در حوزه استارتاپ‌های اسلامی و انسانی بعد از مالزی، عربستان و اندونزی قرار داریم/ هیچ محدودیتی در عرضه منابع اهل سنت نداریم/ به دلیل محدودیت‌ها برخی از محصولاتمان با برندهای خارجی وارد بازار می‌شوند

به گزارش خبرنگار ایلنا،  برخی نهادهای فرهنگی با تولید نرم‌افزارهای مختلف در زمینه علوم انسانی و علوم اسلامی اقداماتی جدی در این زمینه را آغاز کرده‌اند اما هنوز در این حوزه؛ برخی کشورهای اسلامی مانند ترکیه، عربستان سعودی، امارات، مالزی و اندونزی در زمینه تولیدات فناوری‌های اسلامی پیشرو بوده و موفقت‌های بسیاری کسب کرده‌اند. دلیل تولید ناکافی یا کیفیت پایین نرم‌افزارهایی که در ایران تولید می‌شوند، چیست؟

حجت الاسلام والمسلمین محمدحسین بهرامی، رئیس مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور) به خبرنگار ایلنا گفت: به طور کلی فرهنگ عمومی مراکز علمی ما از این نقطه ضعف رنج می‌برند که در تجاری‌سازی دانش دچار چالش هستیم. این چالش در حوزه‌های مختلف به ویژه علوم انسانی و علوم اسلامی پررنگ‌تر هم می‌شود.

او افزود: در حوزه فناوری‌های علوم اسلامی باید توفیق این محصولات را با میزان استقبال مخاطبان و استفاده آن‌ها از این نرم‌افزارها سنجید.

ضعف اطلاع‌رسانی بیش از حد انتظار است

بهرامی درباره ضعف مرکز تحقیقات نور در زمینه اطلاع‌رسانی، تبلیغات و بازاریابی بیان کرد: درست است که ضعف اطلاع‌رسانی داریم و باید بیشتر درباره نرم‌افزارهایمان آگاهی‌رسانی کنیم اما به نظر می‌رسد در حوزه اطلاع‌رسانی کاستی‌هایی وجود داشته و این نقد وارد است؛ حتی می‌توان گفت ضعف اطلاع‌رسانی بیش از حد انتظار بوده است. با این حال، در کنار این ضعف، تلاش‌های قابل توجهی نیز برای اطلاع‌رسانی، آموزش و تولید محتوا صورت گرفته، هرچند میزان توفیق این اقدامات شاید آن‌چنان که باید، چشمگیر نبوده باشد.

او افزود: در این مسیر، محصولات متعددی تولید و عرضه شده که برخی از آنها امروز به برندهای شناخته‌شده‌ای تبدیل شده‌اند؛ از جمله «نورمنگ» یا «ویراستیار» که اکنون به‌عنوان ابزار پاک‌نویس و خطایاب فارسی در محیط ورد ارائه می‌شود. همچنین اپلیکیشن‌هایی در حوزه قرآن و موضوعات مشابه توسعه یافته‌اند که در برخی محافل، حتی بیش از نام خود مرکز شناخته شده‌اند و گاه برند محصول، هویت مستقل و پررنگ‌تری نسبت به عنوان رسمی مرکز پیدا کرده است.

بهرامی گفت: به نظر می‌رسد فرهنگ عمومی حاکم بر فضای علوم اسلامی و علوم انسانی نیز به این وضعیت دامن زده است؛ به این معنا که محصولاتی که با کیفیت بالا تولید می‌شوند، لزوما با همان سطح از کیفیت به مخاطب عرضه نمی‌شوند. چه در حوزه داخلی، که متناسب با هزینه و زمانی که صرف تولید می‌شود، سرمایه‌گذاری کافی برای معرفی و عرضه عمومی انجام نمی‌گیرد، و چه در حوزه بین‌المللی که با وجود برخی توفیقات، آن‌گونه که باید و شاید، بهره‌برداری از این دستاوردها صورت نگرفته است. بخشی از این مسئله به چالش‌هایی بازمی‌گردد که گاه در روابط سیاسی یا حساسیت‌های مذهبی وجود دارد؛ چالش‌هایی که باعث شده آثار و محصولاتی که با قوت و استاندارد بالا تولید شده‌اند، در سطح جهانی کمتر مورد استفاده و توجه قرار بگیرند.

تجمیع  مجلات منتشر شده  از ۱۲۰ سال پیش تاکنون در نورمگز

او افزود: البته به برخی از این موارد می‌توان اشاره کرد، هرچند مشخص نیست در چارچوب پرسش‌ها یا مسیر گفت‌وگو در کدام بخش قرار بگیرند. با این حال، از نظر ما تاکنون اطلاع‌رسانی عمومی گسترده‌ای در این حوزه انجام نشده است. در عین حال، پایگاه «نورمگز» به‌عنوان یکی از مهم‌ترین اقدامات، مجموعه‌ای کم‌نظیر از نشریات علوم اسلامی و علوم انسانی کشور را در خود گرد آورده است؛ به‌گونه‌ای که تقریبا تمامی مجلات منتشرشده در این حوزه‌ها، از حدود ۱۲۰ سال پیش تاکنون، در این پایگاه تجمیع و در دسترس قرار گرفته‌اند.

 ۱۳۷ هزار کتاب علوم اسلامی را عرضه‌ کرده‌ایم

بهرامی گفت: در کنار آن، کتابخانه دیجیتال «نورلایو» نیز در حال حاضر حدود ۱۳۷ هزار جلد کتاب در حوزه علوم اسلامی را دربرمی‌گیرد؛ آثاری از مذاهب مختلف و متعلق به دوره‌های گوناگون تاریخ اسلام. این دو پایگاه، در عمل از معدود پایگاه‌های جامع اطلاعاتی کشور به شمار می‌آیند که موفق شده‌اند توجه دانشگاه‌های خارجی را جلب کنند. به‌گونه‌ای که بسیاری از دانشگاه‌های معتبر، اشتراک این پایگاه‌ها را دریافت کرده و آن را به‌صورت رایگان در اختیار دانشگاهیان خود قرار می‌دهند. در حال حاضر، در قاره آسیا حدود ۴۰ تا ۴۵ دانشگاه و در اروپا و آمریکا نیز نزدیک به ۳۰ دانشگاه و موسسه علمی در حوزه علوم انسانی، از مشترکان این پایگاه‌ها هستند و دسترسی آنها را برای پژوهشگران خود فراهم کرده‌اند.

او افزود: از سوی دیگر، با گسترش فضای شبکه‌ای و اینترنت، در کشورهای اسلامی نیز توانسته‌ایم مخاطبان قابل توجهی جذب کنیم. در برخی از پایگاه‌های اسلامی ما، سهم مخاطبان خارجی گاه به حدود ۹۰ درصد می‌رسد؛ آماری که به‌سختی می‌توان نمونه مشابهی برای آن در میان پایگاه‌های داخلی کشور سراغ گرفت. بخش عمده این مخاطبان نیز از کشورهای اسلامی هستند؛ کشورهایی که معمولا در آمارهای مربوط به استفاده از ابزارهای دور زدن فیلترینگ دیده نمی‌شوند. کشورهایی مانند مغرب، مصر، عربستان و اردن، از جمله مخاطبان جدی بخشی از پایگاه‌های اسلامی ما به شمار می‌آیند و محصولات ما در این حوزه‌ها، در بسیاری موارد، شناخته‌شده و مورد استفاده قرار گرفته‌اند.

 کیفیت نرم‌افزارهایمان قابل رقابت است

بهرامی درباره رقابت با کشورهای اسلامی پیشرو در زمینه تولید نرم‌افزارهای اسلامی گفت: در زمینه کیفیت نرم‌افزارها و محتوای تولیدشده توانایی رقابت با کشورهای اسلامی را داریم چراکه مرکز نور به شدت به این زمینه توجه می‌شود، ما در این زمینه پیشرو بوده و همواره نرم‌افزارهایمان در نمایشگاه‌های بین‌المللی از نظر کیفیت ساخت مورد تحسین قرار می‌گرفتند. به ویژه در نمایشگاه ایپکس. به طور کلی در سطح جهانی همواره تاکید می‌شد نرم‌افزارهایی که در قم تولید می‌شوند بسیار با کیفیت است؛ چه از لحاظ محتوا و چه در زمینه فنی.

موفقیت بیشتر نرم‌افزارهای عربستان و امارات متحده عربی 

او افزود: در زمینه جذب مخاطب، مشکلاتی وجود دارد؛ در تولید نرم‌افزارهای مذهبی تلاش کردیم روی حساسیت‌های مذهبی تاکید نکنیم و عمده محصولات ما در زمینه دیگر مذاهب نیز قابل استفاده‌اند. متاسفانه چالش‌های سیاسی مانع از ایجاد تعاملات جهانی و عرضه محصولات مذهبی در سراسر جهان شده است. در کشورهایی مانند عربستان و امارات متحده عربی نرم‌افزارهای اسلامی که تولید شده موفقیت بیشتری داشته و بیشتر مورد استقبال قرار گرفته است. از سویی دیگر محصولات نرم‌افزاری- اسلامی که تولید شده مرود استقبال در سراسر جهان قرار گرفته است.

بهرامی گفت: باتوجه به گستره وسیعی از مسلمان‌هایی که در کشورهایی مانند مالزی و اندونزی زندگی می‌کنند، طبیعی است که در زمینه استقبال از نرم‌افزارهای اسلامی به موفقیت‌هایی دست یابند.  به‌طور کلی، میزان استفاده از این محصولات بیشتر در همان محدوده جغرافیایی متمرکز است و در برخی کشورهای عربی، استقبال از آنها به اندازه محصولاتی که در خود آن کشورها تولید می‌شود، نیست. با این حال، در مجموع می‌توان گفت محصولات مرکز نور و دیگر تولیداتی که در قم شکل گرفته‌اند، جایگاه قابل توجهی در میان منابع علمی و پژوهشی حوزه علوم اسلامی و علوم انسانی پیدا کرده‌اند و در سطح منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای مورد استفاده قرار می‌گیرند.

او افزود: براساس بازخورد شرکت‌ها و مخاطبان عمومی در حوزه‌های مختلف، این محصولات چه از نظر محتوایی و چه از نظر فنی، از کیفیتی خوب و قابل قبول برخوردارند. در هر دو بعد کیفی و فنی، وضعیت در سطحی است که امکان رقابت با نمونه‌های مشابه در سایر کشورها را فراهم می‌کند و از این نظر، محصولات تولیدشده توان حضور موثر در فضای رقابتی بین‌المللی را دارند.

رئیس مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور) در ادامه بیان کرد: مرکز ما به‌طور مستقیم ماموریتی برای حمایت از استارتاپ‌ها ندارد، برخلاف برخی نهادها مثل پارک علم و فناوری قم که بخشی از فعالیت‌هایش را به علوم اسلامی و انسانی اختصاص داده، یا دفتر تبلیغات اسلامی که خانه خلاقی برای حمایت از استارتاپ‌های این حوزه ایجاد کرده است. با این حال، ما اعلام کرده‌ایم و همچنان اعلام می‌کنیم که استارتاپ‌های فعال در این زمینه می‌توانند از امکانات و زیرساخت‌های فنی و دیتایی ما بهره‌مند شوند و از طریق شبکه وسیع مخاطبان مرکز، فرصت معرفی و دیده شدن محصولاتشان را پیدا کنند. تجربه نشان داده است که ما در رتبه‌بندی جهانی بعد از مالزی، عربستان و اندونزی قرار داریم و می‌توانیم نقش موثری در پشتیبانی و توسعه فعالیت‌های استارتاپ‌های علوم اسلامی و انسانی ایفا کنیم.

او افزود: ما تا حدی محدوده‌های جغرافیایی مشخصی برای تأثیرگذاری محصولات داریم. به‌عنوان مثال، محصولات عربستان معمولاً در کشورهای عربی اهل سنت با استقبال بیشتری مواجه می‌شوند؛ دلیل آن نیز نقش تاریخی و مذهبی این کشور و جایگاه آن در حج و اسلام است که توجه ویژه‌ای به محصولات عربستان در سطح جهانی ایجاد کرده است. در مقابل، تولیدات اندونزی و مالزی معمولاً بیشتر محدود به همان منطقه جغرافیایی خودشان است، در حالی که آثار و محصولات مرکز نور نیز حوزه تأثیر خاص خود را دارند.

در عرضه منابع اهل سنت کاملاً رقابتی هستیم

بهرامی گفت: عمده مخاطبان محصولات مرکز نور، شیعیان جهان و علاقه‌مندان به مطالعات شیعی هستند. با این حال، ما هیچ محدودیتی در عرضه منابع اهل سنت نداریم و در بسیاری از حوزه‌های علمی، حجم منابع اهل سنت در کتابخانه ما حتی از منابع شیعی بیشتر است. این امر باعث شده تا مخاطب جهانی گسترده‌ای داشته باشیم. به‌عنوان نمونه، کتابخانه دیجیتال «نور» حدود ۱۳۷ هزار جلد کتاب را در خود جای داده است؛ در حالی که یکی از بزرگ‌ترین کتابخانه‌های آنلاین اهل سنت، یعنی «کتابخانه مکتبی»، تنها ۲۵ هزار جلد دارد. بنابراین، در زمینه عرضه منابع اهل سنت نیز ما از نظر حجم و دسترسی کاملاً رقابتی هستیم. البته مسائل منطقه‌ای و مذهبی گاهی محدودیت‌هایی ایجاد می‌کند و ممکن است گستره مخاطبی که انتظار داریم، به طور کامل شکل نگیرد.

او درباره اقداماتی که در راستای رقابت با محصولات مشابه در بازارهای جهانی در حال انجام است، بیان کرد: تلاش می‌کنیم کیفیت محصولات را تقویت کنیم. تلاش می‌کنیم داده‌هایی که در جهان اسلام وجود دارد را گردآوری کرده و به پژوهشگران ارائه کنیم تا به تحقیقاتشان کمک کنیم. به همین روی نرم‌افزارهای ما ازسوی محققان بسیار مورد استقبال قرار گرفته است.

بهرامی تاکید کرد: در جمع‌آوری اطلاعات مذهبی، حساسیت مذهبی نداشتیم. با توجه به سرعت رشد تکنولوژی و ظهور هوش مصنوعی باید تلاش کنیم همواره کیفیت فنی محصولاتمان را ارتقا دهیم تا از بازار جا نمانیم.

او با اشاره به تحریم‌ها و موانعی که در ارائه نرم‌افزارهای ایرانی در بازارهای جهانی ایجاد کرده، بیان کرد: در اپ‌استورها نمی‌توانیم نرم‌افزارهای خود را ارائه کنیم و این امر چالش‌هایی برایمان ایجاد کرده است. به همین دلیل برخی از محصولاتمان با برندهای خارجی وارد بازار می‌شوند. ما با پیدا کردن میانبرها و روش‌های مختلف محصولاتمان را ارائه می‌کنیم.

او تاکید کرد: عمده فعالیت‌های مرکز تحقیقات نور رفع نیاز محققان است. در علوم اسلامی دو دسته از مخاطبان را داریم؛ مخاطبانی که نیازمند اطلاعات تحقیقاتی‌شان هستند و مخاطبانی که سوالات شرعی دارند. این مخاطبان عمدتاً به دنبال دریافت پاسخ‌های سریع هستند و کمتر تمرکز روی منابع پایه و میراث قدیمی دارند. آن‌ها بیشتر با دیدگاه‌های نوین و مسائلی که با شرایط روز مرتبط است، سروکار دارند. از جمله می‌توان به محققانی اشاره کرد که در دانشگاه‌ها در حوزه علوم اسلامی فعالیت می‌کنند یا پژوهشگران غیرمسلمان، مانند مستشرقان و اسلام‌پژوهانی که به دنبال دسترسی به منابع اسلامی، به‌ویژه منابع شیعی، هستند و پیش از این دسترسی کافی به آن‌ها نداشته‌اند.

بهرامی گفت: هدف از تاسیس مرکز در طول این سال‌ها، پاسخگویی به نیازهای محققان بوده است، در حالی که پاسخگویی عمومی معمولاً برعهده سایر سازمان‌ها مانند تبیان یا نهادهای وابسته به اوقاف بوده است. با این حال، تحولات تکنولوژیک—از ظهور اینترنت و موبایل گرفته تا ورود هوش مصنوعی به تدریج این فاصله را کم‌رنگ کرده و بسیاری از محصولات اکنون به‌طور طبیعی کاربرد دوگانه پیدا کرده‌اند؛ هم برای محققان و هم برای مخاطبان عمومی قابل استفاده هستند.

او افزود: این امر مخاطبان عمومی را افزایش داده است اما هدف ما بیشتر جذب مخاطبان جهانی است. در زمینه علوم اسلامی، مخاطبان می‌توانند به تمامی دانشی که در زمینه علوم اسلامی وجود دارد در نورمگز و نرم‌افزارهای مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور) دسترسی داشته باشند.

شبکه‌های اجتماعی خارجی هم نورمگز را مرجع علوم انسانی می‌دانند

بهرامی با اشاره به این امر که نورمگز منبع و مرجع بسیار خوبی برای تمامی علوم انسانی از جمله علوم اسلامی است، بیان کرد: نورمگز اکنون بانک اطلاعاتی دیجیتالی تمامی علوم انسانی بوده و یک میراث 120 ساله را در این پایگاه اطلاعاتی گردآوری و دیجیتالی کرده‌ایم  و در اختیار پژوهشگران قرار داده‌ایم تا بتوانند به راحتی در آن منابع مورد نیاز و اطلاعات مدنظر خود را بیابند.

او افزود: اگر کلیدواژه «نورمگز» را در فضای نخبگانی، مانند برخی شبکه‌های اجتماعی داخلی یا حتی خارجی مانند شبکه X جستجو کنید، مشاهده می‌کنید که این پایگاه اغلب به‌عنوان مرجع علوم انسانی شناخته می‌شود؛ گاهی به‌صورت مستقل و گاهی در کنار سایر پایگاه‌ها. محققان نیز معمولاً نیازهای پژوهشی خود را از طریق آن برطرف می‌کنند.

بهرامی با اشاره به این‌که هیچ تحقیقی در حوزه علمیه بدون رجوع به هوش مصنوعی، نرم‌افزارهای تحقیقاتی و تکنولوژی به ویژه نرم‌افزارهای نور قابل انجام نیست. طلبه‌ها در کلاس درس با لپتاپ حضور میابند و تمامی نکاتی که اساتید در کلاس‌ها می‌گویند را با یک جستجوی ساده راستی آزمایی می‌کنند. این امر موجب شده هم کیفیت تدریس افزایش یابد و هم کیفیت مقالات طلبه‌ها.

او افزود: همین وضعیت در حوزه‌های تبلیغی و دانشگاهی نیز مشاهده می‌شود؛ همان‌طور که اشاره کردید، «نورمگز» توانسته نقش مؤثری در علوم انسانی ایفا کند. دلیل این موفقیت، وجود دانش میان‌رشته‌ای در مرکز است؛ تیمی که هم با علوم اسلامی و انسانی آشناست و هم با فضای فناوری و دیجیتال مهارت دارد. این ترکیب دانش و تجربه باعث تولید چنین خروجی‌هایی شده است. در چند سال اخیر، در سطح جهانی با مفهومی به نام علوم انسانی دیجیتال آشنا شدیم و اکنون مطالعات مشابه در حوزه علوم اسلامی دیجیتال نیز در حال انجام است؛ یعنی همان رویکرد علوم انسانی دیجیتال که در بستر فناوری دیجیتال پیش می‌رود، اکنون در مطالعات اسلامی نیز مورد توجه قرار گرفته است.

بهرامی گفت: امروزه در بسیاری از کشورهای غربی، پژوهش‌هایی در حوزه علوم اسلامی دیجیتال در حال انجام است؛ یعنی تربیت نسلی که هم با علوم اسلامی آشنا باشد و هم با فناوری و علوم انسانی مهارت داشته باشد. اگر جستجویی انجام دهید، تقریباً در هیچ دانشگاه غربی رشته علوم انسانی پیدا نمی‌کنید که واحد یا بخشی تحت عنوان «علوم انسانی دیجیتال» نداشته باشد. با کمال تعجب، در کشور ما تقریباً از این موضوع کاملاً غافل هستیم و هنوز این حوزه به شکل سیستماتیک دنبال نمی‌شود.

او افزود: در کشور ما، هر جا نام «علوم انسانی دیجیتال» مطرح می‌شود، معمولاً مربوط به یک پروژه دانشجویی یا فعالیت یکی از اساتید است و اغلب این تلاش‌ها به شکست یا نتایج محدود منجر شده و سرانجام روشنی نداشته‌اند. این حوزه‌ای است که به نظر ما، نیازمند پیگیری جدی در سطح ملی است. امسال نیز برای نخستین بار در قم، «همایش ملی علوم اسلامی و انسانی دیجیتال» برگزار شد. در این همایش مدیران وزارت علوم، روسای دانشگاه قم و دانشگاه آزاد، ریاست موسسه دهخدا و بسیاری از اساتید حوزوی حضور داشتند و مطالب و تجربیات خود را ارائه کردند.

بهرامی گفت: ما امیدواریم نقشی که تاکنون در حوزه علوم اسلامی دیجیتال ایفا کرده‌ایم، بتواند به توسعه و رونق این فضا در حوزه علوم انسانی و دانشگاه‌ها نیز کمک کند. به نظر ما، موفقیت امروز در زمینه نرم‌افزارهای علوم انسانی، متکی بر توانایی ما در آموزش و بررسی روش‌های علمی تولید محصولات علوم انسانی دیجیتال است. هدف این است که بتوانیم با پیروی از استانداردهای جهانی، محصولات خود را در این حوزه تولید کرده و به گسترش و ارتقای علوم انسانی دیجیتال در کشور کمک کنیم.

او افزود: این نکته مربوط به علوم انسانی دیجیتال و نرم‌افزارهای جدید است که امسال تمرکز ما بیشتر روی محصولات هوشمند بوده است. تاکنون دو محصول هوشمند تولید کرده‌ایم: یکی چت‌بات گفتگو با حدیث است. در این چت‌بات، کاربران می‌توانند سوالات خود را—حتی درباره موضوعات روز و به‌روز—پرسیده و پاسخ‌هایی مشابه تعامل با چت‌های رایج دریافت کنند.

رونمایی از چت‌باتی  که توان گفتگو با تمام تفاسیر جهان اسلام را دارد

بهرامی گفت: با این تفاوت که پاسخ‌های این چت‌بات مستند به احادیث موجود است و برخلاف ابزارهای رایج، اطلاعات دقیق و مستند ارائه می‌دهد. همین رویکرد را در زمینه تفاسیر نیز به‌کار گرفته‌ایم؛ چت‌باتی که توان گفتگو با تمام تفاسیر جهان اسلام را دارد و مرتبط با مجموعه کتاب‌های ماست، طی حدود ۲۰ روز آینده رونمایی خواهد شد.

تولید چت‌بات علوم انسانی تا پایان سال

او افزود: همچنین، یک چت‌بات دیگر طراحی شده که قادر است با استفاده از ۱۳۷ هزار منبع علوم اسلامی به سوالات کاربران در هر رشته‌ای از علوم اسلامی پاسخ دهد؛ پاسخ‌ها مستند به کتاب‌های همان حوزه خواهد بود. در حوزه نورمگز نیز، تا پایان سال، محصول جدیدی تحت عنوان «چت‌بات علوم انسانی» تولید خواهد شد که قادر است به سوالات کاربران در رشته‌های مختلف علوم انسانی، مبتنی بر مقالات و مجلات، پاسخ دهد.

بهرامی گفت: علاوه بر این، پروژه دیگری در دست انجام داریم که شامل ترجمه کلیه مقالات نورمند به زبان‌های عربی و انگلیسی است، چرا که یکی از موانع ارتباط با مخاطبان جهانی، محدودیت زبان است و این اقدام به گسترش دسترسی و تعامل با جامعه بین‌المللی کمک خواهد کرد.

او افزود: بخش عمده تولیدات ما در حوزه علوم انسانی به زبان فارسی است و به دلیل محدودیت زبانی، محتوای علوم انسانی کشورمان فقط در یک محدوده کوچک جغرافیایی قابل استفاده است که باید این مشکل رفع شود.