جهانگیری: بحران محیط زیست پیش از فناوری، به تحول معرفتی نیاز دارد

به گزارش ایلنا به نقل از روابط عمومی، یحیی جهانگیری، رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در اندونزی، در سخنرانی خود در سومین کنفرانس بین‌المللی سالانه انجمن جامعه‌شناسی دین اندونزی (AISOR) در شهر پالانگکارایا، با تبیین مبانی فلسفی و الهیاتی مواجهه انسان با طبیعت، اظهار کرد: بحران‌های زیست‌محیطی جهان صرفاً با راهکارهای علمی، فنی و صنعتی قابل حل نیستند، بلکه عبور از این بحران‌ها به تحول بنیادین در مبانی فکری، معرفتی و الهیاتی انسان نسبت به هستی و طبیعت نیاز دارد.

وی با اشاره به اهمیت روزافزون الهیات سبز در جهان معاصر افزود: تا زمانی که نگرش انسان به طبیعت صرفاً ابزاری، مصرف‌گرایانه و منفعت‌محور باشد، پیشرفت‌های علمی و فناوری به‌تنهایی نمی‌توانند بحران‌های محیط زیستی را برطرف کنند. ازاین‌رو، در کنار توسعه فناوری‌های سبز، باید بنیان‌های معرفتی و فلسفی رابطه انسان و طبیعت نیز مورد بازاندیشی قرار گیرند.

الهیات اسلامی؛ فراتر از رویکرد انسان‌محور به طبیعت

این استاد فلسفه و الهیات اسلامی با تبیین تفاوت برخی رویکردهای رایج در الهیات زیست‌محیطی غرب با مبانی الهیات اسلامی تصریح کرد: در بسیاری از رویکردهای غربی، حفاظت از طبیعت همچنان در چارچوب دغدغه‌های انسان‌محور تعریف می‌شود؛ به این معنا که محیط زیست عمدتاً به دلیل تأمین نیازهای بشر، حفظ کیفیت زندگی انسان و تضمین منافع نسل‌های آینده اهمیت پیدا می‌کند.

جهانگیری ادامه داد: در مقابل، الهیات اسلامی ظرفیت ارائه رویکردی طبیعت‌محور را دارد که در آن، طبیعت صرفاً به دلیل سودمندی برای انسان ارزشمند نیست، بلکه به اعتبار جایگاه وجودی، حیات و نسبت آن با خداوند، شایسته احترام و برخوردار از حقوق است.

وی تأکید کرد: در این نگرش، ضرورت حفاظت از طبیعت تنها از منافع انسان ناشی نمی‌شود، بلکه رعایت حق طبیعت و پرهیز از خشونت علیه آن، خود مسئولیتی اخلاقی و الهیاتی است.

طبیعت در جهان‌بینی اسلامی، موجودی زنده و جلوه اسما و صفات الهی است

رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در اندونزی با اشاره به مبانی قرآنی و عرفانی الهیات سبز گفت: در جهان‌بینی اسلامی، طبیعت مجموعه‌ای از اشیای بی‌جان و فاقد ارزش ذاتی نیست، بلکه موجودات جهان در مراتب مختلف هستی، دارای حیات و بهره‌مند از نوعی شعور و آگاهی متناسب با مرتبه وجودی خود هستند.

وی افزود: از منظر عرفان اسلامی، طبیعت جلوه و تجلی اسما و صفات الهی است و ازاین‌رو، مواجهه انسان با آن باید مبتنی بر کرامت، احترام و مسئولیت‌پذیری باشد.

جهانگیری با اشاره به آموزه‌های قرآنی درباره خلافت انسان در زمین، امانت‌داری و میزان اظهار کرد: انسان در نگاه اسلامی، مالک مطلق و بی‌قیدوشرط طبیعت نیست، بلکه در جایگاه خلیفه الهی، مسئولیت حفظ تعادل، عدالت و رعایت حقوق دیگر موجودات را بر عهده دارد.

وی با اشاره به آیاتی از قرآن کریم درباره تسبیح موجودات تصریح کرد: طبیعت در منطق قرآن، جهانی خاموش و بی‌معنا نیست، بلکه همه موجودات به شیوه‌ای متناسب با مرتبه وجودی خود، تسبیح‌گوی خداوند هستند. بنابراین، رابطه انسان با طبیعت نباید صرفاً بر مصرف و بهره‌برداری استوار باشد، بلکه آموزه‌هایی همچون قناعت، اعتدال، پرهیز از اسراف و رعایت حقوق موجودات باید به الگوهای عملی زندگی انسان معاصر تبدیل شوند.

لزوم دفاع از حقوق موجودات خاموش و بی‌دفاع

این پژوهشگر فلسفه اسلامی با تأکید بر جایگاه موجودات طبیعی در آموزه‌های قرآنی خاطرنشان کرد: انسان حق ندارد صرفاً به دلیل برخورداری از قدرت و امکانات بیشتر، به نابودی طبیعت یا اعمال خشونت علیه حیوانات و دیگر موجودات اقدام کند.

وی افزود: یکی از مسئولیت‌های مهم اخلاقی و الهیاتی انسان، دفاع از حقوق موجوداتی است که نمی‌توانند همانند انسان از حقوق خود سخن بگویند یا در ساختارهای حقوقی و اجتماعی از خود دفاع کنند.

جهانگیری تأکید کرد: الهیات سبز باید بتواند برای این موجودات خاموش و بی‌دفاع، مبانی اخلاقی و حقوقی فراهم کند و زمینه تدوین قوانین مؤثر برای حمایت از طبیعت و حیوانات را تقویت نماید.

حج؛ کارگاه عملی آموزش مهربانی با طبیعت

وی در ادامه، آموزه‌های زیست‌محیطی مناسک حج را یکی از جلوه‌های برجسته الهیات سبز اسلامی دانست و اظهار کرد: اسلام تنها به بیان مبانی نظری درباره احترام به طبیعت بسنده نکرده، بلکه در برخی عبادات، این مبانی را به آموزش عملی تبدیل کرده است.

جهانگیری با اشاره به احکام مربوط به احرام و حرم افزود: در مناسک حج، محدودیت‌ها و ممنوعیت‌هایی درباره شکار حیوانات و آسیب‌رساندن به برخی موجودات و گیاهان وجود دارد. این احکام نشان می‌دهد که انسان حتی در هنگام انجام مهم‌ترین عبادات خود نیز باید نسبت به طبیعت مسئولانه رفتار کند.

وی تأکید کرد: حج را می‌توان کارگاهی عملی برای آموزش مهربانی با طبیعت دانست؛ کارگاهی که در آن انسان می‌آموزد رابطه‌اش با دیگر موجودات نباید بر سلطه، خشونت و بهره‌برداری نامحدود استوار باشد. این آموزه‌ها نشان می‌دهند که الهیات سبز در سنت اسلامی صرفاً نظریه‌ای انتزاعی نیست، بلکه از ظرفیت تربیتی، رفتاری و عملی نیز برخوردار است.

قرآن و سنت اسلامی؛ تأکید بر ارتباط و حیات طبیعت

این استاد فلسفه و الهیات اسلامی با اشاره به آیاتی از قرآن کریم که در آنها خداوند طبیعت را مورد خطاب قرار می‌دهد، گفت: در منطق قرآن، طبیعت صرفاً موضوع شناخت یا بهره‌برداری انسان نیست، بلکه در نظام آفرینش، مخاطب فرمان و خطاب الهی نیز قرار می‌گیرد.

وی افزود: هنگامی که در قرآن کریم خداوند با آسمان و زمین سخن می‌گوید و موجودات طبیعی را مخاطب قرار می‌دهد، افق متفاوتی از رابطه انسان با جهان طبیعی آشکار می‌شود. اگر طبیعت در کلام الهی دارای چنین جایگاهی است، انسان نیز باید در مواجهه با آن از ادبیات کرامت و رفتار کریمانه بهره گیرد.

جهانگیری همچنین با اشاره به روایت پیامبر اسلام(ص) درباره کوه اُحد که فرمودند «هَذَا جَبَلٌ یُحِبُّنَا وَنُحِبُّهُ»؛ «این کوهی است که ما را دوست دارد و ما نیز آن را دوست داریم»، اظهار کرد: این روایت ظرفیت مهمی برای بازاندیشی در مفهوم حیات، محبت و شعور طبیعت در الهیات اسلامی فراهم می‌کند. در چنین نگرشی، طبیعت نه‌تنها دارای حیات، بلکه برخوردار از مرتبه‌ای از آگاهی و ارتباط با جهان معنوی تلقی می‌شود.

ضرورت پیوند الهیات با مسائل واقعی زندگی انسان معاصر

جهانگیری در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به مباحث فلسفی درباره مفهوم متافیزیک و تفسیر شهید مرتضی مطهری از فلسفه ارسطو اظهار کرد: عنوان «متافیزیک» در تاریخ فلسفه، در اصل با ترتیب آثار ارسطو و قرارگرفتن مباحث فلسفه اولی پس از مباحث طبیعی ارتباط دارد و نباید آن را صرفاً به معنای اموری جدا از جهان فیزیکی و طبیعت تلقی کرد.

وی با اشاره به نقش آندرونیکوس رودسی در تدوین و ترتیب آثار ارسطو افزود: این بحث تاریخی نشان می‌دهد که الهیات و متافیزیک را نباید از جهان واقعی و مسائل عینی زندگی انسان جدا کرد.

این پژوهشگر فلسفه اسلامی تأکید کرد: الهیات معاصر نباید به مباحث کاملاً انتزاعی و دور از مسائل واقعی زندگی محدود شود، بلکه باید بتواند میان مبانی متافیزیکی و مسائل عینی جهان، از جمله بحران محیط زیست، رابطه‌ای معنادار برقرار کند. امروزه الهیات باید افزون بر مباحث نظری درباره خداوند و صفات الهی، به مسئولیت‌های عملی انسان در برابر طبیعت، حیوانات و محیط زیست نیز بپردازد.

گفت‌وگوی اسلام و مسیحیت درباره حقوق حیوانات و حفاظت از طبیعت

رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در اندونزی در بخش پایانی سخنان خود، با توجه به برگزاری کنفرانس در یک دانشگاه مسیحی، به معرفی کتاب مشترک خود با پدر دیو اسمیت (Father Dave Smith) با عنوان Human–Animal Ethical Relationship in Islam and Christianity پرداخت.

وی با اشاره به مباحث مطرح‌شده در مقدمه این اثر، بر ضرورت گسترش الهیات تطبیقی از مباحث سنتی میان ادیان به مسائل مشترک جهانی، به‌ویژه حقوق حیوانات و حفاظت از طبیعت، تأکید کرد.

جهانگیری اظهار کرد: گفت‌وگوی اسلام و مسیحیت نباید صرفاً به مباحث اعتقادی، تاریخی و اختلافات الهیاتی محدود شود، بلکه این دو سنت بزرگ دینی می‌توانند با بهره‌گیری از ظرفیت‌های مشترک اخلاقی و معنوی خود، در پاسخ به بحران‌های زیست‌محیطی جهان نقش‌آفرینی کنند.

وی افزود: توجه به حقوق حیوانات و طبیعت می‌تواند یکی از عرصه‌های مهم همکاری میان اندیشمندان مسلمان و مسیحی باشد و زمینه شکل‌گیری گفتمانی مشترک در حوزه الهیات عملی و اخلاق زیست‌محیطی را فراهم آورد.

این استاد فلسفه و الهیات اسلامی در جمع‌بندی سخنان خود تأکید کرد: آینده الهیات سبز در گرو پیوند میان فلسفه، الهیات، اخلاق، حقوق و رفتار عملی انسان است؛ پیوندی که در آن طبیعت نه صرفاً منبعی برای مصرف، بلکه موجودیتی شایسته کرامت، احترام و حمایت شناخته شود.

گفتنی است سومین کنفرانس بین‌المللی سالانه انجمن جامعه‌شناسی دین اندونزی (AISOR) با عنوان «به سوی الهیات عمومی زیست‌محیطی: قدرت، دینداری و سیاست‌های محیط زیستی» (Toward Eco-Public Theology: Power, Piety, and Environmental Politics) در روزهای ۵ و ۶ نوامبر ۲۰۲۶ در شهر پالانگکارایا، مرکز استان کالیمانتان مرکزی اندونزی، برگزار شد.

این کنفرانس به میزبانی مؤسسه دولتی مطالعات دینی مسیحی پالانگکارایا (IAKN) و با همکاری انجمن جامعه‌شناسی دین اندونزی برگزار شد. در این رویداد علمی، استادان و پژوهشگرانی از کشورهای مختلف حضور داشتند که از جمله آنان می‌توان به پروفسور ملانی نایهوف از کالج کارتیج آمریکا و پروفسور میناکو ساکای از دانشگاه نیو ساوت ولز استرالیا (UNSW Canberra) اشاره کرد.

دکتر یحیی جهانگیری، رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در اندونزی، نیز به‌عنوان یکی از سخنرانان اصلی این کنفرانس، مبانی فلسفی، قرآنی و الهیاتی حفاظت از طبیعت در اندیشه اسلامی را تبیین کرد و بر ضرورت توسعه گفت‌وگوی اسلام و مسیحیت در حوزه حقوق حیوانات، محیط زیست و الهیات عملی تأکید کرد.