در وزارت کار برگزار شد؛
بازخوانی میراث مدیریتی احمد توکلی در وزارت کار؛ از صراحت لهجه تا مهرورزی با مردم/ مبارزه با فساد بدون آزادی بیان ممکن نیست
ساختمان وزارت کار میزبان همایش بازخوانی میراث مدیریتی احمد توکلی بود؛ نشستی که به بررسی ابعاد اخلاق کارگزاری، بازخوانی چالشهای تدوین قانون کار و پایهگذاری جایزه ملی شفافیت اختصاص داشت.
به گزارش خبرنگار ایلنا، روز شنبه ۳ مرداد ماه، ساختمان وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی میزبان آیین بزرگداشت و همایش علمی تحت عنوان «بازخوانی میراث مدیریتی و مشی کارگزاری دوران تصدی مرحوم احمد توکلی؛ با تمرکز بر توسعه شفافیت و تحقق عدالت اجتماعی» بود. این مراسم با هدف تبیین پیوندهای میان «اخلاق کارگزاری»، «عدالت ساختاری» و «شفافیت نهادی» با حضور چهرههای برجسته حوزه کار، فعالان کارگری و مقامات عالیرتبه برگزار شد.
تأکید بر مهرورزی و مردمداری در سیره کارگزاری
در ابتدای این مراسم، مهدی توکلی، فرزند مرحوم احمد توکلی، ضمن ایراد سخنانی اظهار داشت: «این اقدام و توجه به پیشینیان حرکتی بسیار مبارک است. موضوع اصلی برای افرادی که دارای مسئولیت هستند، باید مهرورزی با مردم باشد؛ بهویژه زمانی که در جایگاه کارگزاری قرار میگیرند. این اصل مبتنی بر مضامین نامه امام حسن مجتبی (ع) است.»
وی با ذکر خاطرهای از پدر خود افزود: «یک بار در دفتر سایت «الف» نشسته بودیم و ارسال یک مطلب بیش از ۴۵ دقیقه زمان برد. پس از چند بار تماس و اعتراض بنده، با پاسخ غیرمحترمانه و تحکمآمیز یکی از مسئولان سایت مواجه شدم و تماس را قطع کردم. هنگامی که موضوع را برای پدرم شرح دادم، ایشان شخصاً با آن مسئول تماس گرفتند و با جدیت تأکید کردند که وقتی مسئولی پاسخگوی نیاز مردم نیست، باید عزل شود. در نگاه ایشان، اگر مسئولان دلسوز مردم نباشند و به درد جامعه رسیدگی نکنند، هیچ توجیهی برای جایگاه آنها وجود ندارد. نگاه مردم به مسئولانی است که مدیریت زندگی آنها را بر عهده دارند و مهرورزی، نخستین شرط این مسئولیت است. »
میزگرد اول: در مسیر شفافیت و عدالت
بخش بعدی مراسم به برگزاری میزگردی تحت عنوان «در مسیر شفافیت و عدالت» اختصاص داشت که با حضور شهرام حلاج و احمد امیرآبادی فراهانی برگزار شد.
شهرام حلاج در این نشست بیان کرد: «یک روز آقای توکلی در اوج بیماری صعبالعلاج و شرایط جسمانی بسیار سخت، با من تماس گرفتند و گفتند وبسایتی پیدا کردهام که مقالاتی درباره سرمایهگذاری دارد و باید حتماً آنها را ترجمه کنیم. دیدن فردی که در چنین شرایطی همچنان به فکر پیشرفت و توسعه کشور است، برای من معنای خاص و بزرگی داشت. کمتر سیاستمداری را میشناسیم که تا این حد دلبسته رشد و پیشرفت کشور باشد.»
در ادامه، احمد امیرآبادی فراهانی، نماینده اسبق مجلس، به ویژگیهای شخصیتی مرحوم توکلی اشاره کرد و گفت: «ایشان از صراحت لهجه و سادهزیستی برخوردار بودند و در کارشان هیچگونه مماشات و رودربایستی با کسی نداشتند. در برابر ظلم و ستم با قاطعیت میایستادند و در مقابل حق و افراد مظلوم، همواره فروتن بودند. سازمان مردمنهاد «دیدهبان شفافیت و عدالت» که در سال ۱۳۹۲ با پیشنهاد ایشان تأسیس شد، با نگاهی کاملاً فراجناحی و فارغ از مرزبندیهای سیاسی، تنها بر مبارزه با فساد متمرکز بود. »
وی با ذکر نمونههایی از تقید مرحوم توکلی به حقالناس خاطرنشان کرد: «در مسیر عزیمت به بیت رهبری با خودروی دارای مجوز مجلس، زمانی که راننده قصد داشت از خط ویژه خیابان جمهوری عبور کند، آقای توکلی با قاطعیت مانع شدند و فرمودند: «این حقالناس است. اگر میخواهیم به موقع برسیم، باید زودتر حرکت کنیم؛ حق نداریم از خط ویژه استفاده کنیم.» ایشان معتقد بودند کسی که امروز از خط ویژه عبور کند، فردا قوانین مهمتری را نیز زیر پا خواهد گذاشت. »
میزگرد دوم: کار، تولید و تنظیمگری مناسبات
میزگرد دوم با تمرکز بر دوران تصدی مرحوم توکلی در وزارت کار، با حضور ابراهیم صادقیفر، معتمد رضایی و علیرضا محجوب برگزار شد.
ابراهیم صادقیفر در ابتدای این میزگرد، به شرایط پرالتهاب سالهای ۵۹ تا ۶۲ اشاره کرد و گفت: «برای ارزیابی عملکرد آن دوران، باید شرایط زمانی و تاریخی را در نظر گرفت. کشور با ناامنی، ترورها، نابسامانی کارخانجات، خروج کارفرمایان از کشور و فعالیت گسترده گروهکهای ضد انقلاب مواجه بود. در چنین بستر دشواری، حرکت از نظام سنتی به نظام مدرن در حقوق کار و تدوین قانون کار جدید، انتظارات و موانع بسیار جدی را پیش روی وزارت کار قرار داده بود.»
سپس معتمد رضایی، معاون وقت روابط کار وزارتخانه، با ذکر خاطراتی از سختگیریهای مرحوم توکلی در صیانت از بیتالمال بیان کرد: «ایشان هرگز حاضر به استفاده از رانت یا خرید کالا به قیمتهای مصوب و یارانهای نبودند و همواره تأکید داشتند که خریدها باید کاملاً عادی و بدون هیچگونه امتیازی صورت گیرد.»
وی در ادامه، روند پرچالش تدوین پیشنویس قانون کار در آن دوره و جلسات مستمر با فضلای جامعه مدرسین را بازخوانی کرد و به مخالفتهای جدی صورتگرفته با آن پیشنویس پرداخت.
مبارزه با فساد بدون آزادی بیان و افشاگری ممکن نیست
در ادامه این میزگرد، علیرضا محجوب، دبیرکل خانه کارگر، به تفصیل به بیان تجربیات و تعاملات خود با مرحوم توکلی پرداخت و اظهار داشت:
«ابتدا باید از اهتمام وزیر محترم تعاون، کار و رفاه اجتماعی برای برگزاری این بزرگداشت تشکر کنم. این اقدام، نشاندهنده توجه به پیشینیان این وزارتخانه است و هر کسی که به اعضای این خانواده بزرگ که امروز در میان ما نیستند توجه کند، شایسته تقدیر ویژه است.
مبحث خود را از همان نقطهای آغاز میکنم که سخنران پیشین به آن پایان دادند؛ یعنی مباحث مرتبط با تدوین قانون کار. در آن مقطع، یک طرف موضوع، وزارتخانه و شخص آقای توکلی و همکارانشان از جمله جناب آقای معتمد رضایی (معاون وقت روابط کار) بودند و طرف دیگر ما قرار داشتیم. بنده در آن زمان مسئولیت خانه کارگر را بر عهده گرفته بودم. پیش از آنکه ایشان در خصوص قانون کار مصاحبهای انجام دهند، ما را برای اداره جلسهای دعوت کردند. ما شامل اعضای شورای کار و جمعی از نمایندگان کارگران و کارفرمایان، معتقد بودیم که قانون کار باید به شکل دیگری تدوین شود. آقای لاریجانی نیز تلاش داشتند تا جلسه را به نتیجه برسانند، اما شرایط بسیار دشوار بود و توافقی حاصل نشد.
پس از آن، مصاحبهای صورت گرفت و مواضع وزارتخانه اعلام شد؛ ما نیز به ناچار موضعگیری کردیم. روزنامههای آن زمان که مترصد شکار فرصتها بودند، از قول بنده تیتر بسیار بزرگی کار کردند که صبح روز بعد خودم نیز از دیدن ابعاد آن متعجب شدم. البته بنده برخی نکات را صرفاً به عنوان نظر شخصی مطرح کرده بودم و انتقاداتم مستقیماً و منحصراً متوجه پیشنویس قانون کار بود.
پس از این اتفاقات، ما دو جلسه برگزار کردیم؛ یکی در همین وزارتخانه و دیگری در سالن خانه کارگر. امیدواریم در خانه کارگر نیز یادبودی برگزار کنیم تا اگر کدورتی از آن دوران باقی مانده، کاملاً برطرف شود. بنده پس از درگذشت ایشان مطلبی نوشتم و همواره در ذهن داشتم که در فرصتی مناسب این بازخوانی را انجام دهم. امروز حسن ابتکار وزارت کار سبب شد تا ما به عنوان طرف دیگر آن قضایا، در این بزرگداشت حضور پیدا کنیم. در آن جلسه خانه کارگر بحثهای بسیار تلخ و تندی شکل گرفت؛ البته من پیش از جلسه توصیه کرده بودم که حاضران صرفاً به بحث و انتقاد تخصصی بپردازند. ما بعدها از دوستانمان انتقاد کردیم و تأکید داشتیم که نقد ما صرفاً باید متوجه مفاد پیشنویس قانون باشد.
سالها از این موضوع گذشت. زمانی که ایشان کاندیدای ریاست جمهوری بودند، ما مراودات و گفتگوهایی با یکدیگر داشتیم. ایشان ابراز تمایل کردند که در جلسهای در خانه کارگر شرکت کنند. ما فضا را آماده کردیم و ایشان تشریف آوردند. در آن جلسه، ایشان بیشتر پیرامون حوزه اقتصاد و مسائل روز به ایراد سخن پرداختند. حضور ایشان در خانه کارگر، با وجود تمام تقابلهای گذشته، نشان از بزرگواری و سعه صدر ایشان داشت.
بعدها که بنده در مجلس حضور داشتم، ارتباط ما بسیار نزدیکتر شد؛ جناب آقای امیرآبادی نیز در اینجا حضور دارند و شاهد این مدعا هستند. به منظور رعایت وقت، خلاصه میکنم: ما در مجلس، بهویژه در حوزه مطالبات اقتصادی، متون، لوایح و بیانیههای متعددی را مشترکاً امضا میکردیم.
در جریان تحقیق و تفحص از یکی از نهادها، صراحت و قاطعیت آقای توکلی حتی از ما نیز بیشتر بود. با وجود اینکه انتظار میرفت ایشان به دلیل برخی نزدیکیهای سیاسی با آن مجموعه مدارا کنند، اما به شدت پیگیر بودند. ایشان صراحتاً به من میگفتند که در این موضوع نباید سختگیری را کنار گذاشت؛ چرا که در برخورد با فساد جای هیچگونه مماشات و کوتاهی نیست. ایشان حتی دو نفر از وکلای مجرب را برای پیشبرد بهتر امور به کمک ما فرستادند تا ابعاد موضوع کاملاً روشن شود. همراهی ایشان در مبارزه با فساد واقعاً خاص و مثالزدنی بود.
آخرین نکتهای که به آن اشاره میکنم، مربوط به زمانی است که دادگاه، ایشان را به دلیل نظرات و کامنتهای منتشر شده در سایت احضار کرد. عدهای در آن سایت نظراتی با جهتگیریهای خاص ثبت کرده بودند. در آن مقطع، من و جمعی از دوستان به همراه یکدیگر به دادگاه رفتیم. حضور ما نه به عنوان شاهد، بلکه برای حمایت از ایشان بود تا نشان دهیم در مسیر شفافیت تنها نیستند. در آن جلسه دادگاه به وضوح مشخص شد که اتهام واقعی ایشان، پیگیری شفافیت است. دفاعیات آقای توکلی بسیار قابل تأمل بود؛ ایشان اظهار داشتند که مانع انتشار مطالبی که حاوی افشاگری بوده نشدهاند، زیرا اعتقاد راسخ داشتند که بدون آزادی بیان و امکان افشاگری، مبارزه با فساد ناممکن است.
ایشان همواره در جلسات مختلف، بهویژه در مجلس، تأکید میکردند که مطبوعات، رسانهها و بخشهای مختلف حتی تلویزیون، باید در زمینه افشای فساد همراهی کنند. آقای توکلی معتقد بودند که فساد صرفاً از طریق محاکم قضایی ریشهکن نمیشود؛ بلکه تمام جامعه باید درگیر این مبارزه شوند و آزادی بیان داشته باشند. اگرچه ممکن است در این مسیر اشتباهاتی نیز رخ دهد، اما تنها با باز بودن فضا است که بساط فساد برچیده خواهد شد.»
ضرورت مستندسازی تجربیات مدیریتی و اعطای «جایزه شفافیت توکلی» در وزارت کار
در بخش پایانی این مراسم، احمد میدری، وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی، با جمعبندی مباحث مطرح شده، به تبیین اهمیت مستندسازی تجارب مدیریتی و لزوم پرهیز از نزاعهای سیاسی پرداخت و خاطرنشان کرد:
«مهمترین انگیزهای که باعث شد بنده پیشنهاد برگزاری این نشست را مطرح کنم، این بود که متأسفانه ما تجربههای مسئولین خود را مدون نمیکنیم و از آنها بیاطلاع هستیم. به خاطر دارم که ایشان میگفتند در زمان تصدی وزارت کار، یک برنامه رادیویی با عنوان «پای لنگ» راهاندازی کرده بودند که در آن هر روز ساعت یک بعدازظهر به طور مستقیم به مشکلات کارگران پرداخته میشد. واقعیت این است که احتمالاً در آن دوران پروژهها و تجربیات ارزشمندی وجود داشته که هرگز بازگو نشده است. ما باید بدانیم پیشینیان چه مسیری را طی کرده و چه نتایجی به دست آوردهاند تا بتوانیم راه آنها را تداوم بخشیم. مرحوم سعیدیزاده نیز تجربیات گرانقدری داشتند که یادشان را گرامی میداریم.
بنده از جناب آقای صادقیفر درخواست کردم که دوران تصدی آقای توکلی به دقت بررسی شود تا مشخص گردد نوآوریها و اقدامات بنیادین ایشان در حوزه روابط کار چه بوده است. البته به دلیل شرایط خاص و شبهجنگی آن مقطع، زمان اندک بود و بسیاری از ابعاد بررسی نشد؛ و از آنجا که ثبت تاریخی نیز صورت نمیگیرد، تحلیل آن برای آیندگان بسیار دشوار خواهد بود. وقتی ندانیم یک مدیر چه تغییراتی ایجاد کرده است، متأسفانه تجربهها منتقل نمیشوند و ما نمیتوانیم بر تجارب انسانهای بزرگی همچون مرحوم توکلی تکیه کرده و افقهای دورتر را مشاهده کنیم. با این حال، مباحث مطرح شده در همین جلسه مختصر نیز بسیار آموزنده بود.
بنده معتقدم انتشار این مطالب بسیار ضروری است. در اثر شکافهایی که دشمنان ایجاد کردهاند و غفلتهایی که ما داشتهایم، بخشهایی از جامعه درک دقیقی از زندگی واقعی مسئولین ندارند. بسیاری از محاسبات نادرستی که در خارج از کشور صورت میگیرد، ناشی ازعدم شناخت همین ریشههای عمیقی است که میان مردم و مسئولین وجود دارد. علیرغم بمباران رسانهای بیگانگان و حتی برخی رسانههای داخلی که ناآگاهانه به ریشه درختی که خود بر آن نشستهاند تیشه میزنند، ما در حال پرداخت هزینههای سنگینی هستیم. ثبت این خاطرات و انتشار آنها میتواند بسیار راهگشا باشد. روزی در کوهستان با فردی روبرو شدم که میگفت: «جمهوری اسلامی واقعاً نظام مردمی است، زیرا یکی از نمایندگان مجلس (جناب آقای کوثری) پنجاه سال است که همسایه ماست و در تمام این سالها هیچ تغییری در سبک زندگی ساده او ایجاد نشده است.» این مسئله به خوبی نشان میدهد که انتشار شیوه زیست مسئولان صادق، تا چه حد میتواند در اصلاح ذهنیت آحاد مردم مؤثر واقع شود.
در ابتدای دوره معاونت، گفتگویی با مرحوم توکلی پیرامون اختلافات سیاسی و تأثیرات مخرب آن بر کشور داشتم. ایشان با قاطعیت فرمودند: «به اعتقاد من، ریشه تمامی مشکلات ما در همین اختلافات است و ما مشکل دیگری نداریم.» سپس به آیهای از قرآن کریم اشاره کردند که میفرماید در صورت نزاع، سست میشوید و قدرتتان از بین میرود. ایشان با ذکر مثالهای متعدد، تشریح کردند که چگونه دامن زدن به اختلافات سیاسی مانع حل مشکلات شده است.
امروز، خوشبختانه «دولت وفاق ملی» با رویکردی متفاوت روی کار آمده است تا این اختلافات را کنار بگذارد. این وفاق میتواند شکافهایی را که در سطوح حاکمیتی ایجاد شده و به شکافهای اجتماعی در سطح جامعه تسری مییابد، ترمیم کند. در فضای تفرقه، منابع کشور به هدر میرود، سیاستها به صورت سلیقهای اجرا میشوند و تخصیص منابع بهینه نخواهد بود. به یمن خون رئیسجمهور شهید و شهدای اخیر، ملت به وحدت و انسجام رسیدهاند و امیدواریم شاهد دوران متفاوتی برای کشور باشیم.
برخی از دوستان پیشنهاد دادند که جشنوارهای موضوعی تحت عنوان «عدالت» به یاد ایشان برگزار کنیم. اما بنده پیشنهاد متفاوتی دارم؛ از آنجا که سنجش عدالت امری بسیار پیچیده است و به مجموعهای از عوامل بستگی دارد تا مشخص شود یک نهاد عادلانه عمل میکند یا خیر، بهتر است بر موضوعی تمرکز کنیم که مرحوم توکلی در سالهای پایانی عمر، تمام تلاش خود را وقف آن کرده بود، یعنی «شفافیت». تلاشهای ماندگار ایشان در «دیدهبان شفافیت و عدالت» در حافظه جامعه ثبت شده است.
نکته حائز اهمیت این است که ارزیابی عملکرد دستگاهها در حوزه شفافیت نباید درونی باشد، بلکه باید به نهادهای بیرونی سپرده شود. بنده در رابطه با شفافیت در انتصابات (که از احکام قانون برنامه هفتم توسعه است) مجموعهای را آماده کردهام که به زودی منتشر خواهد شد. همچنین در حوزه شرکتهای زیرمجموعه نیز اقدامات مختلفی صورت گرفته است؛ حوزهای که مرحوم توکلی در ماههای پایانی زندگی پربرکتشان همواره پیگیر آن بودند و طی تماسهایی، نگرانیها را متذکر میشدند. اما برای راستیآزمایی این اقدامات و اطمینان از صحت اطلاعات، باید ارزیابی را به یک نهاد مستقل بیرونی واگذار کنیم.
پیشنهاد بنده این است که با همفکری خانواده محترم ایشان و دوستانی چون آقایان حلاج و امیرآبادی، سازوکاری طراحی شود تا بتوانیم «جایزه شفافیت توکلی» را در وزارتخانه پایهگذاری کنیم. امیدوارم بحث شفافیت در کشور نهادینه شود. شیوه مبارزه با فسادی که ایشان در پیش گرفته بودند، در کشور کمنظیر بود و صادقانه میگویم که نظیر ایشان را سراغ ندارم. امیدوارم این جایزه، گامی مؤثر در مسیر اهداف ایشان باشد.»
