پنج راهکار غیرمنتظره برای افزایش جذب آهن
کمبود آهن یکی از شایعترین مشکلات تغذیهای در جهان است، اما دریافت آهن کافی فقط به مصرف مواد غذایی غنی از این ماده معدنی بستگی ندارد. نحوه پخت سبزیجات، ترکیب غذاهای آهندار با ویتامین C، مصرف مواد غذایی تخمیری و حتی فاصله زمانی نوشیدن چای و قهوه با وعدههای غذایی میتوانند بر میزان جذب آهن در بدن تأثیر بگذارند.
آهن یکی از مواد معدنی ضروری برای بدن است، اما دریافت آهن کافی تنها به انتخاب مواد غذایی غنی از این ماده محدود نمیشود. نحوه آمادهسازی غذا، ترکیب مواد غذایی با یکدیگر و حتی نوشیدنیهایی که همراه وعدههای غذایی مصرف میکنیم، میتوانند بر میزان جذب آهن تأثیر بگذارند.
بسیاری از ما تصور میکنیم مصرف سبزیجاتی مانند اسفناج بهتنهایی میتواند نیاز بدن به آهن را تأمین کند. اسفناج واقعاً منبعی از آهن است، اما بدن تمام آهن موجود در آن را جذب نمیکند.
با توجه به اینکه کمبود آهن یکی از شایعترین کمبودهای تغذیهای در جهان است و حدود یک نفر از هر سه نفر با درجاتی از این مشکل مواجه است، آگاهی از روشهای افزایش جذب آهن اهمیت زیادی دارد.
خستگی، ضعف و تنگی نفس از جمله نشانههایی هستند که ممکن است با کمبود آهن ارتباط داشته باشند. این ماده معدنی برای تولید هموگلوبین ضروری است؛ پروتئینی که اکسیژن را به بخشهای مختلف بدن منتقل میکند.
به گفته سوزان فیرودر-تیت، استاد متابولیسم مواد معدنی در دانشگاه آنگلیای شرقی، بهتر است با رعایت یک رژیم غذایی مناسب از بروز کمخونی پیشگیری کنیم.
چرا جذب آهن در همه مواد غذایی یکسان نیست؟
آهن موجود در مواد غذایی به دو شکل اصلی وجود دارد: آهن هِم که در گوشت و غذاهای دریایی یافت میشود و آهن غیرهِم که منابع گیاهی مانند حبوبات و سبزیجات برگدار حاوی آن هستند.
بدن آهن هِم را راحتتر جذب میکند. میزان جذب این نوع آهن حدود ۱۵ تا ۳۰ درصد است، درحالیکه جذب آهن غیرهِم بسته به نوع ماده غذایی متفاوت است؛ برای مثال، بدن حدود ۲ درصد آهن موجود در حبوبات خشک و حدود ۷ تا ۹ درصد آهن موجود در سبزیجات برگدار را جذب میکند.
به گفته یمیسی لاتوند-دادا، مدرس ارشد علوم تغذیه در کالج کینگ لندن، با توجه به نگرانیها درباره هزینه مواد غذایی و پیامدهای مصرف گوشت قرمز برای سلامت و محیط زیست، برخی افراد مصرف گوشت را کاهش دادهاند. در چنین شرایطی، جایگزین کردن منابع دیگر آهن اهمیت بیشتری پیدا میکند.
میزان توصیهشده روزانه آهن بر اساس دستورالعمل سازمان خدمات سلامت ملی بریتانیا (NHS) عبارت است از:
مردان ۱۹ سال به بالا: ۸.۷ میلیگرم
زنان ۱۹ تا ۴۹ سال: ۱۴.۸ میلیگرم؛ البته زنانی که خونریزی قاعدگی شدید دارند ممکن است به مقدار بیشتری نیاز داشته باشند.
زنان ۵۰ سال به بالا: ۸.۷ میلیگرم
با وجود جذب کمتر آهن گیاهی، راهکارهایی وجود دارد که میتوانند به افزایش بهرهمندی بدن از این منابع غذایی کمک کنند.
۱. برخی سبزیجات را بجوشانید و برخی دیگر را بخارپز کنید
روش پخت غذا میتواند بر میزان آهن قابل جذب آن تأثیر بگذارد.
اسفناج حاوی ترکیباتی به نام اگزالات است که میتوانند به آهن متصل شوند و مانع جذب مناسب آن در بدن شوند. جوشاندن اسفناج به خروج بخشی از این ترکیبات کمک میکند و در نتیجه ممکن است جذب آهن افزایش یابد.
البته این توصیه بیشتر درباره سبزیجات برگداری صدق میکند که اگزالات بالایی دارند؛ مانند اسفناج، برگ چغندر و برگ چغندر سوئیسی.
در مقابل، سبزیجاتی مانند کاهو، کلم و بوکچوی به چنین فرآیندی نیاز ندارند. مصرف خام یا بخارپز این سبزیجات به حفظ ویتامین C آنها کمک میکند؛ ویتامینی که جذب آهن گیاهی را افزایش میدهد.
۲. مواد غذایی آهندار را با ویتامین C ترکیب کنید
ویتامین C یکی از مؤثرترین عوامل افزایش جذب آهن از منابع گیاهی است.
لاتوند-دادا میگوید ویتامین C میتواند جذب آهن موجود در غذاهای گیاهی را به میزان قابل توجهی افزایش دهد.
برای بهرهمندی از این خاصیت میتوانید مقداری آبلیمو روی غذای خود بریزید یا در کنار صبحانهای که حاوی نان و سایر منابع آهن است، مقداری آب پرتقال مصرف کنید.
ترکیب مواد غذایی آهندار با منابع ویتامین C، راهکاری ساده برای افزایش جذب این ماده معدنی است.
۳. غذاهای تخمیری را در رژیم غذایی خود بگنجانید
فرآیند تخمیر نیز میتواند به افزایش جذب آهن کمک کند.
تخمیر باعث تجزیه اسید فیتیک میشود؛ ترکیبی طبیعی که در غلات، مغزها و دانهها وجود دارد و میتواند جذب آهن را در دستگاه گوارش کاهش دهد.
به همین دلیل، جایگزین کردن نانهای معمولی با نان خمیرترش میتواند یکی از راهکارهای کمککننده برای افزایش جذب آهن باشد.
۴. فقط به مواد غذایی غنیشده با آهن تکیه نکنید
بسیاری از مواد غذایی پرمصرف، از جمله نانها و غلات صبحانه، با آهن غنیسازی میشوند. با این حال، تولیدکنندگان معمولاً از شکلهایی از آهن استفاده میکنند که جذب آنها در بدن چندان بالا نیست، اما تأثیر کمتری بر طعم، رنگ و ماندگاری محصول دارند.
فیرودر-تیت میگوید بدن از بسیاری از محصولات غذایی غنیشده، آهن را بهخوبی جذب نمیکند.
در یک مطالعه درباره جذب آهن از مواد غذایی غنیشده، میزان جذب آهن از غلات صبحانه مخصوص کودکان بسیار پایین و بین ۰.۶ تا ۲.۲ درصد گزارش شد.
در مقابل، پژوهشگران دریافتند جذب آهن از نانهای تهیهشده با آرد سفید تصفیهشده بیشتر بوده است. مطالعه دیگری نیز میزان جذب آهن از این نوع نان را حدود ۱۳.۶ درصد گزارش کرد.
میزان آهن موجود در برخی مواد غذایی گیاهی و حیوانی در هر ۱۰۰ گرم:
| ماده غذایی | مقدار آهن |
| نخود | ۲ میلیگرم |
| بروکلی | ۱ میلیگرم |
| تخمه آفتابگردان | ۶.۴ میلیگرم |
| توفو | ۱.۲ میلیگرم |
| گوشت گاو | ۳.۶ میلیگرم |
برای مثال، یک وعده ۳۰ گرمی تخمه آفتابگردان حدود ۱.۹ میلیگرم آهن دارد.
حبوبات، سبزیجات برگدار تیره، میوههای خشک، مغزها و دانهها نیز از دیگر منابع گیاهی آهن به شمار میروند.
۵. به نوشیدنیهایی که همراه غذا مصرف میکنید توجه کنید
آنچه در کنار غذا مینوشید نیز میتواند بر جذب آهن تأثیر بگذارد.
برخی ترکیبات مانند پلیفنولها، تاننها، فیبر و فیتاتها میتوانند جذب آهن را کاهش دهند. چای و قهوه نیز حاوی تاننها و پلیفنولهایی هستند که ممکن است مانع جذب مناسب آهن شوند.
برای مثال، اگر همراه صبحانهای حاوی غلات غنیشده با آهن، چای یا قهوه بنوشید، ممکن است مقدار کمتری از آهن آن غذا جذب بدن شود.
فیرودر-تیت توصیه میکند افرادی که قصد نوشیدن چای دارند، دستکم دو ساعت پس از صرف غذا چای بنوشند تا تأثیر آن بر جذب آهن کاهش یابد.
آهن کافی دریافت کنید، اما در مصرف آن زیادهروی نکنید
مقادیر توصیهشده روزانه آهن با در نظر گرفتن این موضوع تعیین شدهاند که بدن تنها بخشی از آهن دریافتی از غذا را جذب میکند.
به گفته فیرودر-تیت، حتی اگر فرد به مقدار توصیهشده روزانه آهن دریافت کند، احتمالاً بدن او در نهایت تنها حدود یک تا دو میلیگرم آهن در روز جذب میکند؛ مقداری که تقریباً با میزان آهن ازدسترفته از طریق تعریق و قاعدگی برابری میکند.
این متخصص توصیه میکند به جای دریافت حجم زیادی آهن در یک وعده، مواد غذایی غنی از آهن را در مقادیر متعادل و در طول روز مصرف کنید. زیرا دریافت مقدار زیاد آهن در یک وعده لزوماً به معنای جذب بیشتر آن نیست و بدن سازوکارهایی برای تنظیم میزان جذب آهن دارد.
همچنین افرادی که قصد مصرف مکمل آهن دارند، باید پیش از شروع مصرف با پزشک مشورت کنند.