آیا استفاده روزانه از دهان شویه ضرر دارد؟
دهان شویه یکی از پرسودترین محصولات بهداشت دهان و دندان است که تبلیغات آن را راهی سریع برای نفس تازه و لثه سالم معرفی می کند؛ اما آیا غرغره روزانه با آن بی خطر است؟
دهان شویه یکی از پرسودترین محصولات بازار بهداشت دهان و دندان است و تبلیغات تجاری آن را راهی سریع برای نفس تازه، لثه سالم و دندان سفید معرفی می کنند. همین تبلیغات باعث شده بسیاری از افراد دهان شویه را به بخشی ثابت از روتین شبانه روزی خود تبدیل کنند و بدون آگاهی از ترکیبات آن، هر روز صبح و شب چند ثانیه با آن غرغره کنند. در سوی دیگر، گروهی از کاربران نگران اند که این محصول با الکل، کلرهگزیدین یا مواد ضدعفونی کننده قوی خود به مینای دندان، مخاط دهان و تعادل باکتریایی دهان آسیب بزند.
پاسخ دقیق به پرسش «آیا استفاده روزانه از دهان شویه ضرر دارد؟» به چند متغیر بستگی دارد: نوع دهان شویه، ترکیبات فعال آن، مدت و تعداد دفعات مصرف، وضعیت سلامت دهان فرد و هدفی که از مصرف دنبال می شود. یک دهان شویه فلوراید بدون الکل برای فردی با خطر بالای پوسیدگی می تواند سودمند باشد، در حالی که استفاده خودسرانه و طولانی مدت از کلرهگزیدین برای فردی با لثه سالم هیچ سود روشنی ندارد و احتمال بروز عوارض را بالا می برد. انجمن دندانپزشکی آمریکا (ADA)، سرویس سلامت ملی بریتانیا (NHS) و کلینیک مایو بر این نکته هم نظرند که دهان شویه «مکمل» بهداشت دهان است و جایگزین مسواک و نخ دندان نمی شود.
این مقاله با تکیه بر راهنماهای بالینی و منابع علمی انگلیسی زبان، فواید و مضرات استفاده روزانه از دهان شویه را جدا از هم بررسی می کند، تفاوت دهان شویه الکلی و بدون الکل را روشن می سازد، به شواهد مربوط به میکروبیوم دهان و فشار خون می پردازد و در پایان یک الگوی عملی برای استفاده درست ارائه می دهد.
دهان شویه چیست و چه انواعی دارد؟
دهان شویه محلولی آبی است که برای شست وشوی دهان، کاهش موقت باکتری های سطحی، انتقال مواد فعال به بافت های دهان یا خوش بو کردن نفس به کار می رود. تنوع این محصولات بسیار زیاد است و همین تنوع، دلیل اصلی سردرگمی مصرف کنندگان است. از نظر کارکرد، دهان شویه ها را می توان به چند خانواده تقسیم کرد.
دهان شویه های آرایشی و خوش بوکننده
این محصولات بیشتر برای ایجاد احساس تازگی و پوشاندن موقت بوی دهان ساخته می شوند. اثر درمانی مشخصی بر پلاک، التهاب لثه یا پوسیدگی ندارند و ترکیبات اصلی آن ها اغلب آب، الکل، رنگ، شیرین کننده مصنوعی و اسانس های معطر است. اگر هدف شما فقط نفس تازه برای چند دقیقه است، این دسته کار را انجام می دهد؛ اما انتظار حفاظت درمانی از آن ها واقع بینانه نیست.
دهان شویه های درمانی حاوی اسانس
فرمولاسیون هایی مانند ترکیب تیمول، اکالیپتول، منتول و متیل سالیسیلات در دهان شویه های تجاری شناخته شده وجود دارند. مطالعات بالینی نشان داده اند این ترکیبات در صورت استفاده منظم و به عنوان مکمل مسواک و نخ دندان، می توانند به کاهش پلاک و التهاب لثه کمک کنند. انجمن دندانپزشکی آمریکا برخی از این محصولات را در صورت داشتن نشان تأیید خود به عنوان مکمل مؤثر پذیرفته است.
دهان شویه های حاوی کلرهگزیدین
کلرهگزیدین قوی ترین ضدعفونی کننده رایج در دندانپزشکی است و معمولاً با نسخه یا توصیه دندان پزشک تجویز می شود. کاربرد اصلی آن کنترل التهاب لثه در دوره های کوتاه، پس از جراحی های دهان یا برای افرادی است که موقتاً نمی توانند مسواک بزنند. این محصول برای مصرف بلندمدت و روزانه طراحی نشده است.
دهان شویه های فلورایددار
این دهان شویه ها برای پیشگیری از پوسیدگی، خصوصاً در افراد با خطر بالای پوسیدگی، بیماران تحت درمان ارتودنسی یا کسانی که خشکی دهان دارند، توصیه می شوند. غلظت فلوراید در آن ها معمولاً پایین تر از خمیردندان است و به همین دلیل نقش مکمل دارند. برنامه های مدرسه ای شست وشوی دهان با فلوراید در کشورهایی مانند سوئد و بریتانیا دهه ها است که اجرا می شود و شواهد کاهش پوسیدگی را نشان می دهد.
دهان شویه های حاوی ستیل پیریدینیوم کلراید
ستیل پیریدینیوم کلراید (CPC) یک ضدباکتری ملایم تر است که در بسیاری از دهان شویه های بدون الکل به کار می رود. این ترکیب برای استفاده روزانه راحت تر است، هرچند قدرت آن با کلرهگزیدین قابل مقایسه نیست.
پاسخ کوتاه: استفاده روزانه ضرر دارد یا نه؟
جمع بندی شواهد نشان می دهد استفاده روزانه از یک دهان شویه مناسب و بدون الکل، برای اکثر بزرگسالان سالم خطری جدی ایجاد نمی کند. مشکل زمانی شروع می شود که محصول نامناسب انتخاب شود، مدت مصرف طولانی شود یا دهان شویه جایگزین روش های اصلی بهداشت دهان شود. به بیان دقیق تر، سه سناریو را باید از هم جدا کرد:
-
دهان شویه فلوراید یا CPC بدون الکل، یک بار در روز و در زمانی جدا از مسواک: معمولاً بی خطر و در برخی افراد مفید است.
-
دهان شویه الکلی قوی، دو بار در روز و به مدت ماه ها: ممکن است خشکی مخاط، تحریک و سوزش ایجاد کند و برای افراد دارای خشکی دهان توصیه نمی شود.
-
کلرهگزیدین روزانه و بدون نظارت، بیش از دو تا سه هفته: احتمال تغییر رنگ دندان، اختلال چشایی، افزایش جرم و مقاومت میکروبی وجود دارد.
بنابراین پرسش درست تر این است: «کدام دهان شویه، برای چه کسی و به چه مدت؟»
فواید استفاده درست و روزانه از دهان شویه
کاهش پلاک و التهاب لثه
مرورهای نظام مند، از جمله مرورهای کاکرین درباره دهان شویه های ضدپلاک، نشان می دهند افرادی که دهان شویه حاوی اسانس یا CPC را همراه با مسواک استفاده می کنند، در مقایسه با گروهی که فقط مسواک می زنند، کاهش بیشتری در شاخص پلاک و التهاب لثه تجربه می کنند. اندازه این اثر متوسط است و جای نخ دندان را نمی گیرد.
انتقال فلوراید به سطوح بین دندانی
دهان شویه فلوراید می تواند در سطوح بین دندانی که موی مسواک به آن ها نمی رسد، فلوراید را توزیع کند. برای بیمارانی که دندانپزشک خطر پوسیدگی را در آن ها بالا ارزیابی کرده است، این یک گزینه کم هزینه و ساده است.
کمک موقت به افراد با محدودیت حرکتی
سالمندان، افراد دارای آرتریت دست، بیماران بستری یا کسانی که پس از جراحی دهان نمی توانند مسواک بزنند، می توانند به طور موقت از دهان شویه تجویزی استفاده کنند.
کاهش کوتاه مدت بوی دهان
دهان شویه با شست وشوی مکانیکی و کاهش باکتری های سطحی زبان و مخاط، بوی دهان را برای مدت کوتاهی کم می کند.
کاهش حساسیت دندان در برخی فرمولاسیون ها
دهان شویه های حاوی نیترات پتاسیم یا فلوراید با غلظت مشخص می توانند در کاهش حساسیت دندان نقش کمکی داشته باشند.
مضرات و عوارض احتمالی مصرف روزانه
خشکی دهان و تحریک مخاط
الکل موجود در برخی دهان شویه ها می تواند بافت مخاط را خشک کند. خشکی دهان کاهش بزاق را به دنبال دارد و بزاق مهم ترین سد دفاعی طبیعی دهان در برابر پوسیدگی و بوی بد است. نتیجه تناقض آمیز است: دهان شویه ای که برای رفع بوی بد خریده اید، در بلندمدت می تواند به تشدید آن کمک کند. برای افراد دارای خشکی دهان، سالمندان، بیماران تحت رادیوتراپی سر و گردن و مصرف کنندگان داروهای ضدافسردگی یا ضدفشارخون، انتخاب دهان شویه بدون الکل منطقی تر است.
تغییر رنگ دندان و زبان
کلرهگزیدین در بخش قابل توجهی از مصرف کنندگان، به ویژه با مصرف بیش از دو هفته، لکه های قهوه ای روی دندان، ترمیم های کامپوزیتی و پرکننده های چسبنده ایجاد می کند. این لکه ها با جرم گیری و پولیش قابل برداشت هستند، اما از نظر ظاهری ناخوشایندند. دهان شویه های حاوی CPC نیز در برخی افراد لکه های خفیف ایجاد می کنند، خصوصاً اگر همراه با مصرف چای، قهوه یا دخانیات استفاده شوند.
اختلال در حس چشایی
تغییر یا کاهش موقت حس چشایی، به ویژه با کلرهگزیدین، یکی از شکایت های رایج است. این عارضه معمولاً با قطع مصرف برطرف می شود، اما نشان می دهد که استفاده طولانی مدت و خودسرانه از محصولات درمانی توصیه نمی شود.
افزایش جرم دندانی
برخی مطالعات نشان داده اند کلرهگزیدین در استفاده طولانی مدت می تواند تشکیل جرم فوق لثه ای را افزایش دهد. به همین دلیل دندانپزشکان آن را برای بازه های محدود و همراه با جرم گیری دوره ای تجویز می کنند.
یکی از مضرات پنهان دهان شویه های خوش بوکننده این است که بوی بد پایدار دهان را موقتاً می پوشانند، در حالی که علت اصلی، مانند بیماری پریودنتال، پوسیدگی، خشکی دهان، سینوزیت یا مشکل گوارشی، درمان نشده باقی می ماند. بوی بد دهانی که بیش از دو هفته ادامه دارد باید توسط دندان پزشک بررسی شود؛ در موارد نادر، این علامت می تواند نشانه ضایعات دهانی جدی باشد.
حساسیت و واکنش های آلرژیک
برخی افراد به اسانس ها، رنگ ها یا مواد نگهدارنده دهان شویه حساسیت نشان می دهند. سوزش شدید، تورم، قرمزی یا تاول های مخاطی نشانه احتمالی تحریک یا حساسیت است و در این صورت باید مصرف متوقف شود.
خطر برای کودکان
دهان شویه برای کودکان زیر شش سال توصیه نمی شود، زیرا خطر بلعیدن تصادفی و مصرف بیش از حد فلوراید و در نتیجه فلوروزیس دندانی وجود دارد. در کودکان بزرگ تر نیز استفاده باید تحت نظر والدین و با توصیه دندانپزشک باشد.