آرایش امنیتی جدید در منطقه؛ توافق مکه چه پیامی برای ایران دارد؟
توافق دفاعی عربستان، ترکیه و پاکستان در مکه، با توجه به موقعیت جغرافیایی و ظرفیتهای نظامی سه کشور، میتواند بر معادلات امنیتی پیرامون ایران و توازن قدرت در منطقه تأثیر بگذارد.
به گزارش ایلنا، پایگاه خبری «النشره» در تحلیلی نوشت: توافق دفاعی مشترک عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان که روز جمعه در مکه به امضا رسید، میتواند فراتر از یک توافق نظامی معمول میان سه کشور باشد و نشانهای از تلاش قدرتهای منطقهای برای ایجاد یک چارچوب امنیتی جدید در خاورمیانه تلقی شود. این توافق در شرایطی شکل گرفته که منطقه با مجموعهای از بحرانهای امنیتی و سیاسی روبهرو است؛ از تشدید تنش میان ایران و آمریکا گرفته تا تحولات لبنان و ادامه بحران در یمن. به همین دلیل، برخی تحلیلگران این توافق را تلاشی برای بازتعریف موازنه قدرت و افزایش توان کشورهای منطقه برای تأمین امنیت خود میدانند.
یک ائتلاف با پیام ژئوپلیتیکی
ریاض و آنکارا تأکید کردهاند توافق مکه علیه کشور خاصی نیست و ماهیتی فرقهای ندارد. با این حال، ترکیب سه کشور عضو و موقعیت جغرافیایی آنها باعث شده این توافق از منظر راهبردی مورد توجه قرار گیرد.
ترکیه در شمالغرب ایران مرز مشترک دارد، پاکستان در جنوبشرق با ایران هممرز است و عربستان نیز در سوی دیگر خلیج فارس قرار دارد. از این منظر، نویسنده گزارش معتقد است همکاری میان این سه کشور میتواند فشار ژئوپلیتیکی بیشتری بر ایران ایجاد کند و معادلات امنیتی منطقه را تحت تأثیر قرار دهد.
مهمترین بند توافق نیز بر همکاری دفاعی متقابل تأکید دارد؛ به این معنا که حمله مسلحانه به هر یک از سه کشور، حمله علیه همه اعضای توافق تلقی خواهد شد. چنین بندی در صورت اجرایی شدن، میتواند هزینه هرگونه اقدام نظامی علیه یکی از اعضا را افزایش دهد.
ریاض به دنبال گزینههای بیشتر برای تأمین امنیت
یکی از مهمترین زمینههای شکلگیری این توافق، تغییر نگاه کشورهای منطقه به نقش آمریکا در تأمین امنیت خاورمیانه است.
عربستان همچنان روابط دفاعی و نظامی گستردهای با واشنگتن دارد و به فناوری و تسلیحات آمریکایی وابسته است، اما همزمان تلاش میکند گزینههای امنیتی خود را متنوع کند تا در شرایط بحرانی تنها به حمایت یک قدرت خارجی متکی نباشد.
در چنین چارچوبی، عربستان ظرفیت مالی و موقعیت راهبردی، ترکیه توان نظامی و فناوری و پاکستان ظرفیتهای نظامی و انسانی قابلتوجهی در اختیار دارند. ترکیب این ظرفیتها میتواند در صورت تداوم همکاری، به ایجاد یک سازوکار دفاعی منطقهای کمک کند.
آبراههای راهبردی در مرکز توجه
یکی دیگر از محورهای مهم این همکاری، امنیت مسیرهای دریایی منطقه است. تنگه هرمز و دریای سرخ از مهمترین مسیرهای انتقال انرژی و تجارت جهانی هستند و هرگونه اختلال در آنها میتواند اقتصاد منطقه و بازار انرژی جهان را تحت تأثیر قرار دهد.
پاکستان به دلیل دسترسی به دریای عرب از موقعیت دریایی مهمی برخوردار است و ترکیه نیز تجربه و توانمندیهای نظامی و دریایی قابلتوجهی دارد. از نگاه نویسنده، همکاری این دو کشور با عربستان میتواند در آینده ظرفیت کشورهای منطقه برای حفاظت از مسیرهای کشتیرانی را افزایش دهد.
پیام توافق برای ایران و آمریکا
این توافق را میتوان از زاویه دیگری نیز بررسی کرد. برای ایران، شکلگیری چنین همکاریای به معنای افزایش هماهنگی میان سه قدرت منطقهای در مجاورت مرزها و حوزه نفوذ این کشور است.
برای آمریکا نیز توافق مکه میتواند نشانهای از تمایل متحدان منطقهای واشنگتن برای افزایش توان دفاعی مستقل باشد؛ هرچند به معنای قطع همکاری با آمریکا نیست.
در واقع، به نظر میرسد عربستان تلاش دارد میان ادامه همکاری با آمریکا و ایجاد ظرفیتهای مستقل منطقهای برای تأمین امنیت، نوعی توازن برقرار کند.
تأثیر احتمالی بر لبنان و یمن
پیامدهای این توافق احتمالا به مرزهای سه کشور عضو محدود نخواهد ماند و میتواند بر سایر بحرانهای منطقه نیز اثر بگذارد.
در لبنان، تقویت همکاری میان قدرتهای منطقهای میتواند بر معادلات سیاسی و امنیتی تأثیر بگذارد. در یمن نیز عربستان با برخورداری از حمایت بیشتر شرکای منطقهای ممکن است در برابر حملات و فشارهای انصارالله از موقعیت نظامی و سیاسی متفاوتی برخوردار شود.
با این حال، میزان تأثیرگذاری این توافق به نحوه اجرای آن و سطح همکاری واقعی سه کشور بستگی دارد.
چالش اصلی؛ تبدیل توافق سیاسی به ائتلاف عملیاتی
در کنار ظرفیتهای این توافق، اختلاف منافع میان سه کشور میتواند مهمترین چالش پیش روی آن باشد.
ترکیه، پاکستان و عربستان در پروندههایی مانند سوریه، عراق، هند و مسائل اقتصادی اولویتهای متفاوتی دارند. بنابراین ایجاد یک توافق روی کاغذ یک مرحله است و تبدیل آن به همکاری نظامی منسجم مرحلهای کاملاً متفاوت.
برای اینکه توافق مکه به یک ائتلاف دفاعی مؤثر تبدیل شود، سه کشور باید سازوکار مشخصی برای هماهنگی نظامی، تبادل اطلاعات، رزمایشهای مشترک و تصمیمگیری در شرایط بحران ایجاد کنند.
در مجموع، توافق مکه را میتوان نشانهای از تلاش کشورهای منطقه برای حرکت به سمت امنیت چند لایه و کاهش وابستگی به یک قدرت خارجی دانست. اینکه این توافق در آینده به یک ائتلاف امنیتی مؤثر تبدیل شود یا صرفا در حد یک چارچوب سیاسی باقی بماند، به میزان تعهد سه کشور و تحولات آینده منطقه بستگی خواهد داشت.
