دانشگاه در دوراهی سکوت یا کنشگری؛ بازخوانی کارکردهای نهاد علم در شرایط جنگ

به گزارش ایلنا، محمدهادی فلاح‌زاده (رئیس دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی) در نامه‌ای به وزیر علوم، نامه چند رییس دانشگاه به وزیر علوم را دور از انتظار عنوان کرد.

کتر فلاح‌زاده در این نامه نوشته است: در روزهای اخیر و در میانه جنگ تحمیلی آمریکایی_صهیونیستی علیه ایران که شاهد حملات وحشیانه و جنایتکارانه به زیرساخت‌ها و حتی مراکز دانشگاهی، علمی، آموزشی، بیمارستان‌ها و… بودیم، چند رئیس دانشگاه در نامه‌ای خطاب به وزیر علوم درخواست هدف قرار نگرفتن دانشگاه‌های کشورهای متخاصم، پس از حملات دشمن به دانشگاه‌های ایران شدند که جای تأمل جدی داشت و مورد انتظار نبود. 

لذا بر آن شدیم ضمن بیان این مطلب که آنچه درآن بیانیه گفته شده مورد تایید و نظر همه دانشگاهیان نیست به باز نشر مطالبی که دکتر محمدهادی فلاح‌زاده؛ رئیس دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی در تاریخ ۲۸ اسفندماه ۱۴۰۴ در یک نشست علمی طی سخنانی به وظایف و مسئولیت‌های خطیر و اقدامات راهبردی و عملیاتی دانشگاه و دانشگاهیان در جنگ تحمیلی رژیم صهیونیستی و آمریکای جنایتکار پرداخته و تاکید کرده بود اقدام کنیم. 

در ادامه به نکات مهمی از سخنان وی در خصوص کارکردهای راهبردی دانشگاه در شرایط جنگ تحمیلی می‌پردازیم: 

۱. مرجعیت علمی و تبیین واقعیت: دانشگاه با استفاده از روش‌شناسی علمی، وظیفه دارد داده‌های پراکنده و روایت‌های ناقص یا جهت‌دار در فضای جامعه را غربال‌گری کند و تحلیلی دقیق، مستند وعلمی از تحولات ارائه دهد. 

۲. تقویت سرمایه اجتماعی وهمبستگی: در حالی که جنگ‌ها معمولاً باعث اضطراب و بی‌اعتمادی می‌شوند، دانشگاه به‌عنوان یک نهاد مرجع، با ایجاد فضای گفت‌وگو و کاهش سوءتفاهم‌ها، به بازتولید اعتماد عمومی و تقویت پیوندهای اجتماعی کمک می‌کند. 

۳. توسعه توانمندی‌های فناورانه: در شرایط بحران، شتاب بخشیدن به دانش و فناوری (به‌ویژه در حوزه‌های دفاعی و اقتصادی) به یک ضرورت حیاتی تبدیل می‌شود که مسئولیت اصلی آن بر عهده دانشگاه است. 

۴. پرورش نخبگان و عقلانیت تخصصی: دانشگاه با تربیت نیروهای متخصص و ترویج تفکر انتقادی همدلانه ودلسوزانه، مانع از غلبه احساسات بر تصمیم‌گیری‌های کلان کشور می‌شود و کمک می‌کند تا در پیچیدگی‌های جنگ، تصمیماتی خردمندانه و کارآمد اتخاذ شود. 

۵. نهادینه‌سازی نقد سازنده و روایت‌سازی: دانشگاه بستری برای «نقد همدلانه» فراهم می‌کند که به بلوغ فکری جامعه منجر می‌شود. همچنین در بخش عملیاتی، با «روایت‌سازی درست»، از تحریف واقعیت‌های جنگ در حافظه تاریخی جلوگیری کرده و بنیان ادراکی جامعه را شکل می‌دهد. 

در ادامه وی بر دو محور بسیار کلیدی یعنی «مصادیق تبیین» و «ساخت گفتمان‌های راهبردی» توسط دانشگاهیان به شرح زیر تاکید کرد: 

۱. حوزه‌های عملیاتی «روایت‌سازی» و «تبیین» 

دانشگاه وظیفه دارد فراتر از خبررسانی، پدیده‌های جنگ را تحلیل عمیق کند. مهم‌ترین مصادیق این تبیین عبارتند از: 

- تحلیل دشمن و نبرد: شناخت علل جنگ، اهداف دشمن، افشای جنایات و عملیات روانی آن‌ها، و بررسی واکنش‌های جهانی. 

- تحلیل توان داخلی: تبیین الگوهای مدیریت جنگ، پیروزی‌ها، و نقش رسانه‌ها. 

- تاب‌آوری ملی: مستندسازی و تبیین ایستادگی مردم، نیروهای نظامی و لایه‌های مدیریتی کشور (به‌ویژه در زمان شهادت برخی فرماندهان ومسولان). 

۲. کارکرد گفتمان‌سازی (تجلی معنا در مفاهیم) 

دکتر فلاح‌زاده همچنین پیشنهاد داد دانشگاه‌ها و پژوهشگران گفتمان‌های ذیل را تبیین وتحلیل کنند: 

- گفتمان مقاومت و ایمان: تبیین چرایی ماندن مردم در صحنه (برخلاف جوامع دیگر) و نقش باورهای دینی در فداکاری رزمندگان. 

- هویت و روح ملی (ایرانیت): پیوند زدن هویت دینی با هویت ملی و تاریخی و گذشته ایران تابه امروز به عنوان بخشی از افتخارات غیرقابل انکار ایران. 

- وفاق و همبستگی: تحلیل تمایز میان «نارضایتی از عملکردها» با «پایبندی به نظام»؛ و تبیین همبستگی اقوام واقشار مختلف. 

- نقد رفتار گروه‌های خاص: تحلیل خیانت‌های اپوزیسیون و سکوت تامل‌برانگیز برخی سلبریتی‌ها در شرایط حساس ملی. 

- شجاعت و رهبری: تبیین نقش محوری رهبری و فرایند جایگزینی رهبری، شجاعت مشترک مسئولان و مردم در میدان و خیابان. 

از نظر رییس دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی، دانشگاه صرفاً یک نهاد آموزشی نیست، بلکه «اتاق جنگ نرم» است که باید با تحلیل‌های خود، مانع از تحریف واقعیت و تضعیف روحیه ملی شود. 

وی در بخش دیگری از سخنان خود بر سه محور کلیدی «پژوهش‌های راهبردی»، «آینده‌پژوهی پساجنگ» و «نقد ساختار مدیریتی» از سوی دانشگاه‌ها به شرح زیر پرداخت: 

۱. اولویت‌های پژوهشی و آگاهی‌بخش (وظیفه تخصصی اساتید) 

دکتر فلاح‌زاده معتقد است هر دانشکده باید از منظر تخصص خود به جنگ نگاه کند: 

- جامعه‌شناسی و روان‌شناسی: بررسی ابعاد تاب‌آوری ملی، حمایت از گروه‌های آسیب‌پذیر (زنان و کودکان) و تحلیل چرایی تمایل مردم به مقاومت به جای تسلیم انسجام ملی همگرایی. 

- علوم سیاسی و ژئوپلیتیک: تبیین قدرت بازدارندگی ایران، تحلیل نقش گروه‌های مقاومت منطقه و بررسی سناریوهای آینده دشمن. 

- اقتصاد و مدیریت: تحلیل الگوی مدیریت کشور در شرایط بحران و چرایی شکست راهبردهای تحریمی و تهاجمی دشمن. 

۲. کارکرد انتقادی؛ از نهادهای بین‌المللی تا رسانه‌های بیگانه

دانشگاه باید با نگاهی تبیینی به نقد موارد زیر بپردازد: 

- بی‌عملی سازمان‌های جهانی: چرا نهادهای بین‌المللی در برابر نقض حقوق بشر و حمله به مراکز غیرنظامی سکوت کرده‌اند؟ 

- پاسخ به شبهات دینی: تبیین فقهی و حقوقیِ چرایی هدف قرار دادن پایگاه‌های دشمن در کشورهای اسلامی وحرمت در اختیار گداشتن سرزمین اسلامی به کفار جهت تجاوز به یک کشور اسلای ولزوم دفاع از مظلو برای روشن‌گری افکار عمومی جهان اسلام

- افشای جنگ شناختی: تحلیل سوگیری رسانه‌های فارسی‌زبان بیگانه که هدفشان تضعیف روحیه ملی است. 

۳. نوسازی اجتماعی برای دوران «پساجنگ» 

دکتر فلاح‌زاده بر ضرورت برنامه‌ریزی برای لایه‌های مختلف جامعه پس از پایان منازعات نیز به شرح زیر پرداخت: 

- ارتباط با تمام اقشار: تأکید بر اینکه پایگاه‌های سنتی (مانند مساجد و…) برای ارتباط با کل جامعه کافی نیست و دانشگاه باید مدل‌های جدیدی از «نوسازی ارتباطی» را طراحی کند که همه طیف‌های فکری را در بربگیرد. 

- ظرفیت دیپلماسی علمی: استفاده از توان اساتید برای نامه‌نگاری و برگزاری سمینار با دانشگاه‌های جهان جهت انتقال روایت صحیح از ایران. 

رئیس دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی در بخش دیگری از سخنان خود با انتقاد از وزارت علوم مطرح کرد: چرا در شرایط حساس جنگی، هیچ دستورالعمل یا نقشه‌راهی برای تبیین وظایف دانشگاه‌ها ابلاغ نشده است؟ 

آیا نهاد آموزش باید در زمان جنگ تعطیل یا منفعل باشد؛ یا باید به عنوان یکی از مؤثرترین نهادها در کنار نهاد دین و فرهنگ، جامعه را هدایت کند. ؟ 

چرا در روزهای تهاجم دشمن، هیچ نقشه‌راه، دستورالعمل یا حتی پیامی مبنی بر تعیین وظایف دانشگاهیان ابلاغ نشده است. آیا در حالی که مردم و نیروهای نظامی درمیدان نبرد و خیابان‌ها هزینه می‌دهند، نهاد آموزش باید در «سکوت و انفعال» باشد؟ 

مخالفت با ایده «تعطیلی دانشگاه» 

وی با یادآوری تجربه‌های قبلی، معتقد است که فضای علم و پژوهش نباید تعطیل باشد. حتی اگر شرایط اضطراری باشد، دانشگاه باید از این فرصت استفاده کرده و اساتید و دانشجویان را برای انجام پژوهش‌های فوری، تولید محتوا و تبیین شرایط جنگی بسیج کند. 

انتظار از نهاد آموزش به عنوان پشتیبان جامعه

 از نگاه دکتر فلاح‌زاده، نهاد آموزش وظایفی حیاتی در: همگراسازی جامعه (ایجاد وحدت میان اقشار مختلف)؛ آماده‌سازی ذهنی مردم برای مواجهه با بحران و پشتیبانی نظری از نیروهای میدانی برعهده دارد. 

دکتر فلاح‌زاده تأکید می‌کند که جامعه دانشگاهی آماده خدمت و پذیرش مسئولیت است، اما مدیریت کلان باید با ارائه راهکارهای عملیاتی، از پتانسیل عظیم اساتید و نخبگان برای مقابله با جنگ شناختی و روانی دشمن استفاده کند تا دانشگاه به معنای واقعی، پیشرانِ آگاهی‌بخشی در شرایط سخت ملی باشد.