بیستمین برنامه مشهدگردی؛
بازدید اهالی چهارباغ از نادیدههای طرق
بیستمین برنامه مشهدگردی اهالی چهارباغ اختصاص به بازدید از نزدیکترین رباط به پایتخت معنوی ایران و همچنین دومین مصلای این شهر داشت.
به گزارش ایلنا، اهالی چهارباغ در این برنامه آشنایی با دیدنیهای تاریخی و فرهنگی مشهد ابتدا راهی منطقه رباط طرق شدند تا ضمن بازدید از رباط تاریخی باقیمانده در این مکان با حوضانبار و حمام صفوی موجود در این مجموعه هم آشنا شوند.
رضا سلیماننوری خراسانپژوه و راهنمای گروه چهارباغ در این برنامه هنگام حضور آنان در رباط طرق به تشریح تاریخچه آن پرداخت و گفت: رباط طرق آخرین منزلگاه رسیدن به مشهد مقدس است. طرق از لحاظ موقعیت جغرافیایی، قرنها و سدههای پیشین مرکز تلاقی راههای ارتباطی غرب و شرق در مسیر جاده ابریشم و نیشابور به طوس، هرات و قندهار بوده و امروزه ابتدای جاده مشهد-نیشابور قرار دارد.
وی ادامه داد: طرق سال1298هجریقمری دارای دو کاروانسرا بوده که هر دو مربوط به دوره صفوی بودهاند. یکی از این کاروانسراها که به شاهعباسصفوی نسبت داده شده و در حال تخریب بوده، بهدستور ناصرالدینشاه قاجار بهوسیله اسکندربیگ فراشباشی خراب و از مصالح آن، کاروانسرای تابستانی ساخته میشود. در حالحاضر از کاروانسرای شاهعباس بهدلیل تخریب و محو کامل آثار آن، هیچ اطلاعی در دست نیست اما کاروانسرای دیگر را که به شاهسلیمان صفوی نسبت دادهاند و در حقیقت الحاقی به کاروانسرای شاهعباس بوده، سالم باقیمانده است. کتیبه بنای الحاقی، ساخت آن را به تاریخ ۱۰۸۰قمری نسبت میدهد.
سلیماننوری افزود: این کاروانسرا به ابعاد حدود 6/33متر طول و 5/28متر عرض بهصورت مربعی ساخته شده و در ضلع شمال، جنوب و شرق آن ردیفی از غرفههایی قرار دارد که جلوی آنها باز است و برای اسکان مسافران تابستانی کاربرد داشتهاند.
این خراسانپژوه درباره حوضانبار موجود در این بنا هم گفت: در ضلع غرب، کاروانسرای تابستانی حوض انباری از دوره صفوی واقع و اطراف آن، یک ردیف اتاق وجود داشته که درحالحاضر بیشتر آنها تخریب شده است. حوضانبار یادشده در بیرون کاروانسرای شاهسلیمان قرار داشته و هماکنون ورودی آن داخل کاروانسرای قاجاریه و گنبد آن خارج از دیوار قرار گرفته است. سردر ورودی آبانبار دارای تزیینات گچی رسمیبندی است که قسمتی از آن فروریخته است.
وی ادامه داد: همچنین سال 1383 بقایای یک حمام تاریخی، در جریان فعالیت باستانشناسی صورت گرفته در اطراف این کاروانسرا نیز کشف شد. این حمام اواخر دورهصفوی و براساس روشهای معماری سنتی و بومی خراسان ساخته شده است. از جمله فضاهای شناسایی شده این حمام میتوان به هشتی اول یا سربینه، هشتی دوم یا گرم خانه و دو مخزن آب گرم اشاره کرد. در سربینه حمام یک حوضچه هشتضلعی متناسب با فضای هشتضلعی سربینه ساخته شده و آب از طریق لولههای سفالی از پاشویه به داخل حوضچه مذکور جریان داشته است. گرم خانه حمام نیز شامل یک فضای مستطیلشکل است که در طرفین فضای ستوندار میان آن، دو خزینه آب، ساخته شده است.
سلیماننوری با اشاره به ثبت رباط طرق و ملحقالت آن در فهرست آثار ملی گفت: کشف این حمام در مجاورت رباط طرق که سال 1363 ثبت ملی شد نشان میدهد زائران حرم امامرضا(ع)، قبل از ورود به این شهر، ضمن استحمام، غسل زیارت میکردهاند و برای پابوسی آن حضرت آماده میشدهاند.
وی همچنین با اشاره به اینکه دوران دولت گذشته قرار بوده این مجموعه به موزه زائر تبدیل شود، عنوان کرد: البته این کار چون بسیاری از کارهای مشابه صورت گرفته در دوران دولت قبل به صورت کاریکاتوری رخ داد به نحوی که تنها نامی از موزه زائر بر بخشی از آن گذاشته و تعدادی عکس در آن نصب شد اما هیچ برنامه مشخصی برای این موزه در نظر گرفته نشد و تبلیغ لازم درباره ایجاد آن انجام نشد.
بازدید از مصلی یا ایوان طرق دومین بخش بیستمین برنامه مشهدگردی چهارباغیها بود. در این بخش از برنامه اهالی چهارباغ پس از بازدید از بنای مصلی و آشنایی با زوایای مختلف این عصر کهن به توضیحات سلیماننوری درباره بنا گوش دادند.
این خراسانپژوه درباره مصلای طرق گفت: این بنای تاریخی از نظر معماری الگویی برای بنیان مصلی پایین خیابان بوده است. مصلی طرق کهنترین نمونه برجای مانده از این بنا در شهر مشهد است که در سال ۸۳۷قمری با ترکیب یک ایوان بلند مرکزی و دو ایوانچه طرفین و اتاقهای گوشوار ساخته شده است. در انتهای ایوان نیز فضای چهار ضلعی گنبدداری وجود دارد که بر دیوار انتهایی آن محرابی دیده میشود.
وی افزود: از تزیینات این بنای تاریخی ارزشمند میتوان به کتیبه زیبای خط ثلث در ازاره فوقانی ایوان، قابها و کاربندیهای گچی اشاره کرد. کاربری این بنای عهد تیموری برگزاری نماز در اعیاد متبرکه بوده است. مصلی از آجر ساخته شده و در گذشته این بنا علاوه بر کاربری مذهبی به عنوان یک سازه معماری زیبا هم گویا مطرح بوده است. با توجه به شواهد باستانشناسی که به دنبال پیگردیهایی در مجاورت این بنا مشاهده شده تقریبا مشخص شده که مصلی طرق روی خرابههای یک بنای آجری دیگر استقرار دارد که ماهیت سازههای آن معماری مشخص نیست .
سلیماننوری ادامه داد: ایوان یا مصلای طرق در ۲۰ بهمن ۱۳۱۸ به شماره ۳۳۸ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده اما با این وجود آنگونه که باید مورد مراقبت و رسیدگی قرار نگرفته و به همین دلیل مدتها جولانگاه افراد معتاد و بیکار بوده که خسارات فراوانی به بنا زدهاند.
وی همچنین به روایات محلی مرتبط با بنا اشاره کرد و گفت: براساس آنچه اهالی طرق میگویند این بنا بارها مورد دستبرد قرار گرفته و از جمله روسها در زمان قبل از بمباران مسجد گوحمله به حرم مطهر اشیایی از آن را با حفاری زیر پایه بنا سرقت کردهاند.
این خراسانپژوه به برخی آثار موجود در مجموعه که نشاندهنده وجود آرامگاههایی در آن محدوده است، اشاره کرد و گفت: براساس روایات محلی این مکان محل دفن دو سید جلیلالقدر به نامهای سید جعفر و سید جواد فرزندان سید موذونی از یاران حضرت امام رضا(ع) است اما اسناد تاریخی بازگوکننده آن است که درویش یحیی و درویش شمسالدین نامی که هر دو دارای کرامات بودهاند زیر ایوان که حالت بقعه نیز دارد، دفن شده بودند.
وی ادامه داد: این دو نفر براساس اسناد فرزندان عارف بزرگ عهد سلجوقی شیخ جعد جاسبی از اهالی دلیجان اصفهان هستند که سالهای سال در این محدوده به زوار حرم مطهر رضوی خدمت کردهاند و تا حدود ٥٠ سال پیش هم آسیابی منصوب به درویش یحیی در نزدیک بقعه وجود داشته است.
سلیماننوری در پایان با اشاره به اینکه بر اساس مدارک موجود عارف بزرگ شیخ نخودکی بارها برای زیارت قبر این دو نفر به طرق آمده، عنوان کرد: قدیمیهای طرق که خود شاهد وجود سنگقبر این دو درویش در بقعه و همچنین سنگ قبرهای دیگری در اطراف ایوان بودهاند معتقدند سنگقبر این افراد در یکی از مراکز دینی موجود در طرق نگهداری میشود.
پاکسازی فضای اطراف ایوانطرق از زبالههای موجود و گرفتن عکس یادگاری پایان بخش این برنامه مشهدگردی اهالی چهارباغ بود.