یک نویسنده و کارگردان تئاتر با ایلنا مطرح کرد؛
برخی آثار خارج از فهرست به جشنواره تئاتر فجر آمدند/ به بیقانونیهاث جشنواره اعتراض دارم
تئاتر در رگهای شهر بهبهان خونی است که نیاز به حجامت دارد
صادق خاتمپور، کارگردان نمایش «آرشیو صفر»، گفت: قرار بوده ده اثر به جشنواره بیاید. چگونه است که بدون اجازه هیئت انتخاب الان تعداد بیشتری اثر نمایشی به جشنواره آمده است؟ براساس مشاهدات خودم و آنچه در جدول صحنهای، در سایت ذکر شده چهارده اثر به بخش دیگرگونهها آمده بودند.
به گزارش خبرنگار ایلنا، چهل و چهارمین جشنواره تئاتر فجر با توجه به اتفاقات رخ داده در کشور و در ادامه روند سالهای گذشته با چالشهایی مواجه بود. این چالشها از دوران کرونا آغاز و با وجود فراز و نشیبها به کار خود ادامه داد. جنگ دوازده روزه و اتفاقات پیش و پس از آن باعث شد دبیر دوره چهل و چهارم دیرتر از زمان معمولِ هر سال انتخاب شود. در ادامه نیز فراخوان نسبت به دورههای قبل، دیرتر منتشر شد؛ هرچند جشنوارههای استانی در حال برگزاری بودند و برگزیدگان خود را نیز انتخاب کردند. در نهایت اینکه دبیرخانه جشنواره تئاترفجر امسال زمان کمتری برای انجام امور پیش از برگزاری داشته است. کم شدن بودجه تخصیص یافته به جشنواره تئاتر فجر نیز یکی دیگر از اتفاقاتی بود که انتقاداتی را میان اهالی رسانه و هنرمندان برانگیخت.
انصراف نمایش «آرشیو صفر» به نویسندگی و کارگردانی صادق خاتمپور از حضور در بخش (دیگرگونههای اجرایی)، یکی از همین اتفاقات است.
این کارگردان درباره انصرافش از جشنواره تئاتر فجر با ایلنا گفتگو کرد.
از حضورتان در جشنواره تئاتر فجر امسال بگویید.
راستش من از حضور در جشنواره انصراف دادم. بعید هم میدانم برای انصرافیها و شنیدن و انعکاس حرفهایشان رسانهای، وجود داشته باشد. ماه گذشته بود که من نامه کتبی انصراف را برای دبیر نوشتم و به دبیرخانه ارسال کردم و آنها نیز اینعدم حضور را پذیرفتند.
آیا از شما خواسته بودند متن یا نمایش را تغییر دهید و حضورتان را مشروط اعلام کرده بودند.
خیر. و پیش از هر صحبتی بگویم که موضوع اثر من، انسانی است و نباید به آن برچسب سیاسی زد. نمایش «آرشیو صفر» در مورد اردوگاه آشویتس است.
پس عدم حضور شما در جشنواره ربطی به اثرتان و فضای این روزها و ناآرامیها ارتباطی ندارد؟
خیر، عدم حضور من و اعضای گروهم، اصلا ارتباطی به این موضوع ندارد. به هرحال هنرمندان مختار هستند که در جشنوارهای چون فجر شرکت کنند یا نکنند. الان هر پرفرمنس خودش یک استیتمنت دارد و آنچه در فضای فعلی میبینم، با استیتمنتی که من داشتم در تناقض بود. اثر من نمایشی کاملا تعاملی است. منظورم این است که هر هنرمند در رابطه با اثرش، برای شخص خودش بیانیهای دارد. و خب با توجه به تعاملی بودن نمایشم، فضای فعلی را با آنچه در ذهن داشتم و دارم، متناقض میدیدم. اوضاع فعلی واقعا با آن بیانیه هنری خودم در تضاد بود.
آنچه برای اجرا در ذهن داشتید، چه بود؟
همانطور که گفتم به تعامل با آدمها نیاز داشتیم. آنها باید میآمدند و نامههایی که از آشویتس باقی مانده بود را پاره میکردند و به اتو کردن لباسها میپرداختند. من قرار بود جلوی درب مکان اجرا به مخاطبان نان بدهم. آنها در انتها متوجه میشدند که آن نانها از پودر جمجمه همان آدمها و قربانیان تهیه شده است.
پس چه موضوعی باعث رنجش شما شده و کار را به آنجا رسانده که از حضور در جشنواره انصراف دهید.
موضوع این است که عوامل برگزاری عنوان اثر مرا در لیست راهیافتهها قید نکردهاند. این اولین حضور من بود آنهم در دو بخش؛ هم مقاله و هم حضور نمایش «آرشیو صفر» در بخش دیگرگونهها. درنهایت به دلیل برخورد ناشایست مسئولان مربوط در دبیرخانه از هر دوبخش انصراف دادم. سوالم این است که چرا اسم نمایش من در لیست راهیافتهها قید نشده است.
اما اسم نمایشتان در جدول اجراهای جشنواره آمده است! یعنی شما از اینکه اثرتان درجشنواره و بخش دیگرگونهها پذیرفته شده، بیخبر بودید؟
آنها با من در تماس بودند. من به دوستان گفتم چرا نام ما را در لیست راه یافتهها قید نکردهاید که در پاسخ گفتند آنچه شما میگویید مربوط به شرایط عادی است. من سوال کردم مگر برای شما شرایط عادی نیست؟ که پاسخ دادند بله درست است!
در خبری که در ماه آذر با موضوع آثار راه یافته به بخش دیگرگونه منتشر شد نام اثر شما در اول لیست آمده است. اما در خبر بعدی منتشر شده در دهم دیماه نامی از نمایش «آرشیو صفر» برده نشده و تعداد آثار راه یافته نه نمایش اعلام شده است.
درست است. و حرف من این است که حذف نام یک اثر از لیست، ربطی به شرایط ندارد. زمانی که سایت جشنواره فعال است و امور مربوطه در حال انجام است یعنی اینکه جشنواره به صورت عادی دارد کارش را انجام میدهد و پس قاعدتا تعاملات و همکاری با گروهها و شیوه ارتباط گرفتن با آنها هم باید عادی باشد. من بیست و چهار سال سن دارم و این اولینبار است که در جشنواره حضور یافتهام و رزومهای ندارم. برای رسیدن به جشنواره ما سه مرحله را با دشواری پشت سر گذاشتیم. حرف من این است که بر اساس قوانین و فراخوان، سقف حضور آثار در بخش دیگرگونهها ده اثر بوده است که در این صورت این امکان هست که هشت یا نه اثر هم انتخاب شوند. اما چگونه است که آثاری خارج از لیست به بخش دیگرگونهها اضافه شدهاند این درحالی است که طبق گفتههای هیئت انتخاب، ما جزو گروههای اصلیها بودیم.
چند اثر در بخش دیگرگونههایی اجرایی جشنواره حضور یافت؟
قرار بوده ده اثر به جشنواره بیاید. چگونه است که بدون اجازهی هیئت انتخاب، الان تعداد بیشتری اثر نمایشی به جشنواره آمده است؟ بر اساس مشاهدات خودم و آنچه در جدول صحنهای، در سایت ذکر شده چهارده اثر به بخش دیگرگونهها آمدهاند. پس از این مشاهده دیدم که دبیر جشنواره گفته بودند تعداد آثار پانزده اثر است! بعد که با دبیرخانه تماس گرفتم، گفتند تعداد آثار به شانزده اثر رسیده است! حرف من این است چرا این اسامی را اعلام نکردند؟! و اینکه این دسته از آثار چگونه و از چه طریق به جشنواره راه یافتهاند؟
اما در نهایت اثر شما هم در کنار همین آثار مورد پذیرش قرار گرفته و حتی نامتان در جدول هم آمده است.
بله درست است، اما اعتراض من نسبت به بیقانونیهاست. اینکه نام اثرمان در جدول آمده دلیل بر این نیست که به اتفاقات مربوطه اعتراض نکنم. طبق آییننامه سقف آثار در بخش دیگرگونهها باید ده نمایش باشد، نه بیشتر!
در این زمینه اعتراض خود را به دبیرخانه اعلام کردید؟
بله. زمانی هم که به این موضوع اعتراض کردم دوستان دبیرخانه گفتند؛ مگر بد است آثار بیشتری بیایند و دیده شوند؟! باور کنید رسیدن تا مرحله حضور در فجر کار دشواری است. کارگردان خودش تنها نیست و باید پاسخگوی اعضای گروه باشد و من برای نمایش «آرشیو صفر» بدهکار شدم. با این شیوهای که جشنواره، امسال در پیش گرفته حق آنهایی که برای اثرشان زحمت کشیدهاند، ضایع میشود. در واقع مشکل من با انجام کارهای غیر قانونی است.
فکر نمیکنید اگر کوتاهیها و کمبودهایی بوده؛ دلیلش نابسامانی و بد بودن شرایط است؟
پس این سوال مطرح میشود که چرا جشنواره با این عجله برگزار شد. من نمیگویم تئاتر را در شرایط غیر معمول تعطیل کنیم. زمانی که ارتباطهای تلفنی و اینترنت قطع است میتوان رویداد را برای بازهای چند روزه و یک هفتهای به تعویق انداخت. که در این میان نیز برخی بیایند و بیقانونی کنند و در نهایت هم آثاری خارج از لیست به جشنواره بیایند. موضوع جالبتر این بود که پس از تصویب اثرمان با من تماس گرفتند و گفتند آیا به جشنواره میآیید؟ در حالی که اثر ما جز نمایشهای تصویب شده توسط هیئت انتخاب است چرا چنین سوالی مطرح میشود؟ اگر من بگویم خیر به جشنواره نمیآیم، اسمم خط خواهد خورد و گمنام خواهم ماند و سپس میروند سراغ نفر بعدی لیست. قاعده این است که اول اسامی راه یافتهگان نوشته و تثبیت و اعلام شود. این ذکر اسامی و عناوین برای فردی چون من که به دنبال رزومه هستم، اهمیت دارد.
در ادامه چه اتفاقاتی رخ داد و کار به کجا رسید؟
بعد از تماسی که با من گرفتند اعلام حضور کردم و گفتم میآیم. بعد با من تماس گرفتند و گفتند مدت زمان نمایشت چقدر است و من گفتم چهار ساعت است. من طی این تماسها میگفتم میآیم. نام اثر در جدول درج شده بود که انصراف دادم. دبیر جشنواره گفت نامه مکتوبت به ما نرسیده است که من نامهای نوشتم و ارسال کردم. در صفحه اینستاگرامم نامه را منتشر کردم و نوشتم انشالله در شرایط بهتر نمایش «آرشیو صفر» را اجرا خواهم کرد. من حرفم این است که برای رساندن نمایشم به اجرا در فجر دشواریهای زیادی را تحمل کردهام بعد میشنوم از دبیرخانه مثلا با حوزه هنری تماس میگیرند و به فلان فرد میگویند آیا به جشنواره فجر میآیی؟ در این صورت تکلیف آنهایی که زحمت کشیدن و چند مرحله را رد کردهاند، چه میشود.
آیا با سند و مدرک و شواهد مستقیم خودتان با اثری مواجه بودهاید که خارج از قاعده به جشنواره راه یافته باشد؟
نمیخواهم نام ببرم. اما شما حساب کنید یک اثر که از خوزستان به جشنواره فجر راه نیافته، بعد از دو، سه ماه پیگیری به بخش فجرپلاس جشنواره راه مییابد! اثری که مثلا در بهبهان اجرا شده، چرا باید به بخش فجر پلاس برود؟ من حتی از فردی موثق شنیدم که سه اثر لیست دگرگونههای اجرایی، قبلا به صورت صحنهای اجرا شدهاند. چرا باید چنین باشد؟
تکلیف مقالهای که به جشنواره ارسال کرده بودید، چه شد؟
پنجشنبه شبی بود که از دبیرخانه با من تماس گرفتند و گفتند برای چاپ مجموعه مقالات که مقاله شما هم جزو آنهاست مرتبه علمی خود را ارسال کنید. در نهایت بر اساس انتقاد و اعتراضم نسبت به بیقانونیها، مقالهام را هم از جشنواره بیرون کشیدم و به دوستان دبیرخانه هم این انصراف را اعلام کردم. حتی به خانم دکتر علویطلب که یکی داوران هستند پیام دادم و بابت این عدم حضور عذرخواهی کردم. با وجود حضور استادان بزرگ سمینارهای این بخش، از ارائه مقاله انصراف دادم.
جدا از این مسائل اگر قرار بود در جشنواره تئاتر فجر باشید چه مکانی برای اجرای اثرتان در نظر گرفته بودید؟
با توجه به متن و فضای اثر و نوع اجرای آن، یکی از گالریهای خانه هنرمندان ایران را مدنظر داشتم. قصه در آزمایشگاهی میگذرد و فضای چنین مکانی کلا سفید است، به همین دلیل فضای گالری را برای اجرا در نظر داشتم. من برای اجرا به آن حالت بیروح نمایشگاه نیاز داشتم. من چنین فضایی را با انبوه کفشها و لباسها، به فضای اردوگاه آشویتس نزدیک کرده بودم. این انتخاب و طراحیها برای من کلی هزینه در بر داشته است. فضای اجرای ما شامل چهل گونی کفش و لباس است. همه این وسائل و لوازم را برای اجرا، آماده کرده بودم.
پس قطعا برای اجرا در مکانی که مد نظر داشتید با عوامل برگزاری به مشکل میخوردید؛ چون خارج از سالنهای میزبان و فضای باز پهنه رودکی و چند تماشاخانه مکان دیگری برای آثار فراهم نشده است. برخی گروهها نیز در بخش دیگرگونهها نسبت به این موضوع اعتراض دارند.
با وجود احترام بسیاری که برای هنرمندان تئاتر قائل هستم، این دوستان از هر شهر و در هر بخش اگر ناراضی بودند و خواستههایشان برآورد نشده، نباید در جشنواره حضور یایند. اصلا منظورم تحریم و چنین کارها و حرکاتی نیست و در نهایت، همانطور که گفتم؛ هر کدام از تئاتریها برای فعالیت یا عدم فعالیت و اجرا در شرایط فعلی و هر موقعیت دیگر، مختار هستند. به هرحال هنرمند باید کار خودش را در هر شرایطی انجام دهد. منظورم این است که اگر کارگردانی پذیرفت در جشنواره (منظور رویداد امسال است) حضور یابد، به این معناست که اندیشه برگزارکنندگان و سیاستها و برنامههای آن را پذیرفته است.
پیش از انصراف تنخواه جشنواره که گویا سیمیلیون تومان است به حسابتان واریز شده بود؟
خیر هیچ مبلغی دریافت نکردهام و این در حالی است که بابت نمایش دچار بدهکاری مالی شدهام. به جز لباسها و کفشها، اسکلت و جمجمههایی دارم که بابتشان هزینه بسیار کردهام و مبالغ مربوطه را تمام و کمال پرداخت کردهام. باز دم سازنده جمجمهها در تهران گرم. ایشان زمانی که متوجه شدند از حضور در جشنواره انصراف دادهام، پنج میلیون تومان به من تخفیف دادند. با وجود تمام این چالشها، به عوامل دبیرخانه گفتم من این مبلغی که میخواهید بدهید را هم نمیخواهم. اینکه از جشنوارهای و برنامهها و رول برگزاری ناراضی باشیم و بازهم در همان رویداد حضور یابیم، مشکلی را حل نخواهد کرد. از سویی خبردار شدیم که بودجه جشنواره امسال نسبت به سال قبل کاهش یافته است و دبیر محترم هم گفته بودند گویا با بیست میلیارد تومان جشنواره را برگزار میکنند! نمیدانم درست است یا نه؛ اما شنیدم که با برخیها تماس گرفتهاند و گفتهاند بیا با میلیونها تومان در جشنواره اجرا برو.
کمی از کم و کیف تئاتر خوزستان بخصوص بهبهان بگویید.
بهبهان که شهری سنتی است، از قدیم تئاتری بوده و آقای گلهدارزاده و چند نفر دیگر از هنرمندان فعلی تئاتر، اهل شهر بهبهان هستند. اما در حال حاضر و طی هفت، هشت سال گذشته، تئاتر در بهبهان انگار خونی است که احتیاج به حجامت دارد. تا همین الان که با شما صحبت میکنم؛ غیر از دو، سه نفر نه کسی از حضورمان در جشنواره حمایت کرد و نه اینکه کسی از انصرافمان حمایت نمود.
اداره ارشاد خوزستان و شهر بهبهان از شما حمایت نکردند؟
خیر حمایت نکردند. اتفاقا زمانی که با اداره ارشاد خوزستان تماس گرفتم به من گفتند آقای خاتمزاده شما خودتان شخصا برای حضور در جشنواره اقدام کردهاید و حال نیز شخصا و از جانب خودتان انصراف دهید. من نیز گفتم؛ باشد هیچ اشکالی ندارد و اگر خبرنگاران در این زمینه از من سوال کردند به آنها میگویم حامی نداشتهام چون در میان کوهها زندگی میکنم! کلا دوستان اداره ارشاد استان و انجمن نمایش را میشناسم و با آنها کار کردهام، اما این بخشها اصلا فعال نیستند.
به لحاظ امکانات اجرایی و البته وجود سالنهای با کیفیت، بهبهان چه وضعیتی دارد؟ مثلا اگر بخواهید در خوزستان و بهبهان اجرا بروید سالن مناسبی وجود دارد؟
فعالیت در زمینه تئاتر در شهر و استان ما، با دشواریهایی همراه است. همواره با کمبودهایی مواجه هستیم. به طور مثال مشغول تهیه نمایشی برای حضور در جشنواره استانی بودم، اما آنقدر فشارها زیاد بود که منصرف شدم. من با اسپانسر برای همکاری صحبت کرده بودم و قصدم ارائه اثر بود، اما به من گفتند نمیتوانی در سالن دکور ثابت نصب کنی و دکورتان باید پرتابل باشد. زمانی که اصرار مرا دیدند مخالفت کردند و گفتند سالن باید میزبان برنامههای ارگانی باشد و نمیتوانی دکور ثابت بزنی. من گفتم مگر این سالن مختص تئاتر نیست؟! و خب قاعده این است که در چنین سالنهایی باید تئاترها اولویت داشته باشند. درباره وضعیت کلی سالنهای شهرمان هم باید بگویم بهبهان تنها یک سالن دارد. سالن دیگری داریم که پیش از اجرای یک نمایش، سقف لابیاش فرو ریخت! تعمیرات انجام شد و نمایش مربوطه سه شب اجرا رفت که ادامه نیافت چراکه به ناآرامیهای اخیر مواجه شدیم.
با اینکه هنوز نمایش «آرشیو صفر» را روی صحنه نبردهاید، آیا اثر دیگری را در دست تولید و اجرا دارید؟
بله اثری دارم که فضای آن زورخانه است و اگر اجازه دهند و اوضاع هم بهتر شود، آن را روی صحنه میبرم. امیدوارم در صورت اجرا خانمها هم اجازه حضور در زورخانه را داشته باشند.
آیا ناگفتهای دارید؟
تاکیدم بر برگزاری جشنوارهها در شرایط مناسب و بهرهگیری از امکانات ارتباطی است. وگرنه، هنرمندی مثل برشت هم در جنگ جهانی زیسته و کار تئاتر هم کرده است. با تئاتر کار کردن مخالف نیستم اما حرف من درباره بازهای است که خفقانهایی ایجاد کرده است. خفقانی که اصلا ارتباطی نیست و اینترنتی وجود ندارد. اینجاست که باید تاخیر و تعویقی رخ دهد چراکه اینعدم ارتباط به چند و چون برگزاری جشنواره آسیب میزند.
