حمله به میراث فرهنگی حمله به هویت ملت‌هاست/ نابودی میراث فرهنگی نشانه استیصال طرف متخاصم است

به گزارش خبرنگار ایلنا، موسوی که پیش‌تر مدیریت بخش عتیقات شرقی در موزه هنر لس آنجلس را برعهده داشت، تاکید کرد: نابودی میراث فرهنگی در جنگ‌ها اغلب از «استیصال و درماندگی» طرف متخاصم ناشی می‌شود و در برخی موارد نیز با هدف تضعیف هویت ملی کشورها انجام می‌گیرد. 

او گفت: در بسیاری از جنگ‌ها، نابودی آثار تاریخی تنها یک خسارت فرهنگی نیست، بلکه حمله به هویت جمعی مردم است. معمولاً این اقدام از استیصال یا درماندگی طرف متخاصم ناشی می‌شود و گاهی نیز برای از بین بردن یا تضعیف هویت ملت‌ها انجام می‌شود. 

این استاد دانشگاه با اشاره به تجربه تاریخی ایران تاکید کرد: تمدن‌های ریشه‌دار با وجود تحمل خسارت‌های سنگین، توان بازسازی هویت فرهنگی خود را دارند. 

به گفته او، اگر کشوری و تمدنی به صلابت ایران باشد، این حملات در بلندمدت چندان اثری بر هویت ملی آن نخواهد گذاشت. 

میراث فرهنگی؛ قربانی خاموش جنگ‌ها

در دهه‌های اخیر، تخریب آثار تاریخی در جنگ‌ها به یکی از نگرانی‌های جدی نهادهای فرهنگی جهان تبدیل شده است. از نابودی آثار باستانی در سوریه و عراق گرفته تا آسیب به بناهای تاریخی دراکراین و افغانستان، میراث فرهنگی اغلب در خط مقدم بحران‌ها قرار گرفته است. 

کارشناسان میراث فرهنگی معتقدند که حمله به آثار تاریخی در جنگ‌ها تنها حذف چند ساختمان یا شیء باستانی نیست؛ بلکه تلاش برای پاک کردن حافظه تاریخی و نشانه‌های هویتی ملت‌هاست و بسیاری از گروه‌های افراطی یا دولت‌های متخاصم با نابودی نمادهای فرهنگی، تلاش می‌کنند انسجام اجتماعی جوامع را تضعیف کنند. 

سیدعلی موسوی، باستان‌شناس و استاد دانشگاه‌های لس آنجلس و کالیفرنیا نیز با چنین برداشتی موافق است و به ایلنا می‌گوید: تخریب میراث فرهنگی ابعاد سیاسی و روانی گسترده‌ای دارد. 

به گفته او، حمله به آثار تاریخی و میراث فرهنگی کشورها در جنگ‌ها و مخاصمات مسلحانه می‌تواند به ابزاری برای ایجاد ناامیدی، بی‌ثباتی و احساس از دست رفتن ریشه‌های تاریخی در میان ملت‌ها تبدیل شود. 

تجربه ایران در حفاظت از میراث در دوران جنگ

این باستان‌شناس ایرانی که علاوه بر کاوش در محوطه‌های تاریخی ایران، حفاری‌های باستان‌شناسی در محوطه‌های باستانی ترکیه، فرانسه و ایتالیا را نیز انجام داده است، در بخش دیگری از این گفت‌وگو با اشاره به تجربه جنگ ایران و عراق، حفاظت از آثار تاریخی در شرایط بحران را ممکن اما دشوار توصیف کرد. 

او گفت: در جنگ هشت‌ساله عراق علیه ایران نیز برخی آثار تاریخی ایران در معرض حمله و تهدید قرار گرفتند و متخصصان میراث فرهنگی تلاش کردند از آن‌ها حفاظت کنند. 

این باستان‌شناس تاکید کرد: حفاظت از میراث فرهنگی در شرایط بحران نیازمند آمادگی، برنامه‌ریزی و همکاری نهادهای تخصصی است؛ اما در نهایت هیچ کشوری به تنهایی قادر نیست از تمام آثار تاریخی خود در برابر جنگ محافظت کند. 

جامعه جهانی؛ صدایی که ضعیف شد

استاد تاریخ هنر و باستان‌شناسی ایران در پاسخ به پرسشی درباره مسئولیت جامعه جهانی در قبال آثار تاریخی کشورهایی که درگیر جنگ هستند با انتقاد از عملکرد ضعیف سازمان‌های بین المللی میراث فرهنگی گفت: سازمان‌های بین‌المللی در سال‌های اخیر قدرت و تاثیرگذاری گذشته را از دست داده‌اند. 

موسوی افزود: جامعه جهانی که در چارچوب سازمان‌های جهانی عمل می‌کند، امروز چندان قدرتی ندارد. البته هر صدایی در اعتراض به تخریب میراث فرهنگی و هویتی، حتی اگر اندک باشد می‌تواند اثرگذار باشد. 

اظهارات این باستان‌شناس ایرانی ساکن آمریکا در شرایطی مطرح می‌شود که بسیاری از کارشناسان میراث فرهنگی نیز نسبت به ناکارآمدی سازوکارهای بین‌المللی در جلوگیری از تخریب آثار تاریخی در جنگ‌ها هشدار داده و معتقدند، با وجود تصویب کنوانسیون‌های متعدد برای حفاظت از میراث فرهنگی در زمان جنگ، اجرای این قوانین اغلب با موانع سیاسی و نظامی روبه‌رو می‌شود. 

باستان‌شناسی؛ پلی برای کاهش تنش‌های سیاسی

موسوی در پایان بر ظرفیت دیپلماسی فرهنگی و پروژه‌های مشترک باستان‌شناسی برای کاهش تنش میان کشورها تاکید می‌کند. 

این استاد دانشگاه‌های کالیفرنیا و لس‌آنجلس معتقد است: همکاری‌های علمی و فرهنگی می‌تواند حتی میان دولت‌هایی که روابط سیاسی پرتنش دارند زمینه گفت‌وگو و تعامل فراهم کند. 

موسوی با اشاره به همیت باستان‌شناسی در ایجاد صلح و دوستی بین ملت‌ها افزود: تجربه هیئت‌های مشترک باستان‌شناسی ایران و دیگر کشورها حتی در دوره‌هایی که تنش‌های سیاسی وجود داشت اثبات کرد که باستان‌شناسی و میراث فرهنگی همچون ورزش از نقاط مشترک ملت‌ها برای تفاهم و نزدیک شدن به یکدیگر هستند. 

به باور این باستان‌شناس، میراث فرهنگی برخلاف سیاست، زبان مشترک میان ملت‌ها ایجاد می‌کند؛ زبانی که می‌تواند راه را برای گفت‌وگو، اعتمادسازی و حتی کاهش تنش‌های بین‌المللی هموار کند.

گفتگو: مریم جلیلوندفرد