جایزه دیپلماسی عمومی و فرهنگی به سفارت ایران در پرتوریا اختصاص یافت

به گزارش روابط عمومی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، دهم شهریور ماه نخستین دوره جایزه بین الملی دیپلماسی فرهنگی و عمومی جمهوری اسلامی ایران به همت سازمان فرهنگ و ارتباطات برگزار شد؛ یکی از برگزیدگان بخش دیپلماسی عمومی، سفارت جمهوری اسلامی ایران در آفریقای جنوبی بود.

علت این جایزه،  فعالیت های موثر سفارت ایران در پورتوریا در شبکه های اجتماعی در ایام جنگ تحمیلی سوم با تولید محتوا و فعالیت در شبکه های اجتماعی عنوان شد.

جنگ تحمیلی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران تنها در میدان نظامی دنبال نشد بلکه همزمان یک نبرد گسترده رسانه‌ای و روایی به نفع ایران در شبکه‌های اجتماعی شکل گرفت.

در این میان، سفارتخانه های ایران در کشورهای مختلف بخشی از خط مقدم این نبرد قرار گرفتند و از طریق حساب های رسمی خود در شبکه های اجتماعی به ویژه در (توئیتر) X، به یکی از فعال‌ترین و پربازتاب‌ترین بازوهای رسانه‌ای دستگاه دیپلماسی ایران تبدیل شدند.

یکی از سفارتخانه های فعال در جنگ روایت ها، نمایندگی جمهوری اسلامی ایران در پورتوریا بود که پست های وی در فضای مجازی در سطح بین المللی با واکنش های مختلفی روبه رو بود.

بررسی محتوای منتشرشده از سوی حساب Iran Embassy SA (@IraninSA) نشان می‌دهد که این سفارتخانه در کنار انتشار مواضع رسمی، از قالب‌هایی همچون طنز، میم، ویدئوهای کوتاه، محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی، پاسخ مستقیم به مقام‌های آمریکایی و روایت‌سازی درباره جنگ استفاده کرده است؛ رویکردی که با الگوی سنتی اطلاع‌رسانی سفارتخانه‌ها تفاوت محسوسی داشت.

اهمیت این عملکرد زمانی بیشتر مشخص می‌شود که آن را در کنار داده‌های یک مطالعه مستقل قرار دهیم.

مؤسسه Institute for Strategic Dialogue (ISD) با بررسی حدود ۱۵۰ حساب منتسب به دیپلمات‌ها و نهادهای دولتی ایران در توئیتر، تغییر محسوسی در الگوی فعالیت رسانه‌ای ایران پس از آغاز جنگ ثبت کرده است.

این مطالعه بازه ۵۰ روز پیش از جنگ، یعنی ۹ ژانویه تا ۲۷ فوریه، را با ۵۰ روز نخست جنگ، یعنی ۲۸ فوریه تا ۱۸ آوریل ۲۰۲۶، مقایسه کرده است.

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های عملکرد سفارت ایران در آفریقای جنوبی، فاصله گرفتن از ادبیات خشک و رسمی دیپلماتیک در فضای X بود. این حساب، به‌جای آنکه صرفاً بیانیه‌های وزارت امور خارجه را بازنشر کند، تلاش کرد با استفاده از زبان رایج کاربران شبکه‌های اجتماعی، مخاطبان غیرایرانی و به‌خصوص کاربران جوان را نیز وارد میدان روایت ایران کند.

ISD این تغییر رویکرد را در سطح کل شبکه دیپلماسی دیجیتال ایران ثبت کرده است. بر اساس این مطالعه، حساب‌های دیپلماتیک و رسمی ایران در ۵۰ روز نخست جنگ حدود ۹۰۰ میلیون بازدید و ۲۲ میلیون لایک دریافت کردند. میزان لایک‌ها در مقایسه با ۵۰ روز پیش از جنگ حدود ۳۰ برابر افزایش یافت؛ تعداد بازنشرها نیز از حدود ۴.۳ میلیون به ۷۶ میلیون رسید و تعداد کامنت‌ها از حدود ۱۹۱ هزار به ۸۷۰ هزار افزایش پیدا کرد.

تعداد پست‌های این مجموعه حساب‌ها نیز تقریباً چهار برابر شد و از حدود ۱۰ هزار و ۵۰۰ پست در دوره پیش از جنگ به حدود ۴۰ هزار پست در ۵۰ روز نخست جنگ رسید. در میان این حساب‌ها، سفارت ایران در آفریقای جنوبی یکی از شش حسابی بود که در ۵۰ روز نخست جنگ، به‌تنهایی میزان لایک بیشتری نسبت به مجموع لایک تمام حساب‌های مورد بررسی در دوره ۵۰ روزه پیش از جنگ به دست آورد. پنج حساب دیگر عبارت بودند از حساب وزیر امور خارجه ایران، رئیس مجلس، سفارتخانه‌های ایران در هند و زیمبابوه و کنسولگری ایران در حیدرآباد هند.

رشد چشمگیر مخاطبان سفارت ایران در آفریقای‌جنوبی

یکی از قابل توجه‌ترین شاخص‌های عملکرد این حساب، رشد تعداد دنبال‌کنندگان آن بود؛ مطابق داده‌های ISD، حساب سفارت ایران در آفریقای جنوبی پیش از آغاز جنگ حدود ۴ هزار دنبال‌کننده داشت، اما در فاصله ۵۰ روز پس از آغاز جنگ، تعداد دنبال‌کنندگان آن به بیش از ۱۵۰ هزار نفر رسید. این رشد به معنای افزایش بیش از ۳۷ برابری تعداد دنبال‌کنندگان در یک دوره تقریباً هفت‌هفته‌ای است؛ اتفاقی که برای حساب رسمی یک نمایندگی دیپلماتیک رقم بسیار قابل توجهی محسوب می‌شود.

این تحول را می‌توان نشانه تبدیل‌شدن حساب سفارت از یک کانال اطلاع‌رسانی دیپلماتیک به یک رسانه فعال در فضای مجازی و بین‌المللی دانست. در واقع، مخاطب حساب دیگر محدود به ایرانیان مقیم آفریقای‌جنوبی یا فعالان حوزه دیپلماسی نبود؛ محتوای منتشرشده با زبان انگلیسی و قالب‌های بصری و طنزآمیز، قابلیت انتشار و بازنشر در جوامع مختلف آنلاین را پیدا کرد.

پاسخ مستقیم به روایت آمریکا

از مهم‌ترین اقدامات سفارت، واکنش سریع به مواضع دونالد ترامپ و مقام‌های آمریکایی بود. در ۳۰ مارس، سفارت ایران در آفریقای‌جنوبی تصویری از یک هواپیمای آمریکایی آسیب‌دیده را با عبارت «A minor damage» منتشر کرد؛ عبارتی که به‌صورت کنایه‌آمیز روایت آمریکا درباره میزان خسارت واردشده به تجهیزات خود را به چالش می‌کشید.

این پست توسط رسانه‌های خارجی از جمله India Today و ThePrint مورد توجه قرار گرفت. India Today آن را یکی از نخستین تصاویر پرانتشار سفارت ایران در آفریقای جنوبی در موج جدید میم‌های ضدآمریکایی دانست و تصریح کرد که این پست پس از گزارش‌هایی درباره آسیب دیدن یک هواپیمای شناسایی آمریکایی منتشر شده بود. این رویکرد در روزهای بعد ادامه پیدا کرد و سفارت به‌صورت مستقیم به ادعاهای ترامپ درباره جنگ، توان نظامی آمریکا و فشارهای واشنگتن علیه ایران پاسخ داد.

یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های فعالیت سفارت، واکنش به تهدیدهای دونالد ترامپ درباره تنگه هرمز بود. پس از تهدید ترامپ برای بازگشایی تنگه هرمز، سفارت ایران در زیمبابوه با انتشار مطلبی طنزآمیز نوشت: «We’ve lost the keys»؛ یعنی «کلیدها را گم کرده‌ایم». این پست بیش از ۶.۹ میلیون بازدید و بیش از ۹۳ هزار لایک دریافت کرد.

سفارت ایران در آفریقای جنوبی نیز در ادامه همین شوخی جمعی، در پاسخ نوشت: «Shh… the key’s under the flowerpot. Just open for friends» یعنی: «هیس... کلید زیر گلدان است؛ فقط برای دوستان باز کنید».

سفارت ایران در بلغارستان نیز به این شوخی پیوست و بدین ترتیب چند حساب دیپلماتیک ایران به شکل هماهنگ یک روایت طنزآمیز درباره تهدید ترامپ علیه تنگه هرمز ساختند.

اتفاقی کهISD   این نمونه را مصداقی از «clapback» و همکاری میان حساب‌های دیپلماتیک ایران معرفی کرده است.

این اقدام از نظر رسانه‌ای اهمیت ویژه‌ای داشت؛ زیرا به جای ارائه یک پاسخ رسمی درباره وضعیت تنگه هرمز، یک موضوع پیچیده ژئوپلیتیکی در قالب شوخی اینترنتی به مخاطبان منتقل شد.

یکی دیگر از نقاط قوت فعالیت رسانه‌ای سفارت، استفاده از محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی و عناصر فرهنگ عامه غربی بود. بر اساس مطالعه ISD، یکی از پربازدیدترین مطالب سفارت ایران در آفریقای جنوبی، یک ویدئوی تولیدشده با هوش مصنوعی بود که در آن دونالد ترامپ با ظاهر کارتونی و موهای اغراق‌شده، نسخه طنزآمیزی از ترانه معروف دهه ۱۹۸۰ میلادی Voyage, voyage را می‌خواند که به «Blockade, blockade» تغییر داده شده بود. این ویدئو به موضوع محاصره و تنگه هرمز اشاره داشت و در متن آن نیز جملاتی طنزآمیز درباره ترامپ، محاصره و احتمال استیضاح او مطرح می‌شد.

این پست ۸.۸ میلیون بازدید و حدود ۵۸ هزار لایک دریافت کرد. این مؤسسه همچنین اعلام کرده که ویدئو توسط یک تولیدکننده محتوای آلمانی ساخته شده بود و سفارت ایران در آفریقای جنوبی آن را در حساب خود منتشر کرد.

یورونیوز  نیز در گزارشی مستقل به همین ویدئو پرداخت و آن را نمونه‌ای از جنگ محتوایی ایران علیه ترامپ دانست. این رسانه تأکید کرد که ویدئوی سفارت ایران در آفریقای جنوبی از قالب موزیک‌ویدئوهای دهه ۱۹۸۰ استفاده کرده و محتوای آن درباره تنگه هرمز و محاصره بود. اهمیت این اقدام در آن است که پیام سیاسی، بدون استفاده از زبان پیچیده سیاسی، در قالب موسیقی، طنز و فرهنگ اینترنتی به مخاطب منتقل شد.

استفاده از زبان و فرهنگ اینترنتی غرب

فعالیت حساب‌های ایرانی در این دوره صرفاً به طنز سیاسی محدود نبود. در بررسی خود به استفاده مکرر حساب‌های دیپلماتیک ایران از عناصر فرهنگ عامه غربی اشاره کرده است؛ از جمله ارجاع به فیلم‌ها، شخصیت‌های مشهور و فرهنگ اینترنتی. در این میان، نمونه‌های مرتبط با فرهنگ آمریکایی و غربی به حساب سفارت آفریقای جنوبی نیز کمک کرد تا پیام‌های سیاسی ایران در قالبی برای مخاطبان جهانی قابل فهم‌تر شود.

ISD  این تغییر را بخشی از گذار دیپلماسی دیجیتال ایران از زبان رسمی به نوعی ارتباط پلتفرم‌محور توصیف کرده است؛ یعنی استفاده از قالب‌هایی که منطق انتشار و دیده‌شدن در شبکه اجتماعی X را بهتر می‌شناسند.

بخش مهمی از فعالیت حساب سفارت ایران در پرتوریا، متوجه شخص دونالد ترامپ رئیس جمهور تروریست آمریکا بود. در بسیاری از محتواها، به جای تمرکز صرف بر سیاست خارجی آمریکا، شخصیت، ادبیات و رفتار ترامپ هدف طنز قرار گرفت.

در ۵ آوریل ۲۰۲۶، سفارت ایران در آفریقای جنوبی در پستی خطاب به مقام‌های آمریکایی نوشت: «Seriously think about the ۲۵th amendment, Section ۴».

این پیام مستقیماً به بند چهارم متمم بیست‌وپنجم قانون اساسی آمریکا اشاره داشت که سازوکاری برای انتقال موقت اختیارات ریاست‌جمهوری در شرایط ناتوانی رئیس‌جمهور پیش‌بینی می‌کند.

الجزیره این پست را در گزارش خود درباره فعالیت رسانه‌ای سفارت‌های ایران نقل کرد و آن را بخشی از تلاش آنلاین ایران برای زیر سؤال بردن صلاحیت و وضعیت ذهنی ترامپ دانست.

بازتاب گسترده فعالیت ایران در رسانه‌های خارجی

فعالیت سفارت ایران در آفریقای جنوبی از نگاه رسانه‌های بین‌المللی نیز پنهان نماند. India Today  در گزارشی با تمرکز بر جنگ میم‌ها میان ایران و آمریکا، بخش مستقلی را با عنوان «South Africa account sets the tone» به حساب سفارت ایران در آفریقای جنوبی اختصاص داد.

این رسانه پست ۳۰ مارس با عنوان «A minor damage» را از نخستین نمونه‌های پرانتشار فعالیت سفارت دانست و نوشت که پس از آن مجموعه‌ای از میم‌ها، گفت‌وگوهای ساختگی و تصاویر طنزآمیز منتشر شد. India Today همچنین پست مربوط به تنگه هرمز را مورد اشاره قرار داد.

الجزیره نیز در گزارش خود درباره واکنش سفارت‌های ایران به ترامپ، به‌طور مشخص پست سفارت ایران در آفریقای جنوبی درباره متمم ۲۵ قانون اساسی آمریکا را منتشر کرد و بخشی از فعالیت رسانه‌ای ایران را به حساب پرتوریا مرتبط دانست.

یورونیوز نیز ویدئوی «Blockade, blockade» منتشرشده توسط سفارت ایران در آفریقای جنوبی را به‌عنوان یکی از نمونه‌های شاخص جنگ محتوایی ایران علیه ترامپ معرفی کرد.

ThePrint  نیز پست «A minor damage» و دیگر مطالب حساب سفارت ایران در آفریقای جنوبی را در گزارشی درباره فعالیت سفارتخانه‌های ایران علیه آمریکا مورد توجه قرار داد.

در سطح تحلیلی، گزارش ISD اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا برخلاف گزارش‌های خبری که چند پست خاص را برجسته می‌کنند، این مؤسسه با بررسی حدود ۱۵۰ حساب، تغییر رفتار رسانه‌ای دستگاه دیپلماسی ایران را در یک دوره زمانی مشخص اندازه‌گیری کرده است.

اهمیت فعالیت سفارت ایران تنها به فضای X محدود نبود. سفیر ایران در پرتوریا نیز در رسانه‌های آفریقای جنوبی حضور پیدا کرد و تلاش کرد روایت تهران از جنگ را برای افکار عمومی این کشور توضیح دهد.

فعالیت رسانه‌ای سفارت در X در حالی دنبال شد که سفیر ایران در پرتوریا نیز در رسانه‌های محلی حضور فعالی داشت؛ در جریان جنگ، شکیب‌مهر اعلام کرد تهران آماده کمک به تخلیه شهروندان آفریقای جنوبی گرفتار در منطقه است. این موضوع توسط IOL و رسانه‌های آفریقای جنوبی بازتاب یافت.

در همان نشست، سفیر از رسانه‌های آفریقای جنوبی خواست روایت جنگ را با دقت بیشتری منعکس کنند و بر ضرورت توجه به روایت ایران تأکید کرد. از سوی دیگر، حضور مقام‌ها و چهره‌های سیاسی آفریقای جنوبی در سفارت ایران و انعکاس برخی فعالیت‌های سفارت در رسانه‌های این کشور، یک لایه دیگر به دیپلماسی عمومی ایران افزود.

بنابراین، عملکرد رسانه‌ای سفارت را نمی‌توان صرفاً به پست‌های X محدود کرد؛ بلکه مجموعه‌ای از فعالیت‌های شبکه‌های اجتماعی، نشست‌های خبری، ارتباط با رسانه‌های محلی و تلاش برای تعامل با نخبگان سیاسی و افکار عمومی آفریقای جنوبی را دربر می‌گرفت.

تجربه سفارت ایران در آفریقای جنوبی را می‌توان نمونه‌ای قابل توجه از گذار دیپلماسی عمومی ایران از اطلاع‌رسانی رسمی به ارتباط مستقیم، سریع و اینترنت‌محور با افکار عمومی جهانی دانست که توانست تا حد زیادی جنگ روایت ها را به نفع ایران تغییر دهد.