ضرورت بازنگری در روش مواجهه فقه با موضوعات طبیعی

به گزارش ایلنا، آیت‌الله احمد مبلغی با اشاره به مباحث مطرح‌شده در نشست پیشین، گفت: بحث ما بر محور «موضوع مجعول» سامان یافته بود؛ حقیقتی که شناخت درست و عمیق آن، مستلزم تأمل هم‌زمان در سه عنصر است: نخست، ذات مخلوق و هویت تکوینی و ویژگی‌های ذاتی آن؛ دوم، نسبت‌ها و مناسبات پیرامونی، یعنی شبکه پیوندها و روابط طولی و عرضی آن با طبیعت و دیگر موجودات؛ و سوم، غایت جعل، یعنی فلسفه وجودی و اهدافی که اراده حکیمانه پروردگار در آفرینش آن شیء قرار داده است.

مبلغی افزود: بر این اساس، موضوع مجعول را باید «ذات منضم به نسبت‌ها و غایات» دانست. هنگامی که این سه عنصر در کنار یکدیگر مورد توجه قرار گیرند، فقیه با واقعیت کامل موضوع مواجه می‌شود و می‌تواند حکمی را استنباط کند که با هندسه آفرینش و منطق تکوینی ملحوظ در شریعت هماهنگ باشد.

موضوع مجعول، متعلق کشف است و تأمل کلامی، روش شناخت آن

عضو مجلس خبرگان رهبری با تفکیک میان واقعیت موضوع مجعول و شیوه شناخت آن، اظهار کرد: باید میان خود موضوع مجعول و مطالعاتی که به شناخت آن می‌انجامد، تمایز قائل شد. سه ضلع ذات، نسبت و غایت، ساختار عینی و واقعی موضوع مجعول را تشکیل می‌دهند؛ اما راهیابی به این ساختار، بازشناسی پیوندها و فهم غایات آن، در ساحت کاوش کلامی صورت می‌پذیرد.

وی ادامه داد: به بیان دقیق‌تر، موضوع مجعول متعلق کشف است و تأمل کلامی، روش و رهیافت بازشناسی آن به شمار می‌آید. اهمیت این تفکیک در آن است که ما در جریان کاوش کلامی، پدیدآورنده موضوع مجعول نیستیم، بلکه می‌کوشیم ساختار واقعی آن را بشناسیم و از این طریق، زمینه فهم دقیق‌تر احکام شرعی مرتبط با آن را فراهم کنیم.

مبلغی با تأکید بر ضرورت پرهیز از شتاب‌زدگی در ورود به مباحث فقهی تصریح کرد: پس از کشف موضوع مجعول نیز نباید بی‌درنگ و بدون فراهم آوردن مقدمات لازم، به ساحت فقه آن موضوع وارد شد. پس از این مرحله، باید مجموعه‌ای از آگاهی‌ها و لایه‌های معرفتی دیگر سامان یابد تا در نقطه‌ای مشخص، امکان ورود به فقه ناظر به آن موضوع فراهم شود.

وی این رویکرد را یک نظام‌واره روش‌شناختی دانست که از کشف موضوع مجعول آغاز می‌شود، مراحل به‌هم‌پیوسته‌ای را پشت سر می‌گذارد و در نهایت به فقه ناظر به آن موضوع می‌رسد. به گفته وی، یکی از لغزش‌های اساسی در بخشی از تأملات فقهی مرسوم، ورود شتاب‌زده به عرصه استنباط، بدون توجه کافی به لایه‌های معرفتی پیشینی و پسینی در شناخت موضوع است.

شش مرحله برای رسیدن از شناخت طبیعت به استنباط فقهی

نماینده جمهوری اسلامی ایران در مجمع جهانی فقه اسلامی، در ادامه، مراحل این منظومه روش‌شناختی را تشریح کرد و گفت: مواجهه فقهی با هر پدیده طبیعی که قابلیت طرح در ساحت فقه را دارد، باید از سلسله‌مراتبی مشخص عبور کند. این مراحل عبارت‌اند از:

1. کلام طبیعت و تأسیس موضوع مجعول؛
2. کلام اجتماعی ناظر به موضوع مجعول؛
3. فلسفه اجتماعی ویژه همان موضوع؛
4. فلسفه شریعت در گستره آن موضوع؛
5. پیوند دادن فعل مکلف با موضوع مجعول؛
6. فرآیند استنباط فقهی.

وی با اشاره به اینکه مرحله نخست، یعنی کلام طبیعت، پیش‌تر توضیح داده شده است، به تشریح مرحله دوم پرداخت و اظهار کرد: کلام اجتماعی در حقیقت امتداد وجودی و تکاملی کلام انسان است. در کلام انسان، با دو لایه بنیادین روبه‌رو هستیم. لایه نخست، بررسی انسان بما هو انسان است؛ یعنی شناخت حقیقت فطرت، استعدادهای ذاتی و پیوند تکوینی روح آدمی با مبدأ هستی. در این مرحله، توجه اصلی به گوهر وجودی فرد و ساختار سرشتی او معطوف است.

کلام اجتماعی؛ بررسی حقیقت حیات جمعی و سنن حاکم بر جامعه

مبلغی با اشاره به ورود انسان به عرصه حیات اجتماعی افزود: انسان در مرتبه فردی متوقف نمی‌ماند و به‌تدریج وارد مرحله‌ای می‌شود که حیات اجتماعی در آن شکل می‌گیرد. در این زمینه، تفاوتی ندارد که مبنای تبیین خاستگاه اجتماع را دیدگاه مشهور حکما بدانیم یا نظریه علامه طباطبایی را بپذیریم.

وی توضیح داد: ممکن است بر اساس دیدگاه مشهور حکما، انسان را موجودی مدنی بالطبع بدانیم که گرایش به زندگی جمعی در سرشت او نهاده شده است؛ یا بر مبنای دیدگاهی دیگر، شکل‌گیری حیات اجتماعی را نتیجه حرکت انسان در مسیر تأمین نیازهای فردی، قدرت فاعلیت و تسخیرگری او، اعتبارات انسانی، اصطکاک منافع و ضرورت مهار تزاحمات بدانیم. در هر دو صورت، از این مرحله به بعد با دانشی مواجهیم که حقیقت حیات جمعی و سنن حاکم بر تحولات آن را بررسی می‌کند؛ دانشی که از آن با عنوان «کلام اجتماعی» یاد می‌کنیم.

عضو مجلس خبرگان رهبری ادامه داد: کلام اجتماعی ابتدا به این مسئله اساسی می‌پردازد که آیا جامعه، در کنار وجود حقیقی افراد، از هویت مستقل و حیات عینی برخوردار است یا خیر. اگر جامعه دارای حیاتی واقعی باشد، پرسش بعدی آن است که چه سنت‌های تکوینی و تشریعی الهی بر فراز و فرود آن حاکم‌اند. بررسی این سنن در بستر تاریخ و بازخوانی افعال الهی ناظر به حیات جمعی انسان، هویت معرفتی کلام اجتماعی را شکل می‌دهد.

وی با اشاره به نمونه آب در مطالعات محیط زیستی خاطرنشان کرد: این رویکرد، آب را وارد مدار معرفتی تازه‌ای می‌کند که فراتر از داده‌های علوم مدرن است. هرچند در مطالعات تمدنی غرب نیز به نقش آب در پیدایش جوامع اشاره شده، اما آب از منظر کشف سنن تکوینی و غایات الهی در ساختاربخشی به تعاملات تمدنی، به این شیوه مورد واکاوی قرار نگرفته است.

فلسفه اجتماعی؛ از توصیف واقعیت جامعه تا تحلیل چگونگی شکل‌گیری آن

مبلغی در تشریح مرحله سوم، یعنی فلسفه اجتماعی، گفت: پس از استقرار کلام اجتماعی، باید به عرصه‌ای گسترده‌تر وارد شویم و دانشی بنیادین با عنوان فلسفه اجتماعی را پایه‌گذاری کنیم. البته تأسیس و تثبیت چنین دانشی، فراتر از توان یک یا چند پژوهشگر است و به عزم جمعی و همگرایی نهادهای علمی نیاز دارد؛ با این حال، تبیین ضرورت آن اجتناب‌ناپذیر است.

وی با تبیین تفاوت کلام اجتماعی و فلسفه اجتماعی اظهار کرد: کلام اجتماعی اساساً به مقام ثبوت، تکوین و حقایق مستقر در عالم واقع می‌پردازد و کارکرد اصلی آن توصیفی است. این دانش، فعل خداوند، جعل تکوینی، آفرینش انسان و سنن جاری در بستر تاریخ را گزارش می‌کند. حتی هنگامی که سنت الهیِ تغییر نکردن سرنوشت اقوام، مگر به واسطه تغییر درونی آنان، مطرح می‌شود، با گزاره‌ای توصیفی درباره واقعیت تکوین روبه‌رو هستیم.

عضو مجلس خبرگان رهبری افزود: فلسفه اجتماعی از توصیف صرف فراتر می‌رود و به تأمل عمیق‌تر درباره چگونگی صیرورت و تحول ساختارهای اجتماعی، تحلیل عقلی آنها و جهت‌یابی این ساختارها می‌پردازد. در این قلمرو، پرسش‌های بنیادینی مطرح می‌شود؛ از جمله اینکه جامعه چگونه شکل می‌گیرد، معنا چگونه در مناسبات جمعی پدید می‌آید و توسعه پیدا می‌کند و ارزش‌ها چگونه در عرصه زندگی اجتماعی صورت‌بندی و تثبیت می‌شوند.

فلسفه شریعت؛ کشف منطق کلان و روح حاکم بر احکام

وی در ادامه، مرحله چهارم را «فلسفه شریعت» معرفی کرد و گفت: پس از طی مراحل پیشین، مجموعه دستاوردهای حاصل از کلام انسان، کلام طبیعت و شناخت موضوع مجعول، همچنین کلام اجتماعی و فلسفه اجتماعی ناظر به موضوع مورد بحث، در برابر شریعت قرار می‌گیرد. در این مرحله، تلاش می‌شود اقتضائات این دستاوردها برای شناخت منطق حاکم بر شریعت و کشف روح کلی احکام بررسی شود.

مبلغی تأکید کرد: فلسفه شریعت، نوعی شریعت‌شناسی بنیادین است، اما نباید آن را با فقه شریعت یکی دانست. این دانش در سطحی بالاتر از فقه مصطلح قرار می‌گیرد و به فقیه کمک می‌کند معیارهای کلان، مناطات عام، رویکردهای غایت‌گرایانه و نظام انسجام‌بخشی را که شارع مقدس در قانون‌گذاری لحاظ کرده است، شناسایی کند و به درکی عمیق‌تر از نسبت شریعت با جهان تکوین برسد.

ورود به فقه پس از تکمیل مقدمات معرفتی

نماینده جمهوری اسلامی ایران در مجمع جهانی فقه اسلامی در پایان، با تبیین مرحله نهایی این منظومه گفت: پس از طی این مراحل معرفتی، نوبت به فقه شریعت می‌رسد؛ همان دانش استنباط احکام که موضوع اصلی فعالیت فقهی است. ورود به این مرحله از مسیر طولی و روش‌مند یادشده، موجب می‌شود بررسی فقهی موضوعی طبیعی مانند آب، از سطحی‌نگری و جمود بر فروع پراکنده فاصله بگیرد و بر پایه‌ای استوارتر و برخوردار از عمق اجتهادی شکل گیرد.