چالش‌های تحصیل دانش‌آموزان نابینا؛ چرا کتاب صوتی جایگزین خوبی برای بریل نیست؟
چالش دسترسی دانش‌آموزان نابینا به کتاب‌های درسی در دوره متوسطه، با افزایش تعداد کتاب‌ها و دشواری حمل منابع بریل، ضرورت استفاده از ابزارهای آموزشی جایگزین را پررنگ‌تر کرده به‌طور که معاون سازمان آموزش و پرورش استثنایی با اشاره به ارائه بخشی از محتوای درسی به‌صورت صوتی، از بررسی راهکارهایی برای دسترسی آسان‌تر این دانش‌آموزان به محتوای بریل و اجرای آزمایشی طرح مناسب‌سازی شرایط آموزشی در مدارس خبرداد.
دسترسی برابر به منابع آموزشی، یکی از پیش‌نیازهای تحقق عدالت آموزشی است؛ با این حال، دانش‌آموزان نابینا و کم‌بینا برای بهره‌مندی از محتوای کتاب‌های درسی، به منابع و ابزارهایی متناسب با نیازهای خود نیاز دارند. تبدیل کتاب‌های درسی به خط بریل، درشت‌خط و قالب‌های صوتی، از جمله راهکارهایی است که می‌تواند فرصت یادگیری را برای این دانش‌آموزان فراهم کند؛ اما هزینه‌های تولید، افزایش حجم کتاب‌ها و دشواری استفاده از برخی ابزارهای آموزشی، همچنان چالش‌هایی در مسیر دسترسی مؤثر آنان به محتوای درسی به شمار می‌رود.
با ورود دانش‌آموزان به دوره متوسطه و افزایش حجم و تنوع مطالب آموزشی، ضرورت تأمین منابع مناسب و متناسب با نیازهای آنان بیش از پیش اهمیت پیدا می‌کند. در این میان، تحقق عدالت آموزشی تنها به ثبت‌نام و حضور دانش‌آموزان نابینا و کم‌بینا در مدرسه محدود نمی‌شود، بلکه فراهم کردن شرایط یادگیری مؤثر، مناسب‌سازی محیط آموزشی، همراهی خانواده و استفاده از شیوه‌های متناسب آموزش و ارزشیابی را نیز در بر می‌گیرد؛ عواملی که می‌توانند در کاهش موانع آموزشی و افزایش فرصت‌های یادگیری این دانش‌آموزان نقش داشته باشند.
در همین زمینه، مژگان فربد، عضو هیئت علمی پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش و معاون آموزشی، پرورشی و تربیت بدنی سازمان آموزش و پرورش استثنایی، در گفت‌وگو با ایسنا به تشریح سیاست‌های مربوط به تأمین کتاب‌های بریل، چالش‌های استفاده از کتاب‌های صوتی، برنامه‌های مناسب‌سازی آموزشی و وضعیت توزیع کتاب‌های درسی دانش‌آموزان دارای آسیب بینایی پرداخته است.
کتاب و ابزار آموزشی، به شدت آسیب بینایی بستگی دارد
فربد درباره سیاست‌های سازمان آموزش و پرورش استثنایی برای تأمین و مناسب‌سازی کتاب‌های درسی دانش‌آموزان با آسیب بینایی گفت: نوع کتاب و ابزار آموزشی مورد نیاز این دانش‌آموزان، به شدت آسیب بینایی آنان بستگی دارد؛ به‌گونه‌ای که دانش‌آموزان نابینای کامل به کتاب‌های خط بریل و دانش‌آموزان کم‌بینا به کتاب‌های درشت‌خط یا ابزارهای بزرگ‌نمایی متن نیاز دارند.
وی با بیان اینکه در دوره ابتدایی تلاش می‌شود کتاب‌های درسی با خط بریل در اختیار دانش‌آموزان نابینا قرار گیرد، افزود: در دوره متوسطه اول و دوم، به دلیل افزایش تعداد کتاب‌های درسی، تبدیل همه کتاب‌ها به بریل از نظر هزینه تولید، حجم کتاب‌ها و دشواری حمل، مشکلاتی را برای دانش‌آموزان ایجاد می‌کند؛ به همین دلیل، بخشی از کتاب‌ها به‌صورت صوتی ارائه می‌شود و مفاهیم اصلی نیز در قالب بریل در اختیار آنان قرار می‌گیرد.
وجود بیش از ۴۰ عنوان کتاب بریل در دوره متوسطه
عضو هیئت علمی پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش با اشاره به اینکه بیش از ۴۰ تا ۵۰ عنوان کتاب درسی در دوره متوسطه به خط بریل چاپ می‌شود، ادامه داد: تولید این کتاب‌ها با ملاحظاتی از جمله تأمین کاغذهای ویژه چاپ بریل و هزینه‌های تولید همراه است، اما یکی از مسائل اساسی، تعدد کتاب‌های درسی در دوره‌های آموزشی و دشواری جابه‌جایی آنهاست.
فربد با بیان اینکه برخی دانش‌آموزان نابینا استفاده از کتاب‌های صوتی را برای یادگیری ترجیح نمی‌دهند، گفت: تعدادی از این دانش‌آموزان معتقدند گوش دادن به محتوای درسی با ریتم مشخص، پس از مدتی خسته‌کننده می‌شود و می‌تواند میزان یادگیری را کاهش دهد؛ در مقابل، خواندن با خط بریل برای آنان دقیق‌تر و مناسب‌تر است، چراکه بریل یکی از شیوه‌های اصلی ارتباط آنان با محتوای نوشتاری محسوب می‌شود.
وی با اشاره به پیگیری راهکارهای جایگزین برای دسترسی آسان‌تر دانش‌آموزان به محتوای بریل افزود: در حال بررسی این موضوع هستیم که آیا می‌توان ابزار مناسبی برای تبدیل محتوای کتاب‌ها به بریل فراهم کرد تا دانش‌آموزان بدون نیاز به حمل تعداد زیادی کتاب، به محتوای مورد نیاز خود دسترسی داشته باشند. ابزارهایی که اکنون در اختیار داریم، از نظر برخی دانش‌آموزان نابینا برای یادگیری کاملاً مناسب نیست و می‌تواند سرعت یادگیری را کاهش دهد؛ بنابراین، تلاش می‌کنیم پس از دستیابی به راهکار مناسب، شرایط استفاده از این ابزارها را تسهیل کنیم.
تبدیل متن به بریل برای دانش‌آموزان نابینا و ناشنوا
معاون آموزشی، پرورشی و تربیت بدنی سازمان آموزش و پرورش استثنایی درباره وضعیت دانش‌آموزانی که هم‌زمان آسیب بینایی و شنوایی دارند، گفت: تعداد این دانش‌آموزان زیاد نیست، اما برای آموزش آنان باید به سمت استفاده از بریل و ابزارهایی حرکت کنیم که امکان تبدیل فایل‌های متنی به خط بریل را فراهم می‌کنند.
وی افزود: در صورت شناسایی و معرفی دقیق نیازهای این دانش‌آموزان، می‌توان ابزارهای متناسب با شرایط آنان را در نظر گرفت تا امکان دسترسی به محتوای آموزشی برایشان فراهم شود.
محتوای درسی دانش‌آموزان با آسیب بینایی تغییر نمی‌کند
فربد با تأکید بر اینکه بخش عمده دانش‌آموزان دارای آسیب بینایی از بهره هوشی عادی برخوردارند، اظهار کرد: این دانش‌آموزان از محتوای درسی معمول استفاده می‌کنند و هر تغییری که در کتاب‌های درسی عمومی اعمال شود، در نسخه‌های مناسب‌سازی‌شده مورد استفاده آنان نیز لحاظ خواهد شد.
وی افزود: امکان تغییر محتوای آموزشی این دانش‌آموزان صرفاً به دلیل آسیب بینایی وجود ندارد؛ چراکه آنان باید محتوای درسی متناسب با برنامه آموزشی عمومی را فرا بگیرند. با این حال، برای کاهش فاصله‌های احتمالی در فرایند یادگیری، به‌ویژه در دوره ابتدایی، برنامه‌هایی برای تقویت آموزش‌های پیش‌دبستانی در دست اجراست.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش با اشاره به تهیه بسته‌های آموزشی گفت: در حال آماده‌سازی بسته‌هایی هستیم تا خانواده‌ها از بدو تولد کودک تا چهار و شش‌سالگی بدانند چگونه با فرزند دارای آسیب بینایی ارتباط برقرار کنند، چه نکاتی را رعایت کنند و چه آموزش‌هایی را در اختیار او قرار دهند. هدف این است که دانش‌آموزان هنگام ورود به سال‌های اصلی تحصیل، با مشکلات آموزشی کمتری مواجه شوند.
اجرای آزمایشی طرح مناسب‌سازی آموزشی در مدارس
فربد با بیان اینکه مناسب‌سازی شرایط آموزش، محیط مدرسه، ارتباط با والدین و شیوه‌های ارزشیابی نیز در دستور کار قرار دارد، گفت: با همکاری سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی، اقداماتی در این زمینه انجام شده و قرار است این مناسب‌سازی‌ها امسال به‌صورت آزمایشی در مدارسی که سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی انتخاب کرده است، اجرا شود. پس از اجرای آزمایشی، نتایج بررسی خواهد شد تا مشخص شود این اقدامات تا چه اندازه توانسته‌اند شرایط یادگیری دانش‌آموزان دارای آسیب بینایی را بهبود دهند و زمینه اجرای گسترده‌تر آنها در مدارس فراهم شود.
کسب رتبه ۱۰ کنکور توسط دانش‌آموز کم بینا
این مسئول با اشاره به موفقیت دانش‌آموزان دارای معلولیت در آزمون‌های سراسری اظهار کرد: یکی از دانش‌آموزان کم‌بینا موفق به کسب رتبه ۱۰ کشوری در گروه علوم انسانی شده است. همچنین دانش‌آموزان کم‌بینا، کم‌شنوا و دارای معلولیت جسمی‌حرکتی توانسته‌اند رتبه‌های بسیار خوبی، از جمله رتبه‌های زیر ۱۰۰ و زیر هزار، کسب کنند. این موفقیت‌ها در شرایطی به دست آمده که دانش‌آموزان از محتوای آموزشی عمومی استفاده می‌کنند و نشان می‌دهد با فراهم کردن شرایط مناسب و رفع موانع یادگیری، می‌توان زمینه پیشرفت تحصیلی آنان را تقویت کرد.
کتاب‌های درسی دانش‌آموزان نابینا تا نیمه مهرماه تأمین شد
فربد تاکید کرد: امسال در زمینه دریافت کتاب‌های درسی دانش‌آموزان نابینا با مشکل خاصی مواجه نبودیم و سازمان آموزش و پرورش استثنایی که مسئولیت چاپ و ارسال کتاب‌های بریل را برعهده دارد، تلاش کرد کتاب‌ها با کمترین تأخیر به استان‌ها ارسال شوند.
وی با اشاره به اینکه برخی شرایط خارج از اختیار دستگاه‌های مسئول می‌تواند بر روند چاپ و توزیع کتاب‌ها اثر بگذارد، افزود: عواملی مانند شرایط ناشی از جنگ یا محدودیت‌های انرژی و قطع برق ممکن است در فرایند چاپ اختلال ایجاد کند. چنین مشکلاتی در توزیع برخی کتاب‌های عادی نیز رخ داده و لزوماً ناشی از قصور یا اقدام عمدی نیست، بلکه به شرایط کشور مربوط می‌شود.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش اظهار کرد: تا نیمه مهرماه، کتاب‌هایی که با تأخیر مواجه شده بودند نیز به دانش‌آموزان رسیده و در حال حاضر بعید می‌دانیم کمبودی در زمینه کتاب‌های درسی دانش‌آموزان نابینا وجود داشته باشد، تلاش سازمان بر این است که ضمن تأمین کتاب‌ها، با مناسب‌سازی ابزارها و شیوه‌های آموزشی، دسترسی دانش‌آموزان دارای آسیب بینایی به محتوای درسی تسهیل شود.
