بررسی ورود ترکیه به عراق در گفتوگوی تفصیلی ملکی با ایلنا:
از اعتراف آنکارا به فریب خوردن از غربیها تا توهم در قبال سیاست منطقه
ترکیه دچار تنش و بحران با عراق، سوریه، روسیه و حتی با ایران شده و سبب شده که این کشور بیش از اینکه عامل ثبات در منطقه باشد، به عامل بیثباتی در خاورمیانه تبدیل شود.
«صادق ملکی» کارشناس ارشد مسائل غرب آسیا در تشریح دلایل و نقش ترکیه در ورود نظامی به عراق در گفتوگو با خبرنگار ایلنا تصریح کرد: ورود ترکیه به موصل به بهانه آموزش نیروهای ضد داعش بیش از این که واقعیت داشته باشد، یک نوع ادعا و حیله سیاسی برای پوشش اهداف خود در عراق به خصوص در سالهای اخیر بوده که در این مدت به دنبال آن بوده است. باید توجه داشت که سقوط صدام برای ترکیه امر قابل قبولی نبود چراکه معادلات قدرت در این کشور تغییر داده شد. لذا ترکیه پس از سقوط صدام، با ایجاد ناامنی در عراق و اقدامهایی مانند پناه دادن به «طارق الهاشمی» که مسئول اقدامهای تروریستی در عراق بود و همچنین با خرید نفت از اقلیم کردستان و حمایت از داعش، یک استراتژی و راهبرد سلبی را در عراق به کار گرفت تا با اجرای سیاست ناامن کردن عراق، بغداد را مجبور به پذیرش خواستههای خود در معادلات داخلی عراق کند.
وی ادامه داد: ترکیه تلاش کرد برای تحقق رویایی طبق میثاق ملی که همیشه در عقبه ذهنی ترکها مبنی بر اینکه کرکوک و موصل جزء خاک ترکیه هستند را زمینهای برای ورود خود به عراق کند. شاید از حیث تسلط نظامی یا سیاسی امکان این عمل وجود نداشته باشد اما با ورود به خاک عراق، تلاش میکند تا بستر نفوذ سیاسی خود در موصل را به وجود آورد و حتی منابع عربی اعلام کردهاند که ترکیه در خصوص ادعاهای تاریخی خود درباره موصل در مذاکرات هم مجدداً این ادعا و خواسته خود را اعلام کردهاند. زمانی که جنگنده سوخو ۲۴ روسیه توسط ترکیه در مرز سوریه سرنگون شد، مقامهای آنکارا دلیل این عمل خود را حمله روسها به ترکمنها اعلام کردند که این ادعای ترکها در خصوص مناطق ترکمننشین سوریه هم صورت گرفته و حق دفاع از آنها را برای خود محفوظ میداند.
میتوان گفت لایههای پنهان ورود ترکیه به عراق تاحدودی برای تقابل با ایران باشد. به طوری که معادلات عراق قبل از سقوط صدام به نفع ترکیه بود اما ترکها معتدند که پس از سقوط صدام، معادلات عراق به نفع ایران رقم خورده است. در صورتی که این معادلات بیش از اینکه معادلات نظامی باشد، معادلات سیاسی و اجتماعی است. به هر حال شیعیان عراق جمعیت بزرگی از عراق را تشکیل میدهند و کردها به لحاظ فرهنگی به ایران نزدیک هستند و طبیعی است که ایران بین کردها و شیعیان یک نفوذ معنوی داشته باشد و این مدل از نفوذ معنوی هیچوقت برای ترکیه قابل قبول و پذیرش نبوده است.
این تحلیلگر مسائل غرب آسیا با اشاره به توجیه رسانهها و مسئولان ترکیه مبنی بر عدم نقض حاکمیت عراق در برابر ورود نظامیان این کشور بیان کرد: علت اینکه رسانههای ترکیه و خصوصاً رسانههای وابسته به حزب عدالت و توسعه از ورود نظامیان این کشور به موصل دفاع میکنند، این است که آنها در توجیه ورودشان تاکید میکنند که چرا ایران در عراق حضور دارد اما ترکیه نباید داشته باشد. در صورتی که حضور ایران در عراق یک حضور نظامی نیست بلکه حضور اجتماعی، سیاسی و معنوی است. ضمن اینکه اگر موضوع حضور نظامی ایران در عراق مطرح باشد، این حضور بنا به درخواست دولت و حاکمیت بغداد صورت خواهد گرفت. البته دولت العبادی اعلام کرده به ورود و حضور هیچ نیروی خارجی نیاز ندارد. آمریکاییها قبل از ورود ترکیه به عراق پیشنهاد حضور خود را دادند که با مخالفت دولت عراق روبهرو شد اما ما شاهد ورود ترکیه به خاک عراق بودیم که اکثر مقامهای این کشور ورود ترکیه به عراق را تجاوز و نقض حاکمیت این کشور بیان کردند و حتی در عرف بینالملل هم این عملکرد ترکیه نقض قوانین محسوب میشود.
وی افزود: آخرین اخبار حاکی از آن است که روسیه پرونده ورود ترکیه به خاک عراق را به شورای امنیت سازمان ملل ارجاع داده است. مسلماً از منظر منطق سیاسی و نگاه عقلایی اقدام ترکیه خارج از عرف حوزه بینالملل است و شاید بتوانیم بگوییم سیاست خارجی ترکیه اسیر توهم خود بزرگبینی شده و به دنبال تحقق رویایی است که تحقق آن در عمل غیر ممکن است. به طوریکه ترکیه دچار تنش و بحران با عراق، سوریه، روسیه و حتی با ایران شده و سبب شده که این کشور بیش از اینکه عامل ثبات در منطقه باشد، به عامل بیثباتی در خاورمیانه تبدیل شود. یکی از دلایلی که ترکیه به ناامنی منطقه دامن میزند، شاید این باشد که ترکها از قبال این ناامنی بتوانند در آینده سهم بیشتری با ورود ناتو و غربیها به خود اختصاص دهند که باید گفت که این سناریو تنها یک «توهم» است. در گذشته بارها اتفاق افتاده که کشورهای قدرتمند با یکدیگر کنار آمدهاند و به نوعی باید بگوییم نگاه کلان به این موضوع نشان میدهد که نه روسها با ایران میمانند و نه آمریکاییها با ترکها و اگر این نوع نگاه گسترش پیدا کند، مهمترین ثمره این ناامنیها، تولد و ایجاد یک دولت کرد خواهد بود.
ملکی با اشاره به نقش ترکیه در تشکیل حکومت کردها عنوان کرد: مسلماً با این شرایطی که در منطقه وجود دارد، تحولات عمیقی به وجود خواهد آمد و به موازات این تحولات مقامهای امنیتی اقلیم از ضرورت ایجاد دولت کردی سخن گفتند. همچنین صلاحالدین دمیرتاش رهبر حزب دموکراتیک خلق در ترکیه هم از ایجاد این دولت زمانی که در واشنگتن بوده، سخن گفته است و تمامی این اتفاقات نشانگر ارتباط میان جریان کردی است و آنها هم خواهان تشکیل دولت کردی هستند و سیاستهای ترکیه بهرغم اینکه فکر میکند میتواند مانع تشکیل دولت کردی شود، در واقع در راستای آرمانهای دولت کردی است. نظریهای در این بین مطرح است و اثبات میکند که دولت ترکیه در سیاست تشکیل دولت کردی در خارج از مرزهای خود دچار ضعف شده و با آن موافق است و در واقع باید گفت که به عنوان مثال تشکیل یک دولت کردی در عراق برای ترکیه خط قرمز محسوب نمیشود بلکه این نگاه مطرح است که اگر بغداد بخواهد تحت حاکمیت دولت شیعه باشد، بهتر است تا عراق به سه قسمت شیعه، سنی و کردنشین تجزیه شود و بخشهای سنی که در دست داعش است، به علاوه مناطق کردنشین به ترکیه وابسته خواهند بود.
اینکه دولت ترکیه گفته است هدف ما آموزش نیروهای ضد داعش در عراق خواهد بود، باید گفت که دروغ بزرگی از سوی آنکارا مطرح شده است. چراکه برای جامعه جهانی و خصوصاً کشورهای منطقه کاملاً مشخص شده که ترکیه علاوه بر تقویت داعش و تروریستها، عامل اصلی خلق و توزیع داعش در سوریه و عراق به حساب میآید. علاوه بر تمامی این موضوعات ترکیه به دنبال جنگ مذهبی و تقویت مولفههای قومی و مذهبی بوده تا بتواند از داخل آن بحران تولید کند و ورود به داخل عراق هم در اصل برای جلوگیری از نابودی داعش در عراق است. در واقع ترکیه میخواهد تغییر نام و ماهیت داعش در عراق را مدیریت کند تا بتواند در معادلات آینده عراق جای پای خود را باز کند.
وی اضافه کرد: حداقل در ۴۰۰ تا ۵۰۰ سال گذشته، ژئوپلیتیک عراق مورد رقابت ایران و ترکیه بوده که بیشتر تحت سیطره عثمانیها بوده و حتی پس از برچیده شدن عثمانیها باتوجه به اینکه قدرت سیاسی در عراق در دست اهل تسنن بود، این کشور در راستای سیاستهای ترکیه اداره شد که سقوط صدام این معادلات را تغییر داد و حتی ترکها در سوریه که به دنبال ناامن کردن این کشور بودند، قصد داشتند بخشی از ناکامی خود در عراق را توجیه و جبران کنند و این در حالی است که مقامهای ترکیه که سعی دارند خود را الگوی دموکراسی در منطقه تعریف کند، باید به حقوق مردم احترام بگذارند. لذا به نظر نمیرسد که ترکیه باتوجه به کنشهای موجود در سطح منطقهای و بینالمللی و حتی در داخل بتواند در مقابل خروج از عراق مقاومت کند و اگر بخواهد به این روند ادامه دهد به نوعی بحرانسازی در منطقه را ادامه داده است که بیشک تحولاتی تلخ در منطقه رخ میدهد که حتی ممکن است این مساله با توجه به بحران کردی در ترکیه منجر به تجزیه این کشور شود که ریشه در قیام اجتماعی و سیاسی در خود دارد.
این تحلیلگر مسائل بینالملل با تاکید بر خطای ترکیه در سرنگونی جنگنده روسیه تصریح کرد: در خصوص سرنگونی جنگنده روسیه باید گفت که این عمل ترکها با هیچ مولفه نظامی و سیاسی توجیه نخواهد شد. عواقبی که پس از مساله سوخو ۲۴ روسیه برای ترکیه رخ داده است، نشان میدهد که این عمل ترکیه یک خطای استراتژیک محسوب میشود. کمترین رقمی که معاون نخست وزیر ترکیه از حیث زیان اقتصادی پس از قضیه سرنگونی جنگنده روسیه برای ترکیه برآورد کرده است، چیزی در حدود ۹ میلیارد دلار است و عقبههای اجتماعی، سیاسی و حتی امنیتی آن قابل جمعآوری نخواهد بود. به نظر میرسد اقدام نظامی ترکیه در آینده دامنه گستردهتری به خود می گیرد. به صورتی که صنعت گردشگری، تجارت و حتی روابط سیاسی ترکیه دچار بحران شده و حتی ممکن است تبعات آن به حوزه نظامی و امنیتی سرایت کند. چراکه به نظر میرسد به جای اینکه ناتو در خدمت ترکیه باشد، ترکیه در اختیار ناتو قرار گرفته است. باید توجه داشت دلخوشی ترکیه به پشتیبانی ناتو از این کشور، تنها برای بحران سازی خواهد بود و ترکیه در این مورد هم دچار «توهم» شده است.
وی در پایان گفت: ترکیه زمانی که ادعا کرده بود بشار اسد تنها در مدت دو ماه سقوط خواهد کرد، معاون نخستوزیر وقت ترکیه اعلام کرد که در این خصوص ما فریب غربیها را خوردیم اما آنها از سقوط بشار اسد پشتیبانی نکردند. اگر چه سوریه با سیاستهای ترکیه به ویرانه تبدیل شد، اما ترکها هم به اهداف خود دست پیدا نکردند اما در همان موقع هم به گفته مقامهای آنکارا به پشتیبانی غرب امید داشت که این موضوع محقق نشد. در حالت فعلی در بحرانی که بین ترکیه و روسیه به وجود آمده، بعید است که غربیها بیش از ظرفیتی که برای ترکیه قائل هستند، هزینه کنند. بنابراین اگر سیاستهای ترکیه در قبال منطقه و حتی روسیه تغییر نکند، بدون شک ترکیه ضربه بزرگی را متحمل خواهد شد.
گفتوگو: فرشاد گلزاری