در پنجمین نشست حافظشناسی در کرج مطرح شد
"حافظ" با مشی اعتدال، آیات قرآن را در اشعارش بکار گرفته است
عضو هیأت علمی دانشگاه خوارزمی گفت: حافظ قرآن بودن از حافظ، انسانی یکسویهنگر نساخته است که باعث شود کل اشعارش به ترجمۀ صرف قرآن و مفاهیم دینی و عرفانی تبدیل شود.
به گزارش ایلنا در کرج، بهادر باقری، در ششمین نشست از سلسله نشستهای حافظشناسی «در حضور خلوت انس» که عصر سهشنبه(26 آبان) در دانشکده علوم دانشگاه خوارزمی کرج، برگزار شد با تشریح ارتباط میان اشعار حافظ و قرآن کریم افزود: حافظ در شعر خود بارها به قرآنخوان بودن خود بالیده است: ندیدم خوشتر از شعر تو حافظ/ به قرآنی که اندر سینه داریاما
حافظ قرآن بودن از حافظ، انسانی یکسویهنگر نساخته است که باعث شود کل اشعارش به ترجمۀ صرف قرآن و مفاهیم دینی و عرفانی تبدیل شود. با اینکه حافظ قرآن کریم است، بسیار متعادل از قرآن استفاده کرده است؛ اگرچه در شعرش بر استفاده از قرآن اشاره کرده است:
ز حافظان جهان کس چو بنده جمع نکرد/ لطایف حکمی با کتاب قرآنی
این استاد ادبیات، تاکید کرد: به قول بهاء الدین خرمشاهی، «حافظ روح اعتدال و اعتدال روح ایرانی است» و از قرآن کریم به اندازهای که باید، استفاده کرده است.
باقری افزود: حافظ علاوه بر این که از قرآن متعادل استفاده کرده است، بارها نیز به خود نهیب زده است که حافظ قرآن بودن، به تنهایی، کافی نیست و باید از گوهر عشق نیز برخوردار بود:
عشقت رسد به فریاد ار خود به سان حافظ/ قرآن ز بر بخوانی با چارده روایت
وی در ادامه با بیان این که حافظ، چهار شیوه در بهرهگیری از قرآن کریم داشته است؛ گفت: اول اینکه یک آیه یا بخشی از آن را در یک بیت آورده است که مشابه آن در کار همۀ شاعران دیده میشود:
چشم حافظ زیر بام قصر آن حوری سرشت/ شیوۀ جنات تجری تحتها الانهار داشت
باقری افزود: شیوۀ دیگری که به کار گرفته است، آوردن یک مفهوم قرآنی یا ترجمۀ آیه بدون ذکر خود آیه است؛ در واقع در این شیوه حافظ قرآن را به صورتی شاعرانه ترجمه کرده است:
بارها گفتهام و بار دگر میگویم/ که من دلشده این ره نه به خود میپویم
در پس آینه طوطی صفتم داشتهاند/ آن چه استاد ازل گفت بگو میگویم
من اگر خارم و گر گل چمنآرایی هست/ که از آن دست که او میکشدم میرویم
این اشعار به آیه «یهدی من یشاء و یضل من یشاء» اشاره دارد.
خنده و گریۀ عشاق ز جایی دگر است/ میسرایم به شب و وقت سحر میمویم (انه هو اضحک و ابکی).
عیب رندان مکن ای زاهد پاکیزه سرشت/ که گناه دگران بر تو نخواهند نوشت (ولا تزرو وازره وزر اخری).
عضو هیأت علمی دانشگاه خوارزمی در ادامه خاطرنشان کرد: سومین شیوۀ استفادۀ حافظ از قرآن کریم، اشارههایی است که در طول شعرهای خود به داستانهای قرآن مانند داستان یوسف، موسی، عیسی، خضر (علیهم السلام) و ... دارد:
یوسف گمگشته بازآید به کنعان غم مخور/ کلبۀ احزان شود روزی گلستان غم مخور
باقری تصریح کرد: همۀ این سخنان من، مقدمهای است برای رسیدن به چهارمین شیوۀ حافظ در استفاده از قرآن کریم که به نوعی مخصوص و شگرد ویژۀ حافظ به شمار میرود. در این شیوه، حافظ مفاهیم قرآن را در شعر خود پنهان میکند و داستان در داستان میسازد؛ مثلا وقتی شعر او عاشقانه است، در دل آن شعر عاشقانه یک داستان دیگر را نیز مطرح میکند.
این استاد دانشگاه اذعان کرد: این شیوه در شعرهای حافظ بدون دقت کافی به هیچ وجه به چشم نمیآید؛ آیات قرآن در همۀ تاریک روشن ذهن او حاضر و ناظر است که شگرد ویژه حافظ به شمار میرود:
ای هدهد صبا به سبا میفرستمت/ بنگر که از کجا به کجا میفرستمت (داستان حضرت سلیمان و بلقیس)
حیف است طایری چو تو در خاکدان غم/ زین جا به آشیان وفا میفرستمت
در راه عشق مرحله قرب و بعد نیست/ میبینمت عیان و دعا میفرستمت (انه یرونه بعیدا و نراه قریبا)
هر صبح و شام قافلهای از دعای خیر/ در صحبت شمال و صبا میفرستمت
تا لشکر غمت نکند ملک دل خراب/ جان عزیز خود به نوا میفرستمت (اشاره به رسمی قدیمی، فرستادن نماینده برای آوردن میهمان به خانه) تا جایی که میگوید:
حافظ سرود مجلس ما ذکر خیر توست/ بشتاب هان که اسب و قبا میفرستمت (اشاره به فرستادن چهار اسب با زین زربفت توسط بلقیس برای حضرت سلیمان دارد که در برخی از تفسیرها آمده است.
باقری افزود: حافظ شیوهای را در استفاده از قرآن در شعرش به کار بسته است که حافظ قرآن بودن وی را نشان میدهد و او را از دیگر شاعران متمایز میکند.
داستان گویی در ابیات عارفانه حافظ هم مشهود است
وی در توضیح بیشتر این شگرد ویژه حافظ گفت: حافظ در حالی که به ظاهر یک غزل اجتماعی، عاشقانه یا عارفانه میسراید اما در ابیات آن غزل، یک داستان دیگر نیز جریان دارد که با دقت خاصی باید این شگرد را دریافت.
باقری با اشاره به شیوه داستان در داستان شعر حافظ، تصریح کرد: این شگرد حافظ به گونهای است که مثلا وقتی در یک بیت نامی از حضرت نوح(ع) به میان میآید؛ بیتهای بعد نیز با موضوع و داستان نوح ارتباط معنایی پیدا میکند و درگیر موضوع نوح میشود.
این حافظشناس در ادامه به داستان ساخت کشتی توسط حضرت نوح(ع) اشاره کرد و گفت: زمانی که ساخت کشتی نوح به پایان میرسد؛ وی بخشی از خاک جسد حضرت آدم را با خود به داخل کشتی میبرد تا تبرک باشد و کشتی از گزند طوفان و آسیب در امان بماند.
وی در ادامه با اشاره به به بیتی از حافظ که با این موضوع ارتباط دارد گفت: حافظ در این بیت چنین میسراید:
یار مردان خدا باش که در کشتی نوح/ هست خاکی که به آبی نخرد طوفان را
وی افزود: در این بیت مشخص است که حافظ به همان اقدام حضرت نوح برای قرار دادن خاک حضرت آدم در کشتی اشاره دارد اما بیت بعد شگرد ویژه حافظ را نشان میدهد این بیت از این قرار است:
ترسم این قوم که بر درد کشان میخندند/ بر سر کار خرابات کنند ایمان را
باقری تصریح کرد: حافظ در این بیت از یک طرف به ریاکاران زمانه خود اشاره میکند اما از آنجایی که در قرآن به کشتی ساختن حضرت نوح و استهزا وی توسط قومش(سخر منه قومه) اشاره شده است؛ حافظ این موضوع را نیز یادآوری میکند.
عضو هیأت علمی دانشگاه خوارزمی به حضرت خضر نیز در شعرهای حافظ اشاره کرد و گفت: هر جایی که حافظ در شعر خود نامی از حضرت خضر آورده است؛ داستانی از یک سفر دریایی نیز آمده است.
باقری افزود: خضر و سفر دریایی به داستان حضرت موسی و حضرت خضر اشاره دارد که در آن خضر و موسی به یک سفر رفتند که در جایی از آن از دریا گذر کردند و ماجراهایی چون سوراخ کردن کشتی و سوال پرسیدنهای حضرت موسی پیش آمد.
وی در توضیح این مطلب گفت: به عنوان مثال حافظ در یک بیت به این داستان و تسلیم محض بودن اشاره میکند: «به می سجاده رنگین کن گرت پیر مغان گوید/که سالک بیخبر نبود ز راه و رسم منزلها»
و چون در این بیت به داستان خضر اشاره کرده است در بیت بعد به دریا اشاره میکند:
"شب تاریک و بیم موج و گردابی چنین هایل/ کجا دانند حال ما سبکباران ساحلها"
باقری به بیت دیگری در شعر حافظ که به سفر دریایی اشاره دارد استناد کرد و گفت: حافظ در این بیت به سفر دریایی میپردازد: " اگر نه عقل به مستی فروکشد لنگر/ چگونه کشتی از این ورطه بلا ببرد"
و در یک بیت بعد از آن نامی از حضرت خضر به میان میآورد:
"گذار بر ظلمات است خضر راهی کو/ مباد کآتش محرومی آب ما ببرد"
این استاد ادبیات دانشگاه خوارزمی در ادامه این جلسه به نام و جایگاه حضرت سلیمان و ملکه سبا در شعر حافظ اشاره کرد و گفت: حافظ در یک غزل چنین میسراید:
مژده ای دل که دگر باد صبا بازآمد/ هدهد خوش خبر از طرف سبا بازآمد
برکش ای مرغ سحر نغمه داوودی باز/ که سلیمان گل از باد هوا بازآمد
در این دو بیت حافظ به طور مستقیم به داستان حضرت سلیمان و ملکه سبا اشاره دارد.
وی افزود: در بیت «عارفی کو که کند فهم زبان سوسن/ تا بپرسد که چرا رفت و چرا بازآمد»، منظور حافظ از سوسن همان هدهد است که سلیمان جویای آن میشود و سپس هدهد به توصیف سرزمین سبا میپردازد.
باقری در ادامه اذعان داشت: در بیت «مردمی کرد و کرم لطف خداداد به من/کان بت ماه رخ از راه وفا بازآمد» حافظ به معشوق خود اشاره میکند اما چون در بیتهای قبل از حضرت سلیمان نام آورده است «بت ماه رخ» میتواند «بلقیس» نیز باشد.
وی افزود: بیت قبل از یک جهت دیگر هم قابل معناست به گونهای که انگار بلقیس شکر خداوند را به جای میآورد زیرا سلیمان میتوانست به سرزمین سبا حمله کند ولی از در صلح آمد.
باقری در توضیح شگرد ویژه حافظ خاطرنشان کرد: در این شگرد تاکید بر آن است که وقتی حافظ در یک بیت اسمی از پیامبران الهی میآورد، بیتهای بعدی نیز به داستان آنها اشاره میکند.
نویسنده کتاب فرهنگ شرحهای حافظ، به یکی از بیتهای شگفت انگیز حافظ اشاره کرد و گفت: حافظ در یکی از بیتهای خود گویی چهار اسلاید از داستان عیسی مسیح(ع) را آورده است:
هوا مسیح نفس گشت و باد نافه گشای/درخت سبز شد و مرغ در خروش آمد
هوا مسیح نفس گشت به آمدن بهار اشاره دارد و از جهت دیگر به نفس حیات بخش مسیح اشاره دارد که مردهها را زنده میکرد
باد نافه گشای به اشاره به روح القدس اشاره دارد که در آستین حضرت مریم دمیده شد و حضرت عیسی در وجود وی جایگزین شد
درخت سبز شد به درخت خرمای خشکیدهای اشاره دارد که با تکان دادن آن توسط حضرت مریم سبز شد و رطب تازه برای وی از آن بر زمین ریخت
"مرغ در خروش آمد" به سخن گفتن حضرت عیسی در گهواره اشاره دارد.
باقری تاکید کرد: تنها حافظ میتواند چنین سحرانگیزی داشته باشد که در یک بیت، ضمن توصیف زیباییهای بهار، چند داستان را به شکلی پنهانی و هنرمندانه ذکر کند.
وی به ادامه غزل اشاره کرد و گفت: حافظ در ادامه این غزل میگوید: «ز مرغ صبح ندانم که سوسن آزاد/ چه گوش کرد که با ده زبان خموش آمد» شکل گل سوسن مانند زبان است که حافظ نیز به آن اشاره دارد ولی میگوید که سوسن با این همه زبان باز هم خاموش است و حرفی نمیزند.
باقری افزود: در این بیت و در ادامه داستان زندگی حضرت مریم و حضرت عیسی، حافظ به روزه سکوت حضرت مریم اشاره میکند که به او وحی شد وقتی از او در مورد فرزندآوری بدون ازدواج سوال کردند سکوت کند تا عیسی برای اثبات حقانیت خود در گهواره صحبت کند.
این استاد ادبیات دانشگاه خوارزمی اذعان کرد: این شگرد بسیار شگفتانگیز است و چقدر زیباست که حافظ در لابه لای ابیات غزلهای خود داستانهای دیگری میگوید که باید آنها را کشف کنیم.
باقری در ادامه به داستان حضرت یوسف اشاره و تصریح کرد: در قرآن کریم در سه صحنه به پیراهن حضرت یوسف اشاره شده است؛ نخست پیراهنی که برادران یوسف پس از انداختن وی در چاه به خون آغشته کردند و نزد پدر بردند، دوم پیراهنی که پس از فرار یوسف از پیشنهاد گناه به دست زلیخا از پشت پاره شد و سندی شد بر بیگناهی او و سوم پیراهنی که یوسف به نزد پدرش میفرستد و بینایی را به چشمان حضرت یعقوب باز میگرداند.
وی افزود: حافظ این سه ماجرا را به زیبایی و شگفتانگیزی هر چه تمامتر در یک بیت خلاصه کرده است و در همان بیت سه مقطع کودکی، جوانی و میانسالی حضرت یوسف را به تصویر کشیده است:
پیراهنی که آید از او بوی یوسفم/ ترسم برادران غیورش قبا کنند
باقری در توضیح این بیت گفت: دو داستان پیراهنی که بوی یوسف دهد و پیراهنی که برادرانش به خون آغشته کردند مشخص است؛ قبا شدن پیراهن نیز اشاره به پاره شدن پیراهن یوسف به دست زلیخا دارد.
این ادیب معاصر در ادامه افزود: حافظ در بیت دیگری از همان غزل چنین میسراید: «حافظ دوام وصل میسر نمیشود/ شاهان کم التفات به حال گدا کنند»؛ این بیت نیز به زندانی شدن یوسف به دست عزیز مصر اشاره میکند.
وی یکی از غزلهای حافظ را ذکر کرد و گفت: از ابیات این غزل معانی متفاوتی میتوان برداشت کرد؛ سوالی یا خبری خواندن برخی ابیات یا مکث کردنهای متفاوت، معانی متفاوتی را در آن ایجاد میکند:
چو برشکست صبا زلف عنبرافشانش/ به هر شکسته که پیوست تازه شد جانش
کجاست همنفسی تا به شرح عرضه دهم/ که دل چه میکشد از روزگار هجرانش
زمانه از ورق گل مثال روی تو بست/ ولی ز شرم تو در غنچه کرد پنهانش
تو خفتهای و نشد عشق را کرانه پدید/ تبارک الله از این ره که نیست پایانش
جمال کعبه مگر عذر رهروان خواهد/ که جان زنده دلان سوخت در بیابانش
بدین شکسته بیت الحزن که میآرد/ نشان یوسف دل از چه زنخدانش
بگیرم آن سر زلف و به دست خواجه دهم/ که سوخت حافظ بیدل ز مکر و دستانش
باقری به یکی از اقدامات احمد شاملو در علامتگذاری شعر حافظ اشاره کرد و گفت: شاملو با این کار شعر حافظ را محدود کرد؛ زیرا شعر حافظ را باید بدون علامت خواند و هر کس میتواند از آن معناهای متفاوتی برداشت کند.
وی در پایان به بیت «بدین شکسته بیت الحزن که میآرد/ نشان یوسف دل از چه زنخدانش» اشاره و تاکید کرد: بیت الحزن که در شعر حافظ به آن اشاره شده است ساخته خود حافظ نیست؛ بلکه حاصل تفسیری است که او از قرآن خوانده است.