عوامل پنهان اما موثر در فراموشی ها

مرضیه عزیزی‌معین روانشناس با تاکید بر تاثیر کم‌خوابی و خستگی بر حافظه، اظهار کرد: خواب یکی از فرآیندهای اساسی برای عملکرد درست مغز و نقش مهمی در یادگیری و تثبیت اطلاعات دارد. وقتی در طول روز مطلبی را یاد می‌گیریم مغز باید آن را پردازش کند، به این صورت که اطلاعات غیرضروری حذف و بخش‌های مفید برای دسترسی‌های بعدی نگهداری می‌شوند. بخش مهمی از این فرآیند پردازش، در زمان خواب اتفاق می‌افتد.

پیامدهای کم‌خوابی برای حافظه

وی افزود: وقتی خواب کافی نداریم، دو اتفاق می‌افتد، نخست اینکه تمرکز و توجه ما کاهش می‌یابد و اطلاعات را از همان ابتدا به خوبی دریافت نمی‌کنیم، دوم اینکه فرآیند تثبیت اطلاعات در حافظه مختل می‌شود. به عنوان مثال دانشجویی را تصور کنید که شب امتحان تا صبح بیدار می‌ماند و درس می‌خواند، او ممکن است احساس کند مطالب را خوب یاد گرفته، اما سر جلسه امتحان به دلیل کاهش تمرکز و نداشتن خواب کافی برای تثبیت مطالب نمی‌تواند آن‌ها را بازیابی کند، بنابراین خواب تاثیر مستقیمی بر تثبیت اطلاعات و افزایش تمرکز دارد.

این روانشناس ادامه داد: خستگی مزمن نیز عملکرد حافظه و توجه را تحت تاثیر قرار می‌دهد. گاهی فرد تصور می‌کند حافظه‌اش ضعیف شده، در حالی که مشکل اصلی کمبود خواب یا فرسودگی ذهنی است. باید بدانیم خواب کافی فقط برای رفع خستگی نیست، بلکه از نیازهای اساسی مغز برای یادگیری، حفظ و بازیابی اطلاعات است، به همین دلیل در بررسی علت فراموشی حتما باید کیفیت خواب فرد ارزیابی شود.

نقش اضطراب و استرس در افت حافظه

به گفته عزیزی‌معین، یکی از مهم‌ترین عوامل تاثیرگذار بر حافظه، اضطراب و استرس است. وقتی ذهن ما درگیر مساله‌ای نگران‌کننده می‌شود، بخش زیادی از توجه و انرژی ذهنی صرف آن دلواپسی می‌شود. در نتیجه ممکن است اطلاعات جدید را به‌خوبی دریافت نکنیم یا نتوانیم به‌موقع آن‌ها را بازیابی کنیم، چرا که بخش عمده‌ای از توجه ما معطوف به آن مساله و پردازش آن است.

وی افزود: برای مثال، فردی را در نظر بگیرید که قرار است در یک جلسه مهم صحبت کند، او ممکن است با وجود آمادگی قبلی، دچار اضطراب شود و به همین دلیل نتواند مطالبی را که بارها تمرین کرده و به یاد سپرده است به‌خوبی بیان کند. گاهی نیز فرد درگیر مشکلات خانوادگی یا مسائل شغلی است و مدام نشخوار فکری می‌کند، یعنی مرتب از خود می‌پرسد که چه اتفاقی پیش می‌آید و آیا مشکل حل می‌شود یا خیر. طبیعی است در چنین شرایطی که بخش مهمی از انرژی و روان ما درگیر آن مشکل است، حافظه و تمرکزمان تحت تاثیر قرار بگیرد، بنابراین هر فراموش‌کاری به معنای ضعف حافظه نیست، گاهی ذهن چنان درگیر فشارهای روانی و مسائل متعدد است که فرصت کافی برای تمرکز، یادگیری و بازیابی اطلاعات ندارد.

تاثیر تغذیه بر عملکرد مغز و حافظه

عزیزی‌معین دراین باره که تغذیه نامناسب یا کمبود برخی ویتامین‌ها نیز می‌تواند حافظه را ضعیف کند، اظهار کرد: تغذیه نامناسب و کمبود برخی ویتامین‌ها می‌تواند بر عملکرد مغز تاثیر منفی بگذارد در مقابل بهره‌گیری از تغذیه مناسب و برخی ویتامین‌ها می‌تواند عملکرد حافظه و مغز را بهبود بخشد. مثلا کمبود ویتامین B2 می‌تواند با مشکلات حافظه و تمرکز همراه باشد. با این حال باید توجه داشت که هر نوع فراموشی ناشی از کمبود ویتامین نیست و از مصرف خودسرانه مکمل‌ها نیز باید پرهیز کرد.

نقش داروها در بروز فراموشی

این روانشناس با اشاره به اینکه مصرف برخی داروها در فراموشی نقش دارد، بیان کرد: برخی داروهای خواب‌آور، آرام‌بخش و ضد حساسیت (ضد آلرژی) می‌توانند باعث خواب‌آلودگی یا اختلال در تمرکز و حافظه شوند. گاهی نیز تداخل دارویی عامل این وضعیت است، به‌ویژه در افرادی که ناچارند به‌طور همزمان از داروهای متعددی استفاده کنند، امکان بروز اختلال حافظه وجود دارد.

وی اضافه کرد: اگر کسی پس از شروع داروی جدید متوجه فراموشی شد، بهتر است حتما با متخصص مشورت کند. همچنین اگر فردی با جستجو در اینترنت متوجه شد که فراموشی‌اش ممکن است ناشی از دارو باشد، نباید خودسرانه دارو را قطع کند یا مقدار آن را تغییر دهد، بلکه لازم است پیش از هر اقدامی، موضوع را با پزشک متخصص در میان بگذارد تا در صورت لزوم، دارو تحت نظر وی قطع یا جایگزین شود.

تفکیک فراموشی طبیعی از اختلال عملکرد در سالمندی

عزیزی‌معین درباره اینکه فراموش‌کاری در چه سنی طبیعی است و چه زمانی نگران‌کننده می‌شود، گفت: فراموش‌کاری ممکن است در هر سنی رخ دهد، حتی یک جوان ۲۰ یا ۳۰ ساله نیز ممکن است تحت تاثیر فشار کاری، کم‌خوابی، دچار حواس‌پرتی و کاهش تمرکز شود. با افزایش سن، سرعت پردازش اطلاعات کاهش می‌یابد و فرد برای یادآوری نام‌ها یا یادگیری مطالب جدید به زمان بیشتری نیاز دارد. این تغییرات همیشه نشانه بیماری نیستند و گاه بخشی از روند طبیعی افزایش سن است.

وی افزود: با این حال باید دانست که زوال حافظه‌ای که زندگی روزمره را مختل کند، بخش طبیعی از روند سالمندی محسوب می شود. مثلا اگر فردی در ۷۰ سالگی گاهی نامی را فراموش می‌کند و بعدا آن را به یاد می‌آورد، ممکن است ناشی از تغییرات معمول سن باشد، اما اگر به‌طور مرتب مسیرهای آشنا را گم می‌کند یا در انجام کارهای روزمره ناتوان است، باید حتما به متخصص مراجعه کند. در نهایت، افزایش سن به تنهایی معیار تشخیص نیست، بلکه شدت تغییرات، روند پیشرفت و تاثیر آن‌ها بر کیفیت زندگی است که ضرورت مراجعه به متخصص را تعیین می‌کند.

وی در پایان گفت: در مجموع، بررسی‌ها نشان می‌دهد که هر فراموش‌کاری لزوما نشانه ضعف حافظه یا بروز بیماری نیست؛ بلکه عوامل مختلفی نظیر کم‌خوابی، خستگی مزمن، استرس و اضطراب، تغذیه نامناسب، عوارض جانبی برخی داروها و همچنین تغییرات طبیعی ناشی از افزایش سن می‌توانند عملکرد حافظه و تمرکز را تحت تأثیر قرار دهند. بنابراین شناخت ریشه‌ها و ارزیابی کیفیت خواب، روان و سبک زندگی افراد کلید اصلی در تفکیک فراموشی‌های عادی از اختلالات نیازمند درمان است.