بازار ۲۸۶ میلیارد دلاری زیارت در جهان/ ایران چگونه میتواند به قطب گردشگری مذهبی منطقه تبدیل شود؟
بازار جهانی گردشگری ادیان و زیارت در جهان با شتاب چشمگیر در حال رشد است و برآوردهای بینالمللی نشان میدهد. سالانه حدود ۶۰۰ میلیون سفر مذهبی در جهان انجام میشود. براساس گزارش سازمان جهانی گردشگری ملل متحد، ارزش این بازار که در سال ۲۰۲۴ حدود ۱۷۵ میلیارد دلار برآورد شده بود، تا سال ۲۰۳۰ به بیش از ۲۸۶ میلیارد دلار خواهد رسید. در چنین شرایطی، ایران با برخورداری از بزرگترین شبکه اماکن زیارتی شیعیان جهان، هزاران آیین مذهبی و میراث معنوی کمنظیر، همچنان سهمی کمتر از نیم درصد از این بازار دارد؛ موضوعی که فعالان گردشگری آن را یکی از بزرگترین فرصتهای مغفول اقتصاد ایران میدانند.
گزارش ایلنا به نقل از کمیته ارتباطات کمیسیون گردشگری اتاق بازرگانی ایران در همایش گردشگری ادیان و زیارت که به همت کمیسیون گردشگری اتاق بازرگانی ایران در زنجان برگزار شد، کارشناسان و فعالان حوزه گردشگری بر این نکته تأکید کردند که زمان آن رسیده است که ایران نگاه خود به گردشگری مذهبی را از «زیارت» به «اقتصاد تجربه» تغییر دهد؛ رویکردی که در بسیاری از کشورهای موفق این حوزه به نتایج اقتصادی قابل توجهی منجر شده است.
سیدمصطفی موسوی رئیس کمیسیون گردشگری اتاق بازرگانی ایران در این همایش با اشاره به روندهای جهانی گردشگری مذهبی و ادیان گفت: بازار گردشگری مذهبی و معنوی در جهان سالانه بیش از ۲۰۰ میلیارد دلار گردش مالی دارد و حدود ۶۰۰ میلیون سفر مذهبی و معنوی در سطح بینالمللی انجام میشود.
وی افزود: این بازار یکی از سریعترین بخشهای در حال رشد صنعت گردشگری است و سهم آن از کل سفرهای بینالمللی به حدود ۱۲ تا ۱۵ درصد رسیده است.
موسوی با بیان اینکه ایران از مهمترین مقاصد بالقوه گردشگری مذهبی در منطقه است افزود: ایران با برخورداری از گستردهترین شبکه اماکن زیارتی، تنوع آیینهای مذهبی و میراث معنوی غنی، ظرفیت کمنظیری برای تبدیل شدن به قطب گردشگری مذهبی در منطقه دارد، اما این ظرفیت هنوز به شکل کامل بالفعل نشده است.
رئیس کمیسیون گردشگری اتاق بازرگانی ایران با اشاره به تغییر رویکردهای جهانی در این حوزه گفت: در گذشته گردشگری مذهبی صرفاً به بازدید از اماکن مقدس محدود بود، اما امروز این مفهوم به سمت «تجربه زیسته معنوی» حرکت کرده است؛ تجربهای که زیارت را با فرهنگ، آیینها، میراث معنوی، سلامت و سبک زندگی پیوند میدهد.
او تصریح کرد: ایران در مقایسه با کشورهای منطقه از مزیت منحصربهفرد در گردشگری زیارت و ادیان برخوردار است، چراکه در کنار اماکن زیارتی، ترکیبی از فرهنگ، عرفان، آیینهای مذهبی و میراث تاریخی را در اختیار دارد.
موسوی با مقایسه وضعیت ایران با کشورهای منطقه اعلام کرد: کشورهایی مانند عربستان و عراق عمدتاً بر زیارت تمرکز کردهاند و ترکیه بر میراث فرهنگی و تاریخی، اما ایران میتواند ترکیبی از همه این ظرفیتها را در قالب گردشگری ادیان به یک مزیت رقابتی تبدیل کند.
موسوی گفت: آیینهایی همچون محرم، اربعین، نیمه شعبان، دهه کرامت، تعزیه، نخلگردانی، یومالعباس زنجان و دهها آیین محلی دیگر این قابلیت را دارند که به برندهای شناختهشده گردشگری مذهبی در سطح منطقه و جهان تبدیل شوند.
رئیس کمیسیون گردشگری اتاق بازرگانی ایران با اشاره به سه محور اصلی توسعه گردشگری مذهبی کشور تا افق ۱۴۱۰ گفت: نخستین محور، توسعه سفرهای زیارتی به شهرهای مشهد، قم و شیراز است.
وی افزود: محور دوم، گسترش پیوند میان گردشگری سلامت و زیارت برای جذب گردشگران کشورهای همسایه است و محور سوم، تبدیل آیینها و رویدادهای مذهبی به جاذبههای گردشگری بینالمللی خواهد بود.
وی همچنین تأکید کرد: برای توسعه این حوزه باید سه اقدام اساسی شامل ایجاد «سامانه ملی آمار گردشگری مذهبی»، «توسعه محصولات ترکیبی زیارت، سلامت و فرهنگ» و همچنین «برندینگ بینالمللی آیینهای مذهبی» در دستور کار قرار گیرد.
سهم ایران در بازار جهانی گردشگری مذهبی جهان کمتر از نیم درصد استمسعود شیرین کلام، دبیر کمیسیون گردشگری اتاق بازرگانی ایران نیز در همایش گردشگری ادیان در زنجان با اشاره به جایگاه ایران در بازار جهانی گردشگری مذهبی گفت: سهم ایران از بازار جهانی گردشگری مذهبی کمتر از نیم درصد برآورد میشود.
او افزود: بازار گردشگری مذهبی اکنون حدود ۱۲ تا ۱۵ درصد از کل سفرهای بینالمللی جهان را تشکیل میدهد و یکی از سریعترین بخشهای در حال رشد اقتصاد گردشگری است.
دبیر کمیسیون گردشگری اتاق بازرگانی ایران با اشاره به مطالعات صورت گرفته در کمیسیون گردشگری اتاق ایران افزود: براساس برآوردهای بینالمللی، بازار گردشگری مذهبی و ادیان از حدود ۱۷۵ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۴ به بیش از ۲۰۷ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۶ خواهد رسید و پیشبینی میشود تا سال ۲۰۳۰ این عدد از مرز ۲۸۶ میلیارد دلار هم عبور کند.
شیرینکلام گفت: تنها در عربستان سعودی بیش از ۲۰.۹ میلیارد دلار درآمد از حج و عمره ثبت شد و در عراق نیز گردشگری مذهبی حدود سه درصد تولید ناخالص داخلی این کشور را تشکیل داده است.
وی تصریح کرد: ایران با وجود برخورداری از ظرفیتهای گسترده از جمله حرم امام رضا (ع)، حرم حضرت معصومه (س)، شاهچراغ و هزاران امامزاده، هنوز نتوانسته است سهم متناسبی از بازار جهانی گردشگری مذهبی و ادیان به دست آورد.
دبیر کمیسیون گردشگری اتاق بازرگانی ایران با اشاره به نبود آمار دقیق از حوزه گردشگری مذهبی در کشور گفت: یکی از مهمترین چالشهای گردشگری مذهبی در ایران، فقدان نظام آماری شفاف و دقیق است که مانع برنامهریزی صحیح شده است.
وی با ارائه نقشه راه توسعه گردشگری مذهبی کشور که در اتاق بازرگانی ایران تدوین و به دولت و مجلس ارایه میشود، افزود: «ایجاد سامانه یکپارچه ثبت زائران»، «توسعه توریست کارت در شهرهای زیارتی»، «تسهیل سرمایهگذاری در زیرساختها» و «احیای بناهای تاریخی با مشارکت بخش خصوصی» از جمله محورهای این نقشه راه است.
مسعود شیرینکلام گفت: در مراحل بعدی، تدوین برنامه توسعه بستههای ترکیبی زیارت و سلامت با تمرکز بر بازارهای هدف منطقهای مانند عراق، پاکستان، آذربایجان و کویت در دستور کار کمیسیون گردشگری اتق بازرگانی ایران قرار دارد.
وی افزود: گردشگری مذهبی میتواند از یک ظرفیت فرهنگی به یک صنعت اقتصادی مهم تبدیل شود، به شرط آنکه زیرساختها، مدیریت و حضور بخش خصوصی در این شاخه از گردشگری به درستی تقویت شود.
تکلیف برنامه هفتم؛ جذب ۱۷ میلیون گردشگر ورودی
علی دارابی، قائم مقام وزیر و معاون میراث فرهنگی کشور که به دعوت کمیسیون گردشگری اتاق بازرگانی ایران در این همایش حضور یافت، در سخنانی با اشاره به اهداف کلان گردشگری کشور گفت: طبق برنامه هفتم توسعه، هدفگذاری ایران جذب ۱۷ میلیون گردشگر خارجی تا پایان برنامه است.
معاون میراث فرهنگی کشور افزود: تحقق این هدف نیازمند توسعه زیرساختهای اساسی از جمله ساخت هتلهای چهار و پنج ستاره و همچنین بهکارگیری حدود ۵۰۰ فروند هواپیما برای جابهجایی گردشگران است.
قائم مقام وزیر میراث فرهنگی تاکید کرد: در این مسیر، بخش خصوصی باید نقش اصلی سرمایهگذاری را بر عهده بگیرد و نقش دولت نیز در این مسیر تسهیلگری و حمایت و خوداداری از مداخلهگری در فعالیت بخش خصوصی است.
دارابی با اشاره به ظرفیتهای تاریخی ایران اعلام کرد: بیش از یک میلیون اثر تاریخی در کشور وجود دارد که تاکنون حدود ۳۵ هزار اثر آن ثبت شده است.
وی افزود: ایران با بیش از هفت هزار سال قدمت و ۲۹ اثر ثبت جهانی در یونسکو، یکی از مهمترین کشورهای دارای میراث فرهنگی در جهان است.
معاون میراث فرهنگی کشور تاکید کرد: ایران در حوزه میراث معنوی و فرهنگی، سرزمینی کمنظیر است و میتواند به عنوان یک «موزه بدون سقف» در جهان معرفی شود.
دارابی با اشاره به برنامههای وزارت میراث فرهنگی برای افزایش تعداد موزهها گفت: در برنامه هفتم توسعه، هدف ما ایجاد ۸۳۰ موزه در کشور است و تلاش میکنیم در هر شهر یک موزه فعال داشته باشیم.
وی افزود: راهاندازی موزه ملی ملیلهکاری در زنجان نیز در دستور کار وزارت میراث فرهنگی قرار دارد. هتل و حمل نقل نباشد امکان توسعه گردشگری زیارت وجود ندارد.
معاون سیاسی، امنیتی و اجتماعی استاندار زنجان نیز در همایش سراسری گردشگری زیارتی و ادیان تاکید کرد: تقویت زیرساختهای حملونقل عامل کلیدی جذب سرمایهگذاری و رونق گردشگری مذهبی است.
علی صادقی با اشاره به چشماندازهای توسعه گردشگری افزود: اقدامات کنونی کافی نیست و باید تلاش بیشتری در این زمینه صورت گیرد.
وی با اشاره به درآمد گردشگری مذهبی در سطح جهان، گفت: ترکیه علاوه بر بزرگداشت مولانا از گردشگری مرتبط با فوتبال و حتی اردوهای تیمهای منطقه خلیج فارس درآمد بالا دارد در حالیکه ایران با وجود ظرفیتها زیاد از این درآمدها محروم است.
صادقی اعلام کرد: نبود زیرساخت مناسب مشکل اصلی صنعت گردشگری از جمله در گردشگری استان زنجان است.
وی با تاکید بر لزوم توسعه زیرساختها و اولویتهای توسعهای استان، گفت: نیاز به هتلهای پنج ستاره در استان زنجان بیش از گذشته احساس میشود و وجود فرودگاه کارآمد، راهآهن دوخطه تهران–زنجان برای کاهش مدت زمان سفر و افزایش توقف مسافران و همچنین بهبود ناوگان حملونقل و تردد، میتواند به ارتقای گردشگری استان زنجان کمک کند.
صادقی با پیشنهاد تاکید بر لزوم ایجاد دبیرخانه دائمی گردشگری مذهبی و آیینی با مرکزیت استان زنجان تاکید کرد: تحقق این طرح و بهرهگیری از فرصتهای حضور در کشورهای حوزه خلیج فارس، عراق و آذربایجان در راستای توسعه گردشگری و آبادانی کشور اهمیت ویژه دارد.
گردشگری مذهبی ایران ساماندهی نشده است
منصور علیمردانی، نماینده ابهر در مجلس شورای اسلامی نیز در ادامه جلسه به فرصتها و چالشهای گردشگری مذهبی در ایران پرداخت و بر ایجاد ترکیب سفر معنوی و گردشگری تأکید کرد.
علیمردانی گفت: برخلاف تفاوتهای دینی، ایران دارای ثروت زیارتگاهی از جمله امام هشتم (ع)، قم، آتشکده یزد و کلیساهای اصفهان و وجود اماکن با حضور ادیان مختلف است.
او افزود: با توجه به قابلیتهای کشور، پیشنهاد میشود از تلفیق سفر معنوی و گردشگری در قالب تورهای یکروزه و دوروزه استفاده شود تا فرایند ورود زائران و گردشگران در چهار فصل سال، فعال شود.
علیمردانی با مقایسه گردشگری مذهبی عربستان با ایران، افزود: در عید قربان سه میلیون زائر عربستانی به منا میروند و حدود ۱.۷ میلیون گردشگر خارجی در منا حضور دارند و سیستم زیرساختها و روشهای برخورد و مدیریت بازار گردشگران مذهبی به خوبی فراهم است.
این نماینده مجلس تاکید کرد: هنوز زیرساختها به طور کامل فراهم نشده و نحوه برخورد با زائران را نیز به درستی سامان داده نشده است.
علیمردانی افزود: توجه به زیرساختهای مالی، اسکان، حمل و نقل، حضور راهنماها و احترام به سنتها و رسوم بازدیدکنندگان نیز مولفههای مهمی است که باید تدبیری برای آنها اندیشیده شود.
