ایلنا گزارش می دهد؛
تالابهای فارس قربانی سدسازی/ بختگان زیر ۱۰ درصد و پریشان و کافتر بدون آب است/ طشک و بختگان به کانون گرد و غبار تبدیل شدهاند
تالابهای فارس از حقابه طبیعی محروم شدهاند
بخش قابل توجهی از تالابهای فارس با افت شدید سطح آبگیری مواجه شدهاند و برخی از آنها نیز به طور کامل خشک شدهاند؛ وضعیتی که در صورت تداوم، خطر تشدید گرد و غبار در فارس و مناطق وسیعی از جنوب غرب کشور را به همراه خواهد داشت.
به گزارش خبرنگار ایلنا، این تالابها که نقش مهمی در تعادل اکولوژیک منطقه، حفظ تنوع زیستی و کاهش پدیده گرد و غبار دارند، اکنون در بسیاری از نقاط استان با کاهش شدید آبگیری یا خشکی کامل مواجه شدهاند.
کارشناسان معتقدند مجموعهای از عوامل چون افزایش برداشت از منابع آب سطحی و زیرزمینی، توسعه فعالیتهای کشاورزی در حوضههای آبریز، ساخت سازههای آبی و همچنین تغییرات اقلیمی از مهمترین عواملی هستند که جریانهای طبیعی تأمینکننده آب تالابها را تحت تأثیر قرار دادهاند.
در چنین شرایطی، حتی بارندگیهای مقطعی نیز نتوانستهاند تغییر محسوسی در وضعیت این زیستبومها ایجاد کنند و آبگیریهای محدود اغلب موقتی بوده است.
خشکی تالابها علاوه بر تهدید زیستگاههای طبیعی، میتواند به شکلگیری کانونهای جدید گرد و غبار و تشدید مشکلات زیستمحیطی در مناطق اطراف منجر شود. افت سطح آبهای زیرزمینی و بروز پدیده فرونشست زمین در برخی مناطق پیرامونی تالابها نیز از پیامدهای نگرانکننده این روند به شمار میرود.
تالابهای فارس از حقابه طبیعی محروم شدهاند
یک فعال محیط زیست در فارس با اشاره به وضعیت تالابهای استان گفت: در حال حاضر تنها چند تالاب فارس دارای آب هستند و بسیاری از تالابها به دلیل قطع حقابه طبیعی و سدسازی با خشکی یا شرایط نامطلوب مواجه شدهاند.
سیروس زارع در گفت و گو با ایلنا با اشاره به وضعیت تالابهای استان اظهار کرد: در مجموع تالابهای فارس وضعیت مطلوبی ندارند و بارندگیهای اخیر تنها موجب شکلگیری آبگیری سطحی در تعداد محدودی از آنها شده است.
وی افزود: تالاب بختگان در مقطعی مقدار اندکی آبگیری داشت، اما به دلیل نرسیدن حقابه طبیعی و نبود ورودی پایدار، این آب نیز به سرعت تبخیر شد. تالاب طشک نیز وضعیت مناسبی ندارد.
این فعال محیط زیست ادامه داد: تالاب کمجان به دلیل فعالیتهای حفاظتی و اقدامات انجامشده در سالهای اخیر وضعیت نسبی بهتری دارد و تا حدودی شرایط آن مطلوبتر از دیگر تالابهاست.
مهارلو یکی از تالابهای آلوده استان
زارع درباره تالاب مهارلو نیز تصریح کرد: این تالاب به دلیل ورود جریانهای آبی و همچنین ورود پسابها تا حدی آبگیری دارد، اما یکی از تالابهای آلوده استان به شمار میرود. بخشی از این آلودگیها ناشی از پسابهای ورودی از سمت شیراز، شهرک صنعتی و همچنین آلودگیهایی است که از طریق رودخانه خشک وارد تالاب میشود.
این کارشناس محیط زیست با اشاره اینکه حفر چاههای متعدد در اطراف مهارلو موجب افت سطح آبهای زیرزمینی شده و در نتیجه در کف تالاب پدیده شکست زمین و فرونشست نیز مشاهده میشود، هشدار داد: آب آلوده تالاب مهارلو از طریق این شکستها میتواند وارد سفرههای زیرزمینی شود که یک مخاطره جدی به شمار میرود.
علت نرسیدن حقابه تالاب بختگان
زارع درباره علت نرسیدن حقابه تالاب بختگان توضیح داد: حقابه طبیعی این تالاب در طول هزاران سال از طریق رودخانه کر تأمین میشده است، اما پس از احداث سدها در این حوضه آبی، این روند دچار اختلال شده است.
وی افزود: در مسیر رودخانه کر سه سد درودزن، سیوند و ملاصدرا ساخته شده است که این سدها جریان طبیعی آب را تحت تأثیر قرار دادهاند. سد سیوند عملاً به دلیل وجود حفرههای کاستی و همچنین نبود ورودی آب قابل توجه، امکان آبگیری ندارد.
زارع با بیان اینکه ورودی سد سیوند پیشتر از سرریز تالابهای کافتر و شمال فارس تأمین میشد، گفت: این منابع نیز در سالهای اخیر خشک شدهاند و در نتیجه ورودی آب به سد سیوند عملاً از بین رفته است.
ساخت سد سیوند یک خطای محاسباتی بود
وی ساخت سد سیوند را از منظر حوضه آبریز یک خطای محاسباتی دانست و افزود: در مطالعات مربوط به منابع آب و ورودیهای حوضه، این سد فاقد منابع آبی پایدار بوده است.
این فعال محیط زیست همچنین سد ملاصدرا را یکی از عوامل مؤثر بر تشدید خشکی در حوضه رودخانه کر عنوان کرد و گفت: پس از احداث این سد در بالادست سد درودزن، جریان طبیعی آب در رودخانه کر به شدت کاهش یافت.
زارع تصریح کرد: در شرایط فعلی تنها در سالهایی که بارندگیهای فراتر از شرایط نرمال رخ دهد ممکن است جریان آب در رودخانه کر شکل بگیرد، در حالی که حق طبیعی و حق حیات این رودخانه به طور کامل تأمین نمیشود.
به گفته وی با قطع جریان طبیعی رودخانه کر، تالابهای وابسته به این رودخانه از جمله طشک و بختگان نیز از دریافت آب طبیعی محروم شدهاند.
این کارشناس محیط زیست درباره وضعیت تالاب کمجان نیز گفت: این تالاب از طریق روانآبهای درون حوزه و بارشهای محلی توانسته تا حدودی حفظ شود و عملاً ورودی مستقیمی از رودخانه کر دریافت نمیکند.
تالاب بختگان ۴۰۰ میلیون مترمکعب آب نیاز دارد
وی با اشاره به نیاز آبی تالاب بختگان گفت: این تالاب در شرایط حداقلی نیز به بیش از ۴۰۰ میلیون مترمکعب آب نیاز دارد، اما به دلیل احداث سدها و تخصیص آب در بالادست، تأمین این میزان آب در شرایط فعلی امکانپذیر نیست.
این فعال محیط زیست یادآور شد: تالابهای دیگری مانند کافتر سالهاست که خشک شدهاند و تالابهای ارژن و پریشان نیز با مشکلات مشابهی روبهرو هستند. تالاب ارژن در فصل بارش از طریق برخی چشمهها تا حدودی آب دریافت میکند، اما حفظ آب در بستر آن با دشواری همراه است و نیازمند اقدامات مدیریتی و حفاظتی ویژه است.
زارع در بخش دیگری از سخنان خود به موضوع حمایتهای مالی و مدیریتی از تالابها اشاره کرد و گفت: در حال حاضر تنها تالابی که در نتیجه فعالیتهای تشکلی توانسته احیا شود تالاب کمجان است. این تالاب حدود ۲۰ سال خشک بود و طی حدود ۱۸ سال فعالیت مستمر فعالان محیط زیست و تشکلها توانسته تا حدی احیا و حفظ شود.
این کارشناس محیط زیست با اشاره به ریشه اصلی بحران تالابها گفت: مشکل اساسی در حوزه تالابها ضعف در مدیریت منابع آب است، زیرا تالابها برای بقا به آب نیاز دارند و حتی با صرف هزینههای مالی نیز بدون تأمین آب امکان احیای آنها وجود ندارد.
وی افزود: برای تأمین آب تالابها باید برداشت از منابع آب مدیریت شود و حقابه طبیعی آنها رعایت شود. در مناطقی مانند اطراف تالاب پریشان تعداد زیادی چاه حفر شده و سطح آب زیرزمینی چند متر پایینتر از بستر دریاچه قرار گرفته است که در چنین شرایطی آبگیری تالاب بسیار دشوار میشود.
این فعال محیط زیست با اشاره به مشکلات مدیریت آب در کشور گفت: ضعف در مدیریت منابع آب مسئلهای مقطعی نیست و به سالهای طولانی بازمیگردد یکی از عوامل اصلی این وضعیت صدور مجوزهای گسترده برای حفر چاه و همچنین سدسازیهای افراطی بوده است.
وی با بیان اینکه آب یک منبع محدود است گفت: میانگین بلندمدت بارندگی در ایران حدود ۲۵۰ میلیمتر است و با وجود نوسانات اقلیمی، این میزان در بسیاری از سالها کمتر نیز میشود.
زارع تأکید کرد: اگر قرار است تالابها حفظ شوند و طبیعت سرزمین آسیب کمتری ببیند، مدیریت منابع آب در کشور باید با دقت و برنامهریزی جامعتری انجام شود.
بختگان زیر ۱۰ درصد و پریشان و کافتر بدون آب
رئیس اداره حفاظت و احیای تالابهای ادارهکل حفاظت محیط زیست فارس نیز با تشریح آخرین وضعیت تالابهای استان به آخرین پایشهای انجامشده از تالابهای استان اشاره کرد و گفت: پایشهای اخیر به صورت میدانی انجام شده است، زیرا در مقطع فعلی دسترسی به تصاویر ماهوارهای مانند گذشته فراهم نیست و مبنای ارزیابیها بر سرکشیهای میدانی و گزارشهای همکاران اجرایی مستقر در مناطق قرار دارد.
سیدحسن طباطبایی در گفت و گو با ایلنا تصریح کرد: بررسیهای چند روز گذشته نشان میدهد همزمان با افزایش دما، میزان تبخیر نیز بیشتر شده و در نتیجه سطح آبگیری تالابها کاهش یافته است.
طباطبایی در خصوص آخرین وضعیت آبگیری تالابهای استان اظهار کرد: در حال حاضر تالاب بختگان کمتر از ۱۰ درصد آبگیری دارد. تالاب طشک حدود ۳۰ درصد یا کمتر از آن، کمجان حدود ۴۰ درصد، ارژن حدود ۲۵ درصد و مهارلو حدود ۶۰ درصد آبگیری دارند.
وی ادامه داد: تالاب هیر در جنوب استان و در شهرستان اوز حدود ۴۵ درصد آبگیری دارد. کاریان حدود ۱۵ درصد، برمشور در نورآباد ممسنی حدود ۷۰ درصد، هفتبرم ۵۵ درصد و تالاب برمفیروز در شهرستان سپیدان حدود ۱۰۰ درصد آبگیری دارد که به دلیل ارتفاعی بودن این تالاب و قرار گرفتن آن در منطقه مرتفع است.
طباطبایی گفت: تالاب دشت کنار در داراب حدود ۵ درصد آبگیری دارد و احتمال میرود در روزهای آینده به طور کامل خشک شود. تالاب پاقلات در شهرستان لامرد نیز حدود ۵ درصد آبگیری دارد.
وی با اشاره به وضعیت تالابهای خشکشده استان تصریح کرد: تالابهای کافتر و پریشان در حال حاضر صفر درصد آبگیری دارند و هیچ آبی در آنها جمع نشده است.
طباطبایی در ادامه به افت شدید منابع آب زیرسطحی در بستر تالابها اشاره کرد و گفت: در بختگان بیش از ۱۰ متر زیر بستر تالاب از آب خالی شده است. این رقم در تالاب پریشان بیش از ۱۸ متر و در تالاب کافتر نیز حدود ۱۸ تا ۲۰ متر است.در تالابهای آب شیرین مانند پریشان و کافتر، به دلیل برداشت بیشتر، افت منابع زیرسطحی شدیدتر بوده است. در چنین شرایطی حتی در صورت وقوع بارندگی، به دلیل نفوذپذیری بالای خاک، آب در بستر تالاب باقی نمیماند و به سرعت نفوذ میکند و در ادامه از طریق چاههای مجاز و غیرمجاز برداشت میشود.
رئیس اداره حفاظت و احیای تالابهای ادارهکل حفاظت محیط زیست فارس، برداشت بیرویه آب در کل حوزههای آبخیز را از مهمترین عوامل بحران تالابهای استان دانست و گفت: مشکل تالابها محدود به دشتها نیست، بلکه کل حوزه آبخیز در این مسئله نقش دارد. به عنوان نمونه، حوزه آبخیز طشک و بختگان بیش از ۲میلیون و ۷۰۰هزار هکتار وسعت دارد، در حالی که پهنه خود تالاب حدود ۱۲۶ هزار هکتار است.
وی تصریح کرد: این تصور که تنها چند شهرستان اطراف تالاب در خشکی آن نقش دارند، صحیح نیست، زیرا مجموعه برداشتهای آب در سراسر حوزه آبخیز بر وضعیت تالاب اثرگذار است و بخش قابل توجهی از چاههای استان نیز در همین محدوده قرار دارند.
طباطبایی همچنین سدسازی را از دیگر عوامل مؤثر بر کاهش آب تالابها عنوان کرد و گفت: تا سال ۱۳۸۵ و پیش از احداث سدهای ملاصدرا و سیوند، سالانه به طور متوسط حدود ۴۰۰ میلیون مترمکعب آب از ایستگاه خرامه وارد تالاب بختگان میشد، اما پس از احداث این سدها، این ورودی عملاً به صفر رسید.
وی یادآور شد: حجم مخزن سد ملاصدرا حدود ۴۰۰ میلیون مترمکعب است و در عمل همان آبی که پیشتر وارد تالاب میشد، در بخش بالادست نگه داشته میشود. سد سیوند نیز با تغییر در رژیم هیدرولوژیکی رودخانه، آثار قابل توجهی بر جریانهای سطحی و زیرسطحی منطقه بر جای گذاشته است.
طشک و بختگان به کانون گرد و غبار تبدیل شدهاند
رئیس اداره حفاظت و احیای تالابهای ادارهکل حفاظت محیط زیست فارس درباره پیامدهای خشک شدن تالابها نیز هشدار داد و گفت: تالابهای خشکشدهای مانند طشک و بختگان اکنون به کانون گرد و غبار تبدیل شدهاند و حتی در فصل زمستان نیز در برخی روزهای همراه با باد شدید، گرد و غبار از بستر آنها بلند میشود.
وی ادامه داد: در حال حاضر شهرستان بختگان و همچنین شهرستان نی ریز تحت تأثیر این گرد و غبار قرار دارند و در صورت تداوم این روند، نه فقط استان فارس بلکه بخشهای وسیعی از جنوب غرب کشور نیز ممکن است از گرد و غبار ناشی از این تالابها متأثر شوند.
طباطبایی در بخش دیگری از سخنان خود به وضعیت تالاب مهارلو و ورود پسابهای انسانی و صنعتی به آن اشاره کرد و گفت: ورود این فاضلابها در سالهای گذشته وجود داشته و سازمان حفاظت محیط زیست و ادارهکل محیط زیست فارس نیز در چارچوب وظایف خود اخطارها و پیگیریهای حقوقی لازم را انجام دادهاند.حذف همین پسابها نیز میتواند به خشک شدن سریعتر تالاب مهارلو منجر شود.
طوفانهای گرد و غبار با آلایندههای سنگین در صورت خشکی مهارلو
مهارلو طی دهههای گذشته پذیرنده انواع آلایندگیها به واسطه مجاورت با کلانشهر شیراز بوده و اگر این تالاب خشک شود، خطر وقوع طوفانهای گرد و غبار بسیار خطرناک با ترکیبی از آلایندههای سنگین وجود خواهد داشت.
رئیس اداره حفاظت و احیای تالابهای ادارهکل حفاظت محیط زیست فارس، مهارلو را یکی از تالابهای مهم استان از منظر زیستمحیطی و اثرگذاری بر تعادل هوای شیراز دانست و گفت: با توجه به جمعیت بیش از ۲میلیون نفری شیراز، حفظ این تالاب اهمیت بسیار بالایی دارد.
وی با اشاره به الزامات قانونی مربوط به حقابه تالابها ، خاطرنشان کرد: بر اساس قانون حفاظت و مدیریت تالابها، سازمان حفاظت محیط زیست موظف به تعیین حقابه تالابها و وزارت نیرو مکلف به تأمین این حقابه از محل ظرفیت حوزه آبخیز با اولویت دوم پس از شرب است، اما در عمل آب مورد نیاز محیط زیست در بسیاری از موارد حتی در اولویتهای ششم و هفتم نیز قرار نمیگیرد و ابتدا آب برای بخشهای کشاورزی و صنعت تخصیص داده میشود.
طباطبایی ابراز امیدواری کرد دستگاههای مسئول به تکالیف قانونی خود در زمینه تأمین حقابه تالابها عمل کنند.
