هشدار نسبت به آینده بیابان لوت/ جاده‌کشی و حضور بی‌برنامه گردشگران؛ احتمال خروج لوت از فهرست جهانی یونسکو را تقویت می کند

به گزارش خبرنگار ایلنا، بیابان لوت گسترده‌ترین عرصه طبیعی ثبت جهانی ‌شده ایران است که با گذشت ۱۰ سال پس از ثبت جهانی با مسئله‌ای جدی‌تر از کمبود زیرساخت‌های گردشگری مواجه شده است.

عرصه‌ و حریم این نخستین میراث طبیعی ثبت جهانی شده کشور ۴۰ هزار کیلومتر مربع است که برای حفاظت از آن نیروی انسانی، تجهیزات پایش و سازوکار نظارتی متناسب و کافی با حجم گردشگران ورودی و فعالیت شرکت‌های بزرگ سرمایه‌گذاری وجود ندارد.

فعالیت های اخیر یکی از شرکت‌های هواپیمایی در جاده‌سازی در قلب کلوت‌های شهداد نیز روند حفاظت از این میراث جهانی ایران را با سوالات بسیار مواجه کرده است. تا جایی که به گفته مدیر پایگاه میراث جهانی بیابان لوت در کرمان، هنوز ابعاد و مجوزهای قانونی این اقدام برای پایگاه میراث جهانی لوت مشخص نشده است.

معین افضلی‌نسب، مدیر پایگاه میراث جهانی بیابان لوت در کرمان با اشاره به وسعت این میراث طبیعی به ایلنا گفت: بیابان لوت حدود ۱۷۵ هزار کیلومتر مربع وسعت دارد که از این میزان، حدود ۴۰ هزار کیلومتر مربع در قالب عرصه و حریم به ثبت جهانی رسیده است.

او افزود: این محدوده در سه استان کرمان، سیستان و بلوچستان و خراسان جنوبی قرار دارد و بخش عمده آن در استان کرمان واقع شده است.

به گفته او، دسترسی به بیابان لوت از چند مسیر امکان‌پذیر است که نزدیک‌ترین مسیر از شهر کرمان به محدوده شهداد می‌رسد و حدود ۱۰۰ کیلومتر با مرکز استان فاصله دارد.

افضلی نسب افزود: از شهرستان بم و روستای دارستان، از فهرج و روستای شاهرخ‌آباد و از شهرستان راور و روستای مطیع نیز مسیرهای دسترسی به بیابان لوت وجود دارد.

۵ هزار گردشگر آخر هفته و فقدان نیروی حفاظتی از لوت

مدیر پایگاه میراث جهانی بیابان لوت در کرمان در ادامه، با بیان اینکه پس از ثبت جهانی، اقداماتی برای ایجاد و تکمیل ساختمان‌های پایگاه در شهداد و فهرج انجام شد گفت: این ساختمان‌ها اکنون می‌توانند به ‌عنوان مقرهای مرکزی پایگاه میراث جهانی لوت مورد استفاده قرار بگیرند و محل استقرار نیروها، ساماندهی تورهای گردشگری و نظارت بر ورود گردشگران باشند.

افضلی‌نسب افزود: با این حال تکمیل ساختمان‌ها به معنای فراهم شدن امکان حفاظت از این عرصه وسیع نیست. چون در حال حاضر هیچ نیروی انسانی برای استقرار در پایگاه لوت وجود ندارد و حفاظت ازاین میراث طبیعی عملا صفر است. تجهیزات لجستیکی مورد نیاز از جمله خودروهای دو دیفرانسیل، موتورسیکلت و امکانات پایش تصویری نیز در اختیار نداریم.

او گفت: در واقع، بعد از گذشت ۱۰ سال از ثبت جهانی لوت، هنوز ابتدایی‌ترین امکانات لازم برای نظارت مستمر بر چنین عرصه گسترده‌ای فراهم نشده است.

مدیر پایگاه میراث جهانی بیابان لوت در کرمان اعلام کرد: در روزهای پنجشنبه و جمعه، گاهی بالغ بر ۵ هزار نفر از بیابان لوت بازدید می‌کنند. جمعیتی که با جمعیت شهر شهداد برابری می‌کند و در اوج سفرها حتی به دو برابر جمعیت این شهر می‌رسد.

او گفت: چنین حجمی از ورود گردشگر بدون وجود نیروی انسانی و سازوکار نظارتی امکان مدیریت و کنترل فعالیت‌ها را بسیار دشوار می‌کند.

افضلی نسب با اشاره به اینکه گردشگری ماجراجویانه و طبیعت‌گردی در لوت باید متناسب با ظرفیت‌های طبیعی این منطقه توسعه یابد گفت: از همان ابتدا برای فعالیت آفرودها دستورالعمل‌هایی تدوین و مسیر مشخصی برای حرکت خودروها تعیین شد.

به گفته او، براساس این دستورالعمل، خودروهای آفرود باید در مسیرهای تعیین ‌شده حرکت کنند و تعداد خودروهای حاضر در هر گروه نیز نباید از هفت تا ۹ دستگاه بیشتر باشد تا فشار و آسیب کمتری به محیط طبیعی وارد شود.

مدیر پایگاه میراث جهانی بیابان لوت افزود: مسئله این است که وقتی امکان نظارت بر شرکت‌های بزرگ که در حال احداث جاده در عرصه کلوت های شهداد هستند وجود ندارد، چگونه می‌توان از فعالیت مجموعه‌های کوچک‌تر و تورهای گردشگری انتظار رعایت ضوابط داشت؟

او افزود: فعالان آفرود به ما می‌گویند حرکت خودروهای ما فقط رد لاستیک در لوت برجا می‌گذارد. اما وقتی ماشین‌آلات سنگین، لودر و غلتک وارد عرصه می‌شوند و عملیات عمرانی انجام می‌دهند چرا برخورد و نظارت مؤثر با آن ها صورت نمی‌گیرد؟

جاده‌کشی ۲۰ کیلومتری ماهان در کلوت‌های شهداد

بخش مهمی از نگرانی‌های مدیر پایگاه میراث جهانی بیابان لوت به دو پروژه منتسب به یک شرکت هواپیمایی مربوط است. پروژه‌هایی که به گفته او، یکی در قالب ایجاد اکوکمپ در روستای ملک‌آباد و دیگری با هدف جاده‌سازی در کلوت‌های شهداد و محدوده لوت مرکزی دنبال می‌شود.

افضلی‌نسب درباره پروژه جاده‌سازی گفت: در محدوده کلوت‌ها حدود ۲۰ کیلومتر جاده‌کشی انجام شده و مسیر را تیغ زده‌اند، شن‌ریزی کرده‌اند و با غلتک کوبیده‌اند.

او گفت: این اقدامات در حالی انجام شده که پایگاه میراث جهانی لوت هنوز از جزئیات دقیق طرح و اینکه قرار است در نهایت چه اتفاقی در این محدوده رخ دهد اطلاع روشنی ندارد.

افضلی نسب با انتقاد از نحوه اطلاع‌رسانی و هماهنگی درباره این پروژه‌ها افزود: چندین بار درباره فعالیت‌های انجام ‌شده گزارش داده‌ایم اما هنوز اقدام مؤثری برای توقف عملیات، بررسی موضوع و پیگیری حقوقی آن صورت نگرفته است.

وی ادامه داد: انتظار ما این است که یگان حفاظت در صورت مشاهده تخلف، مانع ادامه عملیات شود و واحد حقوقی نیز موضوع را از مسیر قانونی پیگیری کند.

مدیر پایگاه میراث جهانی بیابان لوت تأکید کرد: ممکن است طرح پیشنهادی یک سرمایه‌گذار از نظر گردشگری جذاب و حتی دارای منافع اقتصادی باشد، اما این موضوع به معنای بی‌نیاز بودن این طرح ها از طی کردن مراحل قانونی نیست.

افضلی نسب گفت: هر پروژه سرمایه‌گذاری باید دارای طرح توسعه باشد و مطابق ضوابط در شورای فنی استان و در صورت لزوم در سطح ملی بررسی و تأیید شود.

او افزود: تا جایی که پایگاه میراث جهانی لوت در کرمان اطلاع دارد این فرایندها درباره پروژه‌های مورد اشاره به ‌درستی انجام نشده است.

 معین افضلی نسب با اشاره به ضعف هماهنگی میان پایگاه جهانی و اداره کل میراث فرهنگی استان کرمان گفت: مدیر پایگاه باید از بودجه‌ها، طرح‌ها و تصمیماتی که بر عرصه و حریم میراث جهانی اثر می‌گذارد، اطلاع داشته باشد. اما در حال حاضر همکاری و ارتباط لازم وجود ندارد و حتی در هشت ماه گذشته نامه‌ای به پایگاه ارجاع نشده است.

افضلی ‌نسب با درخواست از نهادهای نظارتی و سازمان بازرسی برای ورود به بررسی موضوع جاده کشی در عرصه ثبت جهانی شده کلوت های شهداد و گفت: هر پروژه سرمایه‌گذاری در کنار منافع خود ممکن است خسارت‌هایی نیز به همراه داشته باشد. بنابراین باید بررسی شود که آیا منافع اجرای چنین پروژه‌ای بر خسارت‌های احتمالی آن به میراث طبیعی و محیط زیست منطقه می‌چربد یا خیر؟

لوت فقط یک بیابان نیست

مدیر پایگاه میراث جهانی بیابان لوت با تأکید بر اینکه اهمیت بیابان لوت تنها به ویژگی‌های طبیعی آن محدود نمی‌شود، گفت: لوت یک میراث طبیعی و فرهنگی است و یکی از مهم‌ترین آثار تاریخی کشف‌ شده در این منطقه یعنی درفش شهداد که از آن به‌عنوان قدیمی‌ترین درفش جهان نام برده می شود و قدمت آن به هزاره سوم پیش از میلاد می‌رسد در همین منطقه به دست آمده است.

او گفت: این اثر در محوطه باستانی شهداد و در محدوده میراث جهانی بیابان لوت کشف شده است.

افضلی نسب، نسبت به پیامدهای توسعه نامتناسب در این محدوده هشدار داد و گفت: آسیب به کلوت‌ها، نبکاها و دیگر ساختارهای طبیعی لوت با تخریب یک بنای تاریخی تفاوت دارد.

مدیر پایگاه میراث جهانی لوت افزود: اگر یک سازه تاریخی بر اثر زلزله آسیب ببیند امکان مرمت و بازسازی آن وجود دارد. اما ساختارهای طبیعی نظیر کلوت های شهداد که طی میلیون‌ها سال شکل گرفته‌اند در صورت ریختن قابل بازسازی نیستند. تخریب نبکاها و پوشش گیاهی منطقه نیز می‌تواند اکوسیستم را برای سال‌ها از چرخه طبیعی خارج کند.

به گفته افضلی‌نسب، توسعه نامتناسب علاوه بر تخریب چشم‌ اندازهای طبیعی، می‌تواند موجب برهم خوردن تعادل اکولوژیک و افزایش مخاطراتی مانند ریزگردها شود که پیامدهای جبرانی آن‌ها بسیار دشوار و زمانبر است.

 او با اشاره به مسئولیت دستگاه‌های مختلف در حفاظت از لوت گفت: یگان حفاظت میراث فرهنگی عمدتاً در حوزه آثار تاریخی فعالیت می‌کند و در بخش میراث طبیعی عملکرد و حضور حفاظتی کافی وجود ندارد. در حالی که مناطقی مانند پناهگاه مهم حیات‌وحش در شهرستان راور به نظارت مستمر سازمان حفاظت محیط زیست و منابع طبیعی نیاز دارند که متاسفانه این دوستگاه مسئولیت خود در قبال حفاظت از لوت را انجام نمی دهند.

لوت و میراث جهانی در خطر

مدیر پایگاه میراث جهانی بیابان لوت در کرمان با اشاره به سازوکارهای نظارتی یونسکو گفت: ارزیابان یونسکو در بازه‌های زمانی مختلف و گاهی بدون اطلاع قبلی از عرصه و حریم میراث جهانی بازدید می‌کنند و وضعیت حفاظت و مدیریت آن را مورد ارزیابی قرار می‌دهند. اگر آسیب‌ها و مداخلات نامتناسب ادامه پیدا کند، خطر قرار گرفتن لوت در فهرست میراث جهانی در خطر و در مراحل بعد حتی خروج از فهرست میراث جهانی وجود دارد.

او تأکید کرد: حفاظت از لوت باید در اولویت دستگاه‌های مسئول قرار گیرد. این محدوده صرفاً یک مقصد گردشگری نیست که بتوان هر نوع زیرساخت و پروژه عمرانی را در آن اجرا کرد. توسعه گردشگری باید براساس ضوابط حفاظتی، ظرفیت تحمل محیط طبیعی و طرح‌های مصوب انجام شود.

افضلی‌نسب در پایان خواستار بازنگری در سازوکارهای قانونی و مدیریتی حفاظت از میراث طبیعی شد و گفت: پایگاه‌های جهانی برای انجام وظایف خود به نیروهای متخصص، امکانات حفاظتی و اعتبارات پایدار نیاز دارند. ساختمان بدون نیروی انسانی و تجهیزات، نمی‌تواند از ۴۰ هزار کیلومتر مربع عرصه و حریم حفاظت کند.

او تاکید کرد: اگر قرار است گردشگری در لوت توسعه یابد، ابتدا باید ضوابط آن اجرا شود و در مرحله دیگر دستگاه‌های مسئول نیز نسبت به حفاظت از این میراث جهانی پاسخگو باشند.