صادرات فرش دستباف از ۲.۵ میلیارد دلار تقریبا به صفر رسیده است/ کاهش ۸۰ درصدی بافندگان فرش در فارس/ بی‌میلی بافندگان به ادامه کار در روستاها

به گزارش خبرنگار ایلنا، در سال‌های اخیر تغییرات اقتصادی، محدودیت‌های تجاری و کاهش قدرت خرید در بازارهای داخلی و خارجی، شرایط فعالیت برای تولیدکنندگان و فروشندگان فرش دستباف را دشوارتر کرده است.  رکود در بازار به حدی رسیده که حتی فروشگاه‌های قدیمی نیز با کاهش چشمگیر مشتری مواجه شده‌اند و گردش مالی این بازار نسبت به سال‌های گذشته افت قابل توجهی داشته است.

تداوم حیات این هنر صنعت تنها با اتکا به شیوه‌های سنتی تولید امکان‌پذیر نیست و لازم است سیاست‌های تازه‌ای در حوزه مدیریت تولید، بازاریابی و توسعه بازارهای صادراتی اتخاذ شود. استفاده از ابزارهای نوین فروش، بهره‌گیری از ظرفیت تجارت الکترونیک و معرفی گسترده‌تر فرش ایرانی در بازارهای جهانی می‌تواند بخشی از مشکلات موجود را کاهش دهد.

از سوی دیگر وضعیت بافندگان، که اصلی‌ترین حلقه زنجیره تولید فرش دستباف به شمار می‌روند، یکی از دغدغه‌های جدی فعالان این صنعت است. بسیاری از بافندگان در مناطق روستایی فعالیت می‌کنند و کاهش تقاضا برای فرش دستباف باعث شده انگیزه برای ادامه کار در میان آنان کاهش یابد.

در کنار مسائل تولید، وضعیت صادرات نیز یکی از مهم‌ترین نگرانی‌های فعالان بازار فرش است. محدودیت‌های تجاری و کاهش ارتباطات اقتصادی با برخی بازارهای بین‌المللی، فرصت‌های صادراتی این محصول را محدود کرده و سهم فرش دستباف ایران در بازارهای جهانی را کاهش داده است.

صنایع دستی و فرش در رکود بی‌سابقه قرار دارند

رئیس اتحادیه فروشندگان و تولیدکنندگان صنایع دستی و فرش دستباف فارس نیز با اشاره به شرایط دشوار پیش‌آمده برای کسب‌وکارها پس از جنگ، گفت: در میان همه اصناف، وضعیت صنایع دستی و فرش از همه بدتر شده و این بخش در رکودی بسیار عجیب و بی‌سابقه فرو رفته است؛ تا امروز چنین شرایطی را تجربه نکرده بودیم.

عبدالرحمن تصمیم قطعی در گفت و گو با ایلنا با بیان اینکه بخش عمده فعالیت در حوزه فرش به گردشگر وابسته است، افزود: حدود ۹۰ درصد کار ما به گردشگر و به‌ویژه توریست خارجی مربوط می‌شود، اما سال‌هاست که توریست خارجی نداریم. تحریم‌هایی که بر ما تحمیل شده و جنگی که رخ داد، به‌ویژه پس از اسفند ماه، شرایط را بسیار سخت‌تر کرد و عملاً کسب‌وکار ما را به رکود شدید کشاند.

رئیس اتحادیه فروشندگان و تولیدکنندگان صنایع دستی و فرش دستباف فارس ادامه داد: بعضی از فروشگاه‌ها حتی در طول هفته هم فروش ندارند و پولی از مشتری دریافت نمی‌کنند، چون اساساً خریداری وجود ندارد. وضعیت اقتصادی مردم به‌گونه‌ای است که پس از تأمین هزینه‌های خوراک و مخارج جاری، دیگر چیزی برای خرید کالاهای دکوری، صنایع دستی و فرش باقی نمی‌ماند.

وی با اشاره به وضعیت بافندگان در استان فارس تصریح کرد: اکثر بافندگانی که زیر نظر ما هستند، از بافندگان روستایی‌اند و شمار آن‌ها به‌شدت کاهش یافته است. 

تصمیم قطعی درباره علت این کاهش توضیح داد: وقتی فرش و دست‌بافته‌ها خریداری نمی‌شود، طبیعی است که بافنده هم ادامه کار ندهد. یک بانوی خانه‌دار روستایی گاهی شش ماه وقت می‌گذارد تا یک فرش دو و نیم یا سه متری ببافد؛ برای مواد اولیه هزینه می‌کند، زحمت زیادی می‌کشد و در کنار آن مسئولیت خانه‌داری و بچه‌داری هم دارد، اما وقتی پس از شش ماه بازاری برای فروش محصولش وجود ندارد، انگیزه‌ای برای شروع دوباره نخواهد داشت.

وی همچنین با اشاره به هزینه‌های بالای تولید گفت: فرض کنید بافنده برای برپایی یک دار قالی و تهیه پشم و نخ، حدود ۱۵ میلیون تومان هزینه می‌کند، اما در نهایت می‌خواهند همان فرش را ۲۰ میلیون تومان بخرند؛ این اصلاً منطقی نیست و تولیدکننده را به‌طور کامل از ادامه کار ناامید می‌کند.

رئیس اتحادیه فروشندگان و تولیدکنندگان صنایع دستی و فرش دستباف فارس در بخش دیگری از سخنان خود درباره بیمه بافندگان اظهار کرد: بافندگان ما عمدتاً تحت پوشش بیمه روستایی هستند. این بیمه خدمات درمانی مانند تأمین اجتماعی ندارد و فقط شامل ازکارافتادگی و بازنشستگی می‌شود. با وجود این، بسیاری از بافندگان به دلیل ضعیف بودن خدمات، بیمه را نمی‌پذیرند، چون معتقدند این بیمه در عمل برایشان کارایی نداشته است.

وی افزود: به آن‌ها گفته می‌شود که اگر ۲۰ یا ۲۵ سال بعد از کارافتادگی یا بازنشستگی رسیدید، کمکتان می‌کنیم، اما این در حالی است که امروز برای آنها هیچ خدمات مؤثری وجود ندارد و همین موضوع باعث بی‌اعتمادی به بیمه شده است.

این مقام صنفی همچنین با اشاره به کاهش حضور نیروی انسانی در این حوزه گفت: امروز دیگر افراد زیادی، به‌خصوص در روستاها، وارد کار بافندگی نمی‌شوند. مهاجرت در روستاها بسیار زیاد شده و جوان‌ها دیگر تن به این کار نمی‌دهند. بافتن فرش کار بسیار سختی است و وقتی در پایان آن هم درآمدی وجود نداشته باشد، طبیعی است که کسی به سراغش نرود.

صادرات فرش تقریبا به صفر رسیده  است

رئیس اتحادیه فروشندگان و تولیدکنندگان صنایع دستی و فرش دستباف فارس با اشاره به وضعیت فاجعه‌بار صادرات و رکود شدید در بازار، اعلام کرد: صادرات فرش که در گذشته به رقمی نزدیک به ۲.۵ میلیارد دلار می‌رسید طی چند سال گذشته به کمتر از ۵۰ میلیون دلار رسیده است و اکنون عملاً دیگر صادرات چندانی صورت نمی‌گیرد. 

تصمیم قطعی افزود: در حال حاضر، صادرات فرش تقریبا به صفر رسیده است؛ این رکود شدید بازار، که بیشترین تاثیر را از جنگ تحمیلی و تحریم‌ها پذیرفته، مستقیماً بر تولیدکنندگان نیز اثر گذاشته است؛ چرا که اگر فروشنده نتواند محصول را بفروشد، بافنده نیز انگیزه‌ای برای تولید نخواهد داشت.

وی با بیان اینکه بخش عمده فعالیت در حوزه فرش به گردشگر وابسته است، گفت: گردشگری که پیش از این نیز تحت تاثیر شرایط قرار داشت، اکنون کاملاً نابود شده و این خود ضربه مهلکی بر پیکر این صنعت وارد کرده است.

وی به کاهش ۸۰ درصدی تعداد بافندگان در استان فارس از حدود ۶ هزار نفر در سال ۹۷ به حدود یک هزار نفر در حال حاضر اشاره کرد و توضیح داد: این کاهش نتیجه مستقیم عدم وجود بازار فروش و ناامیدی بافندگان از کسب درآمد است. هزینه‌های بالای تولید و دستمزد پایین، شرایط را برای ادامه کار غیرممکن ساخته است.

رئیس اتحادیه فروشندگان و تولیدکنندگان صنایع دستی و فرش دستباف فارس همچنین به وضعیت بیمه بافندگان اشاره کرد و گفت: بیمه روستایی خدمات درمانی کافی ندارد و تنها شامل از کارافتادگی و بازنشستگی می‌شود که آن هم با مبالغ ناچیز و در بلندمدت، عملاً برای بافندگان جذابیت و کارایی لازم را ندارد و همین موضوع باعث شده بسیاری از آن‌ها از دریافت بیمه خودداری کنند.

تصمیم قطعی با تأکید بر اینکه بیشترین تأثیر جنگ، همین رکود شدید بازار بوده است، ابراز امیدواری کرد که با تدابیر حمایتی، بتوان از ورشکستگی کامل این صنعت جلوگیری کرد.

نیاز به یافتن مسیرهای صادراتی امن و کم‌ریسک احساس می‌شود

رئیس اداره فرش صنعت، معدن و تجارت فارس نیز گفت: بافندگان، قلب تپنده هنرصنعت فرش دستباف هستند و حفظ انگیزه و روحیه آن‌ها در شرایط دشوار، اولویتی اساسی است.

غلامحسین زنهاری افزود: برای دستیابی به این مهم می‌توان راهکارهایی همچون پرداخت‌های منظم و شفاف را مورد توجه قرار داد، چراکه اطمینان از پرداخت منظم و شفاف دستمزدها، حتی در صورت بروز تأخیرهای اجباری، اعتماد و وفاداری بافندگان را حفظ می‌کند.

زنهاری ادامه داد: پیگیری و توسعه پوشش بیمه اجتماعی و تکمیلی برای بافندگان، امنیت خاطر آن‌ها را در شرایط بحرانی افزایش می‌دهد.

رئیس اداره فرش صمت فارس همچنین بر اهمیت آموزش‌های کوتاه‌مدت تأکید کرد و گفت: برگزاری دوره‌های آموزشی کوتاه‌مدت با تمرکز بر افزایش بهره‌وری، بهبود کیفیت بافت و معرفی طرح‌های نوآورانه، ضمن ارتقای مهارت بافندگان، به حفظ ارزش و جذابیت محصولات کمک می‌کند.

وی صادرات را منبع حیاتی ارزآوری و تداوم فعالیت در صنعت فرش دستباف دانست و اظهار داشت: در شرایط جنگی، نیاز به یافتن مسیرهای صادراتی امن و کم‌ریسک احساس می‌شود.

زنهاری افزود: طراحی و ایجاد مسیرهای صادراتی موازی و کمتر تحت تأثیر تنش‌های جغرافیایی و اقتصادی، امری ضروری است. این امر می‌تواند شامل استفاده از فرصت‌های تجاری در کشورهای همسایه و بازارهای سنتی و نوظهور باشد.

وی بازارهای منطقه‌ای شامل ارمنستان، گرجستان، عمان و ترکیه و همچنین بازارهای شرق آسیا از جمله ژاپن، کره جنوبی و سنگاپور را از بازارهای هدف فرش دستباف ایران عنوان کرد و گفت: تمرکز بر کیفیت و اصالت در این بازارها اهمیت ویژه‌ای دارد.

رئیس اداره فرش صنعت، معدن و تجارت فارس با اشاره به ظرفیت پلتفرم‌های آنلاین جهانی اظهار داشت: Etsy، eBay و سایر پلتفرم‌های مشابه داخلی، امکان دسترسی مستقیم به مصرف‌کنندگان را فراهم می‌کنند.

وی تأکید کرد: با توجه به محدودیت‌های احتمالی در حمل‌ونقل و هزینه‌های ترانزیت، تمرکز بر صادرات خرد و ارسال بسته‌های کوچک و ارزشمند می‌تواند راهکار مؤثری باشد.

زنهاری تصریح کرد: این رویکرد، نیاز به سرمایه اولیه کمتر، ریسک پایین‌تر در مورد هر محموله و امکان دسترسی به بخش وسیع‌تری از بازار مصرف‌کنندگان را فراهم می‌آورد.

وی فناوری‌های دیجیتال را ابزاری قدرتمند برای حفظ ارتباط با مشتریان، معرفی محصولات و تسهیل فرآیندهای فروش در شرایط بحرانی دانست و گفت: ایجاد یک پلتفرم فروش آنلاین جامع و کاربرپسند برای نمایش محصولات، دریافت سفارشات و مدیریت پرداخت‌ها ضروری است.

رئیس اداره فرش صمت فارس ادامه داد: تهیه کاتالوگ‌های دیجیتال حرفه‌ای با عکس‌های باکیفیت و اطلاعات کامل محصول که قابلیت اشتراک‌گذاری در شبکه‌های اجتماعی و پلتفرم‌های آنلاین را داشته باشد، می‌تواند در توسعه بازار مؤثر باشد.

وی همچنین استفاده از فناوری‌های واقعیت افزوده (AR) برای امکان امتحان مجازی فرش در فضای مشتری را تجربه‌ای جذاب و اطمینان‌بخش برای خریداران عنوان کرد.

زنهاری افزود: درج QR Code بر روی فرش‌ها برای ارائه اطلاعات کامل در مورد اصالت، مواد اولیه، منطقه بافت، تاریخچه بافت و مشخصات فنی، به ایجاد اعتماد و جلوگیری از تقلب کمک می‌کند.

دیجیتالی‌سازی راهکاری برای حفظ پیوستگی کسب‌وکار 

وی خاطرنشان کرد: دیجیتالی‌سازی، نه تنها یک ابزار فروش، بلکه راهکاری برای حفظ پیوستگی کسب‌وکار در برابر اختلالات فیزیکی و جغرافیایی است.

رئیس اداره فرش صنعت، معدن و تجارت فارس در ادامه با اشاره به ضرورت آمادگی برای رویارویی با سناریوهای مختلف بحران گفت: این آمادگی، کلید حفظ انعطاف‌پذیری و بقای کارگاه‌ها است.

وی درباره سناریوی نخست یعنی بحران کوتاه‌مدت و اختلالات مقطعی اظهار داشت: در این شرایط باید حفظ خط تولید، مدیریت هوشمندانه ذخایر مواد اولیه، تمرکز بر تولید محصولات استاندارد و پرفروش و عبور از دوره بحران با حداقل آسیب در اولویت قرار گیرد.

زنهاری درباره سناریوی دوم یعنی بحران متوسط و کاهش قدرت خرید و محدودیت‌های صادراتی گفت: کاهش حجم تولید، تمرکز بر تولید ریزاندازه‌ها با ارزش افزوده بالا، فعال‌سازی بازارهای صادراتی کم‌ریسک، تمرکز بر صادرات خرد و استمرار ارتباط نزدیک با مشتریان وفادار از مهم‌ترین راهکارها است.

وی درباره سناریوی سوم یعنی بحران شدید و قطعی زنجیره تأمین و رکود طولانی‌مدت نیز اظهار داشت: فعال‌سازی کامل مدل سفارش‌سازی، گسترش مدل کارگاه‌های غیرمتمرکز و شبکه‌سازی قوی، تمرکز بر فروش آنلاین جهانی با استفاده از پلتفرم‌های بین‌المللی و بازنگری در استراتژی‌های تولید و بازاریابی باید در دستور کار قرار گیرد.

رئیس اداره فرش صنعت، معدن و تجارت فارس تأکید کرد: برای دستیابی به تاب‌آوری پایدار در هنرصنعت فرش دستباف ایران در شرایط جنگی، لازم است بر تقویت و تضمین زنجیره تأمین مواد اولیه، تنوع‌بخشی به مدل‌های کسب‌وکار و کاهش ریسک، مدیریت هوشمندانه مالی و حفظ نقدینگی، حمایت و حفظ نیروی انسانی متخصص، گسترش هوشمندانه بازارهای صادراتی، بهره‌گیری حداکثری از فناوری‌های دیجیتال و سناریونویسی و آمادگی برای مدیریت بحران تمرکز شود.