جهان در سال ۲۰۲۵/پرونده هشتم: روسیه و ترکیه
مومنی: رویارویی پوتین و ترامپ در آلاسکا/پاتک تحریمی اروپا به مسکو/عدم تحقق اهداف آنکارا در سوریه/۲۰۲۶ سال سرنوشتساز برای پوتین و اردوغان
کارشناس مسائل قفقاز گفت: احتمال شکلگیری نوعی تفاهم یا آتشبس اولیه میان روسیه و اوکراین وجود دارد که میتواند مقدمه مذاکرات بعدی و تعیین خطوط مرزی باشد.
قاسم مومنی، کارشناس مسائل قفقاز در تشریح مهمترین تحولات روسیه و ترکیه در سال ۲۰۲۵ در گفتوگو با ایلنا عنوان کرد: مهمترین مسئله در سال گذشته میلادی با محوریت روسیه تداوم جنگ اوکراین بود. با وجود اینکه بسیاری تصور میکردند این جنگ با توجه به مواضع انتخاباتی ترامپ که گفته بود در صورت رئیسجمهور شدن میتواند جنگ اوکراین را «یکشبه» پایان دهد متوقف خواهد شد، اما چنین اتفاقی رخ نداد و جنگ همچنان ادامه یافت و اکنون وارد پنجمین سال خود شده است. مسئله دوم، بحث دیدار پوتین و ترامپ در آلاسکا بود. این دیدار، دیداری مهم تلقی میشد و به نظرم توافقاتی در آن صورت گرفته است؛ هرچند طرفین تلاش میکنند اجرای این توافقات را به مرور زمان و با توجه به شرایط منطقهای و جهانی پیش ببرند. با وجود آنکه بسیاری معتقدند این دیدار به نتیجه مشخصی نرسیده، من بر این باورم که توافقهایی انجام شده، اما اجرای آنها به بلندمدت موکول شده است.
وی ادامه داد: در این میان، ترامپ با دو مسئله اساسی مواجه است؛ نخست آنکه امکان تمدید ریاستجمهوری برای او وجود ندارد و این دوره، آخرین فرصت حضورش در کاخ سفید است. دوم، سن بالای او که نزدیک به هشتاد سال است. به همین دلیل، ترامپ تلاش میکند از سه سال باقیمانده نهایت استفاده را ببرد تا نام خود را در تاریخ آمریکا و جهان ثبت کند. از نظر شخصیتی، او فردی است که به ماندگاری در تاریخ اهمیت ویژهای میدهد و این موضوع برایش مهمتر از مسائل مالی، ثروت یا حتی خود ریاستجمهوری است. در سوی دیگر، روسها در مذاکرات تلاش دارند مناطق جدا شده از اوکراین را به خاک خود ملحق کنند. این موضوع هنوز بهطور قطعی تعیین تکلیف نشده و همین مسئله شرایط را پیچیدهتر کرده است. روسیه از درون با مشکلات جدی مواجه است؛ طولانی شدن جنگ موجب فرسایش توان اقتصادی این کشور شده و آمار بالای کشتهها و مجروحان فشار زیادی بر خانوادهها وارد کرده است.
این تحلیلگر مسائل سیاسی تصریح کرد: ارتش روسیه نیز از یک ارتش ملی به ارتشی چندملیتی و مزدورمحور تبدیل شده و برای ادامه جنگ از نیروهایی از کره شمالی، کشورهای آفریقایی و سایر کشورها استفاده میکند. این مسئله، ننگی تاریخی برای ارتش روسیه (که ریشه در ارتش سرخ دارد) محسوب میشود و در تاریخ ثبت خواهد شد. با این حال، پوتین همچنان بر مواضع خود ایستادگی میکند و معتقد است اگر در مسئله اوکراین عقبنشینی کند، کرملین را از دست خواهد داد. پوتین باور دارد که بازگشت بدون دستاورد ملموس از جنگی که چهار تا پنج سال برای آن هزینه داده، به معنای آغاز فشارهای داخلی و سیاسی از سوی رقبایش و حتی خطر فروپاشی مجدد روسیه خواهد بود.
وی افزود: به همین دلیل، او ایستادگی و حتی حمله را بهترین شکل دفاع میداند. در سطح بینالمللی، اتحادیه اروپا به صورت مستقیم روسیه را تحریم کرده و روسها نتوانستهاند اعتماد ازدسترفته را بازسازی کنند و حالا روسیه در یک تنگنای سیاسی و ژئوپلیتیک قرار گرفته است. اتحادیه اروپا، حتی فراتر از آمریکا، از اوکراین حمایت کرده؛ زیرا معتقد است اگر روسیه بدون حفظ منافع اروپا به صلح برسد، کشورهای اروپایی (بهویژه اروپای شرقی) در معرض تهدید قرار خواهند گرفت. از این منظر، اوکراین به ابزاری برای مهار توسعهطلبی پوتین تبدیل شده است.
مومنی گفت: در مورد ترکیه، در سال ۲۰۲۵ میلادی شاهد تحولات متعددی بودهایم؛ از جمله تداوم حمایتها و دیدارهای جولانی با مقامات ارشد ترکیه مانند اردوغان، رئیس سرویس اطلاعاتی و وزیر خارجه این کشور. واقعیت این است که ترکیه در عرصه سوریه بهویژه در درگیری با نیروهای کُرد مستقر در شمال سوریه فعال بوده و همزمان، موضوع غزه و اختلافات با اسرائیل نیز مطرح است و حتی گفتوگوهایی میان آقای اردوغان و آقای ترامپ در این زمینه انجام شده است. ترکیه در جنگ اوکراین نقش میانجی را ایفا کرده و با هر دو طرف رابطه داشته است، اما در داخل با دو بحران جدی مواجه است که نخست، تورم بالا و ناتوانی دولت در مدیریت بحران ارزی و کاهش ارزش پول ملی بوده و دوم، اختلاف با اسرائیل بر سر فلسطین و غزه که موجب انزوای نسبی ترکیه در پروندههای سوریه و فلسطین شده است.
وی اظهار کرد: با وجود حمایت ترکیه از کنار رفتن بشار اسد، آن اهدافی که آنکارا در سوریه دنبال میکرد، محقق نشد و در عمل، ترکیه بیشتر نقش تماشاگر را ایفا کرد و این در حالیست که اختلافات با اسرائیل هزینههای زیادی برای ترکیه داشته است. با این حال، با میانجیگری ترامپ و برای جلب رضایت اردوغان، تلاشهایی برای ایجاد همکاری امنیتی میان ترکیه و اسرائیل (بهویژه در سوریه و فلسطین) صورت گرفته و اخیراً نقشی محدود برای ترکیه در موضوع غزه در نظر گرفته شده است. بر این اساس سال ۲۰۲۶ برای ترکیه سالی پرتحول خواهد بود و این سال میتواند سال سرنوشتسازی برای اردوغان باشد؛ چراکه حزب عدالت و توسعه دچار انشعابات داخلی شده و سیاستهای تکبعدی اردوغان، بهویژه در حوزه اقتصاد، با شکست مواجه شده است. این شکستها میتواند زمینهساز اعتراضات مردمی شود.
این کارشناس مسائل قفقاز در پایان خاطرنشان کرد: همچنین اختلاف با شهردار استانبول و زندانی شدن او (که رقیب اصلی اردوغان محسوب میشود) هم در داخل و هم در سطح بینالمللی به عنوان اقدامی غیردموکراتیک تلقی شده و میتواند به پاشنه آشیل اردوغان تبدیل شود. در مجموع، سال ۲۰۲۶ را سالی سرنوشتساز برای پوتین و اردوغان خواهد بود. احتمال شکلگیری نوعی تفاهم یا آتشبس اولیه میان روسیه و اوکراین وجود دارد که میتواند مقدمه مذاکرات بعدی و تعیین خطوط مرزی باشد؛ هرچند ممکن است پیش از هر توافق رسمی، تغییراتی در ساختار قدرت روسیه یا اوکراین رخ دهد. در هر صورت، این تحولات میتوانند هر دو رئیسجمهور را بهشدت تحت تأثیر قرار دهند و مسیر آینده سیاسی آنها را تعیین کنند.
