نتانیاهو دنبال حفظ وضعیت «نه جنگ، نه صلح» در منطقه است/آمادگی دفاعی و دیپلماسی، نافی یکدیگر نیستند

مرتضی مکی کارشناس مسائل بین‌الملل در گفت‌و‌گو با خبرنگار ایلنا، درباره ارزیابی اش از اظهارات ضد و نقیض ترامپ در روزهای اخیر گفت: ما درگیر یک جنگ ترکیبی و چندلایه با آمریکایی‌ها هستیم و آمریکایی‌ها در این جنگ تلاش می‌کنند از تمام ابزارهای خود برای تحمیل خواسته‌هایشان و همچنین القای روایت مورد نظرشان از این جنگ به کشورهای منطقه و افکار عمومی داخل آمریکا استفاده کنند.

وی ادامه داد: رفتارهای ترامپ در قبال جمهوری اسلامی ایران، از یک سو تهدید و فشار و از سوی دیگر سخن گفتن از مذاکره، توافق و تفاهم میان ایران و آمریکا، اگرچه در ظاهر متناقض به نظر می‌رسد، اما در واقع یک هدف را دنبال می‌کند. آنان تلاش می‌کنند از طریق ایجاد ترس، نگرانی و فضایی غیرقابل پیش‌بینی، در پشت میز مذاکره حداکثر مطالبات خود را از ایران به دست آورند.

این کارشناس مسائل منطقه گفت: در حال حاضر، مهم‌ترین موضوعاتی که ترامپ از یک سو با تهدید علیه زیرساخت‌های ایران و از سوی دیگر از طریق پیگیری دیپلماسی دنبال می‌کند، موضوع تنگه هرمز و مسئله سلاح هسته‌ای است. تنگه هرمز در اولویت آمریکایی ها قرار دارد و آنها  تلاش می‌کنند به هر شکل ممکن، این اهرم ژئوپلتیکی را از دست ایران خارج کنند یا با ایجاد ائتلافی علیه ایران، فشارها را افزایش دهند تا بتوانند خواسته‌های خود را در زمینه کنترل، نظارت و موضوعات مرتبط با تنگه هرمز و سایر مسائل به ایران تحمیل کنند.

سیاست خارجی آمریکا در شرایط فعلی به‌شدت دچار آشفتگی شده

مکی تصریح کرد: هم‌اکنون ترامپ طی حدود ۲۰ روز گذشته شاید حدود ۱۰ بار اعلام کرده که ممکن است به زیرساخت‌های ایران حمله شود. این موضوع به معنای آن نیست که این سخنان صرفاً در حد یک بلوف باقی بماند. به هر حال، ترامپ نشان داده است که فردی غیرقابل پیش‌بینی است و هر جا احساس کند در وضعیت پیچیده یا تنگنایی قرار گرفته، ممکن است فشارها او را به سمت اتخاذ تصمیماتی غیرمنتظره و غیرقابل پیش‌بینی سوق دهد. سیاست خارجی آمریکا در شرایط فعلی به‌شدت دچار آشفتگی شده و دیگر آن روند سیستماتیک و فرایند تصمیم‌سازی که در گذشته در سیاست خارجی این کشور مشاهده می‌شد، کمتر دیده می‌شود.

وی ادامه داد: جمهوری اسلامی ایران هم از یک سو بر خواسته‌ها و منافع خود ایستادگی می‌کند و از سوی دیگر تلاش دارد با مدیریت تنش، از افزایش سطح درگیری با آمریکا جلوگیری کند. به همین دلیل، جمهوری اسلامی ایران در کنار تأکید بر مواضع خود بر سر تنگه هرمز، همچنان مسیر دیپلماسی را هم باز نگه داشته است تا از این طریق راهی برای کاهش تنش و خروج از این وضعیت پیچیده پیدا شود.

وی درباره اینکه با توجه به اینکه آمریکا چند روز است که اعلام می‌کند در حال مذاکره هستیم  ارزیابی شما از  احتمال حمله مجدد از سوی آمریکا و تشدید تنش ها در منطقه و ورود بازیگران جدید به درگیری ها در منطقه چیست؟ گفت: ترامپ می‌گوید ما در حال گفت‌وگو هستیم از طرف دیگر، ایران روایت ترامپ را رد می‌کند و تأکید دارد که جمهوری اسلامی ایران با عمان در حال مذاکره است. مشکل تنگه هرمز اینطور که جمهوری اسلامی ایران مطرح کرده، بین ایران و عمان بررسی می‌شود و این دو کشور باید چهارچوب و ترتیبات لازم برای تردد کشتیرانی در این تنگه را اتخاذ کنند و این موضوع از سوی دو کشور دنبال می‌شود در عین حال، هر توافقی که شکل بگیرد، عمانی‌ها تلاش خواهند کرد مطالبات و خواسته‌های آمریکا در این تفاهم بین ایران و عمان گنجانده شود. نکته اینجاست که عمان، با وجود روابط نزدیک و دوستانه‌ای که با ایران دارد، قطعاً همچنان به دنبال حفظ یک رابطه متوازن میان ایران و آمریکا است. همان‌گونه که سه هفته پیش هم مشاهده کردیم، عمانی‌ها تحت فشار آمریکا، کانالی در جنوب تنگه هرمز برای تغییر مسیر تردد شناورها ایجاد کردند که با واکنش ایران همراه شد.

آمریکایی‌ها قطعاً به دنبال ائتلاف‌سازی علیه ایران هستند

این کارشناس مسائل بین‌الملل گفت: بنابراین، اگر از این منظر نگاه کنیم، هم روایت آمریکایی‌ها درباره مذاکره و هم روایت ایرانی‌ها، هر کدام از زاویه نگاه خود، قابل تحلیل است؛ منتها هر طرف با توجه به ملاحظات و اهدافی که دارد، این موضوع را به شکل متفاوتی روایت می‌کند. نکته دیگر این است که آمریکایی‌ها قطعاً به دنبال ائتلاف‌سازی علیه ایران هستند. طولانی شدن جنگ و پیامدهایی که بسته بودن تنگه هرمز و باب المندب برای اقتصاد جهانی به همراه داشته، موجب شده است که آمریکا بیش از گذشته به دنبال ایجاد ائتلافی با هدف افزایش فشار بر ایران باشد.

مکی گفت: ائتلافی که عربستان هم تلاش می‌کند در میان کشورهای منطقه  و فرامنطقه برای هدایت، کنترل و مدیریت مسائل مربوط به باب‌المندب شکل دهد، در همین چارچوب قابل ارزیابی است. اینکه این اقدام عربستان تا چه اندازه موفق خواهد بود یا نه، بحث دیگری است، اما به هر حال آمریکایی‌ها تلاش می‌کنند برای اثربخش‌تر کردن فشارهای خود علیه ایران، این فشارها را در سطح منطقه‌ای و بین المللی هم توجیه‌پذیر  کنند و ائتلاف هایی شکل بگیرد.

وی ادامه داد: این نکته‌ای است که باید مورد توجه قرار گیرد؛ زیرا اگر آمریکا بتواند این اقدامات را جنبه منطقه‌ای بدهد، طبیعتاً گفت‌وگوهای ایران هم برای تثبیت دستاوردهای خود در جنگ رمضان با چالش‌های بیشتری مواجه خواهد شد و باید تحرکات روزهای اخیر در منطقه را هم در همین چارچوب مورد ارزیابی قرار داد.

متغیرهایی وجود دارد که هر گونه توافق بین ایران و آمریکا را با چالش مواجه کند

این کارشناس مسائل بین‌الملل در پاسخ به این سوال که اگرچه مذاکرات بین ایران و عمان  به خوبی پیش می‌رود اما آیا کشورهای  منطقه قصد برهم زدن و کارشکنی در این زمینه دارند، گفت: متغیرهایی وجود دارد که هر گونه توافق بین ایران و آمریکا را با چالش مواجه کند. یکی  از متغیرهای اصلی، رژیم صهیونیستی و نتانیاهو است. هدف نتانیاهو این است که  فضای ابهام و وضعیت «نه جنگ، نه صلح» در سطح منطقه حفظ شود؛ فضایی که در آن فشارهای چندبعدی علیه ایران، به‌ویژه در حوزه‌های اقتصادی و تجاری بتوانو همچنان ادامه پیدا کند.

مکی گفت: نکته دیگر این است که در میان کشورهای منطقه، دیدگاه همسانی درباره نحوه مواجهه با جنگ، تنش و تقابل میان ایران و آمریکا وجود ندارد. درست است که برخی کشورها، مانند عربستان، قطر و عمان، به‌خوبی می‌دانند که در صورت گسترش جنگ، نخستین آسیب‌ها متوجه کشورهای جنوبی خلیج فارس خواهد شد، اما هرچه جنگ طولانی‌تر شود، به همان میزان احتمال اینکه کشورهای عربی منطقه همراهی بیشتری با آمریکا برای اعمال فشار بر ایران داشته باشند، افزایش خواهد یافت. طولانی شدن جنگ، نه برای ما مفید است و نه برای حفظ دستاوردهای جنگ رمضان. از سوی دیگر، ادامه جنگ فرصت‌هایی را برای آمریکا و برخی کشورهای منطقه ایجاد می‌کند تا با بهره‌گیری از فشارهای دریایی، سیاسی و اقتصادی، شرایط را در جهت تقویت موقعیت خود و تحمیل خواسته‌هایشان به جمهوری اسلامی ایران و تضعیف ایران پیش ببرند.

هرچه فضای جنگ پیچیده‌تر و غیرقابل پیش‌بینی‌تر شود، وزن و تأثیر میانجی‌گری هم کاهش پیدا می‌کند

وی درباره اینکه تحولات اخیر تا چه اندازه نقش کشورهای میانجی را کمرنگ یا پررنگ کرده است؟ آیا کشورهایی مانند پاکستان، قطر و عمان همچنان می‌توانند در ایجاد تفاهم و پیشبرد مذاکرات نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشند، گفت: هرچه فضای جنگ پیچیده‌تر و غیرقابل پیش‌بینی‌تر شود، وزن و تأثیر میانجی‌گری هم کاهش پیدا می‌کند. ما در تحرکات اخیر کشورهایی مانند پاکستان، قطر و ترکیه، موفقیت چشمگیری مانند جنگ چهل روزه را کمتر مشاهده کردیم.

این کارشناس مسائل بین الملل گفت: طبیعی است که هرگونه جنگ و تشدید تنش میان ایران و آمریکا، نقش میانجی‌ها را تضعیف خواهد کرد. البته اگر کشورهایی مانند چین یا روسیه، با توجه به جایگاه سیاسی، اقتصادی و نظامی خود، ورود مؤثرتری داشته باشند، قطعاً می‌توانند نقش بیشتری ایفا کنند، هرچند آنها هم ملاحظات سیاسی و امنیتی خاص خود را دارند و بر همان اساس عمل می‌کنند.

آمادگی دفاعی و دیپلماسی، نافی یکدیگر نیستند

مکی درباره ارزیابی اش از تماس‌های عراقچی با هماتایان خود در کشورهای منطقه گفت:  قطعاً جمهوری اسلامی ایران، هم‌زمان با حفظ آمادگی خود در برابر هرگونه اقدام احتمالی آمریکا، این تحرکات دیپلماتیک را هم در سطح منطقه دنبال می‌کند تا راهی برای جلوگیری از جنگ و کاهش تنش میان جمهوری اسلامی ایران و آمریکا پیدا شود. نباید دیپلماسی و مذاکره را به‌عنوان یک سناریوی جداگانه در نظر گرفت. این دو در کنار یکدیگر قرار دارند. ایران باید از همه ابزارهای خود برای خروج از وضعیت پرمخاطره کنونی استفاده کند. آمادگی دفاعی و دیپلماسی، نافی یکدیگر نیستند، بلکه مکمل یکدیگرند و می‌توانند در میدان تقابل منطقه‌ای و بین‌المللی، در مواجهه با سیاست‌های آمریکا، به‌صورت هم‌زمان مورد استفاده قرار گیرند.