروز، هوش مصنوعی قرار دارد که بر بسیاری از صنایع و عرصههای زندگی انسان اثرگذار خواهد بود.
هوش مصنوعی؛ فرصتی برای گسترش فعالیتهای دینی
وی با بیان اینکه رابطه اسلام و هوش مصنوعی باید دوسویه باشد، تصریح کرد: از یک سو، هوش مصنوعی میتواند گستره فعالیتهای دینی را توسعه دهد و در آموزش، پژوهش، تبلیغ و تبیین معارف دینی تحول ایجاد کند.
استاد هوش مصنوعی دانشگاه علم و صنعت افزود: هوش مصنوعی میتواند با توانمندی و خستگیناپذیری خود، شیوههای جدیدی از آموزش و پژوهش را در اختیار حوزههای علمیه و مراکز دینی قرار دهد و بسیاری از فرآیندهای علمی و تحقیقاتی را متحول کند.
وی در عین حال هشدار داد: از سوی دیگر، اگر هوش مصنوعی رها و بدون چارچوبهای معرفتی و ارزشی توسعه پیدا کند، ممکن است به بیراهه برود؛ بنابراین اسلام و آموزههای دینی میتوانند در هدایت و کنترل این فناوری نقشآفرین باشند.
مینایی با اشاره به مباحث مطرحشده درباره «انسان در حلقه فناوری» اظهار کرد: در ادبیات جدید، از انسان و نقش او در کنترل فناوری سخن گفته میشود، اما ما معتقدیم این نقشآفرینی باید در چارچوب ارزشهای الهی تعریف شود؛ یعنی در کنار فناوری، وحی الهی و اندیشه دینی نیز باید در حلقه تصمیمسازی و هدایت قرار گیرد.
فقیه باید سکان هدایت هوش مصنوعی در عرصه دین را در دست بگیرد
وی با تشبیه هوش مصنوعی به یک ماشین قدرتمند گفت: اگر هوش مصنوعی را یک ماشین بسیار سریع و قدرتمند بدانیم، باید این ماشین یک راننده و هدایتگر داشته باشد و در حوزه دین، این هدایت باید بر عهده فقیه و اندیشمند دینی باشد تا این فناوری در مسیر صحیح مورد استفاده قرار گیرد.
مینایی با اشاره به سابقه ایده استفاده از هوش مصنوعی در فرآیند اجتهاد، گفت: از سال ۱۳۷۷ ایده استفاده از هوش مصنوعی برای اجتهاد و تأثیر این فناوری بر فرآیند آموزش و پژوهش حوزههای علمیه در ذهن ما وجود داشت.
وی افزود: هوش مصنوعی میتواند در فرآیند اجتهاد، آموزش و پژوهشهای حوزوی و حتی در عرصههایی مانند قضاوت، تنظیم قوانین و کمک به قانونگذاری و تنقیح قوانین مورد استفاده قرار گیرد.
برگزاری همایش «هوش مصنوعی و اجتهاد» با ارائه ۷۰ مقاله
مینایی ادامه داد: این دغدغهها در نهایت به برگزاری همایشی در سال ۱۳۹۹ منجر شد که در آن حدود ۷۰ مقاله ارائه شد و پس از آن نیز حرکتهای مختلفی در حوزه و سایر مراکز علمی برای بررسی تأثیر هوش مصنوعی بر دین و اجتهاد شکل گرفت.
وی با اشاره به مرحله دوم این حرکت علمی اظهار کرد: در کنار بررسی تأثیر هوش مصنوعی بر دین، باید موضوع تأثیر اسلام بر هوش مصنوعی نیز مورد توجه قرار میگرفت؛ به همین دلیل، آیتالله اعرافی بلافاصله پس از آن همایش بر ضرورت بررسی پیامدها و پرسشهای جدیدی که ورود هوش مصنوعی به جامعه برای فقه، فلسفه، علوم انسانی و سایر حوزههای معرفتی ایجاد میکند، تأکید کردند.
مینایی گفت: این پرسش که هوش مصنوعی چه مسائل جدیدی برای فقه، فلسفه، کلام، اخلاق و علوم اجتماعی ایجاد میکند، مسئلهای است که باید اندیشمندان دینی پاسخ آن را ارائه کنند؛ همانطور که علوم انسانی در دانشگاهها نیز باید متناسب با فرهنگ و مبانی بومی مورد بازخوانی قرار گیرد.
تشکیل مؤسسه علم، تمدن و عرفان با محوریت پیوند خرد، دانش و دین
وی با اشاره به شکلگیری مؤسسه علم، تمدن و عرفان گفت: این مؤسسه با هدف پیوند میان خرد، دانش و دین شکل گرفته است؛ سه عنصری که در کنار یکدیگر میتوانند زمینهساز نیکزیستی و رستگاری انسان باشند.
مینایی خاطرنشان کرد: در این مسیر تلاش شده است ضمن استفاده از ظرفیتهای هوش مصنوعی برای پیشبرد علوم اسلامی، مسائل و چالشهایی که این فناوری برای دین و جامعه ایجاد میکند نیز از منظر علوم اسلامی مورد بررسی قرار گیرد.
«هدی»؛ عامل هوشمند برای استدلال و پژوهش دینی
وی با اشاره به یکی از محصولات رونماییشده در این مراسم، گفت: یکی از محصولاتی که امروز معرفی میشود، «هدی» است که یک عامل هوشمند، استدلالگر و دانشمدار برای حوزه علوم اسلامی به شمار میرود.
مینایی افزود: «هدی» میتواند پرسش فقیه یا پژوهشگر را دریافت کند، منظور و نیت پرسش را تشخیص دهد و سپس در میان انبوهی از منابع، منابع مرتبط و معتبر را شناسایی و بررسی کند.
وی ادامه داد: این سامانه پس از بررسی منابع، آنها را کنار یکدیگر قرار داده و با فرآیند استدلالورزی، به جمعبندی میرسد و پس از انجام مراحل درستسنجی و راستیآزمایی، نتیجه را با زبانی صحیح، روان و کاربرپسند ارائه میکند.
مینایی گفت: خروجی این سامانه میتواند در قالبهای مختلفی از جمله مستند، جدول، نمودار و اینفوگرافی ارائه شود تا کاربر بتواند به شکلی ساده و دقیق از نتایج پژوهش استفاده کند.
وی هدف اصلی از تولید این محصول را کاربست هوش مصنوعی برای پیشران کردن و ترویج دین در جامعه و بهویژه در میان نسل جدید عنوان کرد.
«الهیات هوش مصنوعی»؛ نخستین درسنامه دانشگاه حکمت و فناوری
مینایی محصول دیگر این مراسم را کتاب و درسنامه «الهیات هوش مصنوعی» معرفی کرد و گفت: این محصول در چارچوب فعالیتهای دانشگاه حکمت و فناوری آماده شده و قرار است از ترم آینده مورد استفاده آموزشی قرار گیرد.
وی افزود: در این دانشگاه همچنین تلاش شده است در سطح بینالمللی، نخبگان جهان اسلام و سایر کشورها جذب شوند تا ضمن آشنایی با هوش مصنوعی، با چالشهای معرفتی، دینی و اجتماعی این فناوری نیز آشنا شوند.
استاد هوش مصنوعی دانشگاه علم و صنعت با اشاره به محتوای کتاب «الهیات هوش مصنوعی» اظهار کرد: در این درسنامه موضوعاتی همچون «خدای دیجیتال»، تجربههای معرفتی دیجیتال، جاودانگی، جایگاه انسان بهعنوان اشرف مخلوقات و شبهات مختلف کلامی که هوش مصنوعی، بهویژه هوش مصنوعی قوی، میتواند برای دین ایجاد کند، مورد بررسی قرار گرفته است.
وی ادامه داد: این مباحث در قالب ۱۶ درس تدوین شده و تلاش شده است کتاب بهصورت آزاد در اختیار دانشگاهها و مراکز علمی قرار گیرد تا امکان استفاده و تدریس آن فراهم شود.
مینایی با اشاره به برنامهریزی برای تدریس این درسنامه در ترم آینده گفت: امیدواریم این مسیر از دانشگاه علم و صنعت و سایر دانشگاههای علاقهمند آغاز شود و با دریافت بازخوردهای علمی، کتاب تنقیح و تکمیل شده و در دانشگاههای بیشتری مورد استفاده قرار گیرد.
آمادهسازی درسنامههای فقه، فلسفه و اخلاق هوش مصنوعی
وی همچنین از آمادهسازی مجموعه دیگری از آثار در این زمینه خبر داد و گفت: در کنار «الهیات هوش مصنوعی»، چندین کتاب دیگر در حوزههای اخلاق، فلسفه و دیگر ابعاد علوم اسلامی و هوش مصنوعی آماده شده است که بهتدریج ارائه و رونمایی خواهد شد.
مینایی افزود: هدف این مجموعه آن است که نسبت علوم اسلامی با هوش مصنوعی تنها در سطح استفاده ابزاری از فناوری باقی نماند، بلکه حوزههای معرفتی و نظری مرتبط با این فناوری نیز از منظر اسلامی مورد مطالعه و تولید دانش قرار گیرد.
ضرورت تربیت نیروی متخصص در مرز مشترک حوزه و فناوری
وی تأکید کرد: آینده این عرصه نیازمند تربیت نیروهایی است که هم با علوم اسلامی و مبانی دینی آشنا باشند و هم فناوریهای نوین، بهویژه هوش مصنوعی را بهخوبی بشناسند.
مینایی گفت: اگر قرار است اسلام در هدایت فناوریهای نوین نقشآفرین باشد و در عین حال از ظرفیت هوش مصنوعی برای گسترش و تعمیق فعالیتهای دینی استفاده کنیم، باید نسلی از متخصصان حوزوی و دانشگاهی تربیت شوند که در مرز مشترک این دو حوزه فعالیت کنند.
وی در پایان از اساتید، پژوهشگران، طلاب و دانشجویانی که در تولید محصولات فناورانه علوم اسلامی مشارکت داشتهاند قدردانی کرد و گفت: امیدواریم این تلاشها مورد رضایت حضرت ولیعصر(عج) قرار گیرد و بتواند گامی در مسیر پیشبرد علوم اسلامی، تقویت تمدن اسلامی و زمینهسازی برای ظهور باشد.
