دلایل تغییر موضع کشورهای عربی نسبت به ایران و مذاکره با واشنگتن/دیدگاه حاشیه خلیج فارس و آمریکا نسبت به توان نظامی تهران

جلال چراغی، کارشناس مسائل سیاسی منطقه در تشریح دلایل تغییر موضع سیاسی کشورهای عربی نسبت به ایران و کنش‌گری مجدد دیپلماتیک میان تهران و واشنگتن در گفت‌وگو با ایلنا عنوان کرد: به نظر می‌رسد یکی از دلایل تغییر رویکرد عربستان و برخی کشورهای عربی، ارزیابی آن‌ها از هزینه‌های احتمالی هرگونه درگیری مستقیم میان ایران و آمریکا باشد. این کشورها با توجه به هشدارهای اخیر ایران، رایزنی‌های دیپلماتیک، از جمله گفت‌وگوی عباس عراقچی با وزیر خارجه عربستان، و همچنین عملکرد نظامی ایران، به این جمع‌بندی رسیده‌اند که در صورت گسترش تنش‌ها، خود از نخستین متضرران خواهند بود. در این چارچوب، گفته می‌شود حملات اخیر ایران، از جمله حمله به اردن، پیام روشنی برای کشورهای منطقه داشت. بر اساس برخی گزارش‌ها، در این حملات خساراتی به تجهیزات نظامی آمریکا، از جمله جنگنده‌های اف-۳۵، وارد شده و موشک‌های ایران با دقت و سرعت بالا توانسته‌اند اهداف حساسی را مورد اصابت قرار دهند. در مقابل، ادعا می‌شود آمریکا طی این مدت بیشتر بر حمله به زیرساخت‌ها و برخی مناطق غیرنظامی ایران تمرکز داشته، در حالی که ایران پایگاه‌ها و اهداف حساس نظامی را هدف قرار داده است.

وی ادامه داد: از نگاه این تحلیل، همین مسئله موجب شده کشورهای عربی به این نتیجه برسند که آمریکا توان دفاع مؤثر از پایگاه‌های خود در منطقه را ندارد و هم‌زمان ذخایر سامانه‌های دفاع موشکی و پدافندی آن نیز در حال کاهش است. عامل دیگر، نگرانی عربستان از پیامدهای امنیتی در جبهه‌های یمن و عراق است. ریاض پس از برخی اقدامات خود علیه حشدالشعبی و نیروهای یمنی، این احتمال را جدی‌تر می‌بیند که در صورت تشدید بحران، نخستین هدف واکنش‌های متقابل قرار گیرد. پیش‌تر نیز یمن چندین بار تأسیسات نفتی عربستان را هدف قرار داده بود و این نگرانی وجود دارد که در صورت آغاز جنگ گسترده، حملات مشابه با شدت بیشتری تکرار شود. همچنین ایران بارها هشدار داده است که اگر آمریکا حمله‌ای را آغاز کند، تمامی پایگاه‌های آمریکا در منطقه، منافع اقتصادی و شرکت‌های وابسته به آمریکا هدف قرار خواهند گرفت. افزون بر آن، برداشت بسیاری از ناظران این بوده که در مراحل بعدی، فرودگاه‌ها، پایگاه‌های نظامی، تأسیسات آب‌شیرین‌کن و دیگر زیرساخت‌هایی که نیروهای آمریکایی از آن‌ها استفاده می‌کنند نیز در معرض حمله قرار خواهند گرفت.

این تحلیلگر مسائل بین‌الملل تصریح کرد: از دیدگاههای مطرح‌شده، تجربه درگیری‌های اخیر نیز این تصور را تقویت کرده که آمریکا نتوانسته از کشورهای میزبان پایگاه‌های خود در برابر حملات موشکی ایران حمایت مؤثری انجام دهد و در صورت ورود فعال حشدالشعبی عراق به کنار نیروهای یمنی، مدیریت چنین وضعیتی برای آمریکا و متحدانش دشوارتر خواهد شد. در همین حال، روابط عربستان و امارات نیز با چالش‌هایی روبه‌روست. پس از یکی از حملات به تأسیسات امارات، برخی گمانه‌زنی‌ها در امارات، منشأ یکی از پهپادها را به سمت مناطق شرقی عربستان نسبت دادند؛ موضوعی که نشان‌دهنده افزایش بی‌اعتمادی میان دو کشور ارزیابی شد. مجموعه این عوامل، یعنی تحولات یمن، عراق، اردن، ارزیابی از عملکرد نظامی ایران و نیز برداشت از ناتوانی آمریکا در دفاع از متحدانش، موجب شده کشورهای عربی با احتیاط بیشتری به تحولات منطقه بنگرند. از منظر عربستان، حتی اگر آمریکا بتواند بخشی از زیرساخت‌های انرژی یا برق ایران را هدف قرار دهد، این امر به معنای از بین رفتن توان موشکی ایران نخواهد بود. در جنگ اخیر نیز، با وجود حملات گسترده آمریکا، همچنان توان موشکی ایران حفظ شد. همچنین درباره تأسیسات هسته‌ای ایران این ارزیابی وجود دارد که بخش مهمی از آن‌ها در اعماق زمین قرار دارند و نابودی کامل آن‌ها با حملات هوایی بسیار دشوار است.

وی افزود: بر همین اساس، در صورت وقوع جنگ، بیشترین آسیب متوجه زیرساخت‌های حیاتی کشورهای منطقه، به‌ویژه تأسیسات انرژی، برق و آب خواهد شد و این کشورها ممکن است خسارت‌های اقتصادی بسیار سنگینی متحمل شوند؛ در حالی که ایران، به دلیل ظرفیت‌های تولیدی و توان بازسازی، قادر خواهد بود در میان‌مدت بخشی از خسارات خود را جبران کند. هشدارهای اخیر ایران مبنی بر اینکه کشورهای عربی نباید «سپر آمریکا» شوند نیز در همین چارچوب ارزیابی می‌شود. بازتاب گسترده این هشدارها در رسانه‌های عربی، نشانه نگرانی جدی دولت‌های منطقه است. بر همین اساس گفته می‌شود عربستان که پیش‌تر از افزایش فشار بر ایران حمایت می‌کرد، اکنون بیش از گذشته بر ضرورت توافق و جلوگیری از گسترش جنگ تأکید دارد. عامل دیگری که به این تغییر رویکرد نسبت داده می‌شود، احتمال گسترش جغرافیایی درگیری است. از این منظر، توسعه دامنه جنگ می‌تواند پای روسیه و چین را نیز بیش از گذشته به تحولات منطقه باز کند. همچنین ادامه تنش‌ها می‌تواند روابط راهبردی ایران با چین و روسیه را بیش از گذشته تقویت کند؛ نتیجه‌ای که برخلاف خواست برخی کشورهای عربی مبنی بر تضعیف ایران خواهد بود.

چراغی در پایان خاطرنشان کرد: ایران بارها اعلام کرده است که به حاکمیت و ملت‌های کشورهای عربی احترام می‌گذارد، اما اگر پایگاه‌های آمریکا در این کشورها برای حمله به ایران مورد استفاده قرار گیرند، آن پایگاه‌ها را هدف مشروع نظامی تلقی خواهد کرد. همچنین در پاسخ به درخواست برخی رسانه‌های عربی برای ارائه اسناد، این استدلال مطرح می‌شود که ایران بر اساس توان اطلاعاتی و امنیتی خود، از محل استقرار و فعالیت نیروهای آمریکایی آگاهی دارد. نگرانی کشورهای عربی تنها عامل توقف حملات آمریکا نبوده، بلکه واشنگتن نیز پس از ارزیابی عملکرد نظامی ایران، به این نتیجه رسیده که ادامه درگیری می‌تواند هزینه‌های پیش‌بینی‌نشده‌ای داشته باشد. همچنین تهدیدهای مقطعی آمریکا علیه ایران، صرفاً با هدف حمله نظامی ارزیابی نمی‌شود، بلکه بخشی از آن به واکنش‌سنجی، جمع‌آوری اطلاعات و رصد تحرکات نظامی ایران نسبت داده می‌شود