به ایدئولوژی‌ نیاز داریم که همبستگی اجتماعی بسازد/ اندیشه‌ورزان، روشنفکران و سیاستمداران غایب‌اند

«تقی آزاد ارمکی» جامعه‌شناس و عضو هیات علمی دانشگاه تهران در گفت‌وگو با خبرنگار در پاسخ به این پرسش که جنگ چگونه ساختارهای اجتماعی را تغییر می‌دهد، گفت: عموما پس از پایان جنگ‌ها – هرچند ویرانی عظیمی به بار آمده – به بحث ساختن می‌رسند و پدیده‌ای به نام توسعه و دموکراسی پدیدار می‌گردد. همه جنگ‌ها پس از پایان، دوره‌ای از شکوفایی برای جوامع به دنبال دارند. از این رو می‌گویم که با وجود کشتار و قتل‌عام در جنگ‌ها، فردای جنگ‌ها ضرورت بازسازی، توسعه و سازندگی پیش می‌آید. در واقع پس از جنگ اصلاح به وجود می‌آید.

پس از جنگ‌ها اصلاحات پیش می‌آید

وی اضافه کرد: در این هنگام، ضرورت وجود نیرویی که دغدغه ساختن، اصلاح، برپایی نظام اجتماعی و نظام سیاسی سازنده را داشته باشد، پدیدار می‌گردد. بنابراین، پس از جنگ‌ها اصلاحات پیش می‌آید؛ اصلاحاتی که هم جنبه توسعه‌ای، هم دموکراتیک و هم آرمانی دارد.سپس نیروهایی به میدان می‌آیند که محور بحث‌شان، ساختن جوامع است. پس از جنگ روسیه، جنگ جهانی دوم، جنگ عراق علیه ایران - همه با وجود خونریزی، کشتار و ویرانی وسیع-  بحث ساختن جامعه مطرح شد  و اکنون بعد از جنگ اخیر، بحث ساختن جامعه مطرح خواهد شد و  جامعه بهتری خواهیم ساخت.

در پساجنگ به سمت کاهش نابرابری حرکت می‌کنیم

وی درباره تاثیر جنگ بر نابرابری‌های طبقاتی گفت:  طی جنگ نابرابری افزایش می‌یابد، زیرا ویرانی رخ می‌دهد و ندارها بیشتر و داراها کمتر می‌شوند. اما فردای پایان جنگ، یکی از اولویت‌ها ساختن، بهبود و توسعه است و آنجاست که مسیر کاهش نابرابری پیش می‌آید. برای مثال، جامعه‌ای که می‌خواهد سدهای خرابش را بسازد، خیابان‌ها، جامعه و نهادهایش را بازسازی کند، همه مشغول کار می‌شوند. اینجاست که تقریباً به سمت کاهش نابرابری حرکت می‌کنیم؛ هرچند در طی جنگ، به اصطلاح، نابرابری بیداد می‌کند. اینجاست که تقریباً به سمت کاهش نابرابری حرکت می‌کنیم.

دگرگونی نیروهای اجتماعی در پساجنگ رخ می‌دهد

آزاد ارمکی با تاکید بر اینکه جنگ اخیر، یک جنگ واقعی است، به دلیل اینکه دگرگونی نیروهای اجتماعی رخ می‌دهد، افزود: در جنگ ۱۲ روزه، دگرگونی نیروی اجتماعی اتفاق نیفتاد و اصلاً این‌چنین نشد. در جنگ ۸ ساله نیز دگردیسی اجتماعی رخ داد. نیروی اجتماعی جدیدی شکل گرفت و پس از جنگ، مسئله اساسی سازندگی مطرح شد. فردای جنگ بود که بحث سازندگی را دستور کار خود قرار دادیم. اگر جنگ نبود، احتمالاً انقلابی‌گری همچنان ادامه می‌یافت. جنگ به نظرم اثرگذار بود.

آیا جنگ باعث تقویت همبستگی اجتماعی می‌شود؟

وی در پاسخ به این سوال که آیا جنگ باعث تقویت همبستگی اجتماعی می‌شود؟ گفت: بستگی به این دارد که چه کسی و کجا می‌جنگد. جنگی که اکنون ما درگیر آن هستیم، به نظر می‌رسد انسجام اجتماعی از آن برنمی‌خیزد، زیرا نظامیان با نظامیان می‌جنگند. جنگ تقریباً مکانیکی-الکترونیکی است و در آسمان‌ها رخ می‌دهد؛ نیروهای خاص درگیر هستند و سایر جامعه به زندگی خود ادامه می‌دهند. بنابراین به نظر می‌رسد همبستگی اجتماعی شکل نگیرد. اما جنگ هشت‌ساله انسجام ایجاد کرد، زیرا جنگ در مرزها بود و به داخل شهرها کشیده شد و مردم درگیر شدند و انسجامی پدیدار گردید. به نظر می‌رسد امروز هنوز این انسجام شکل نگرفته است.

ادارات و دانشگاه‌ها نباید تعطیل می‌شد

وی در ادامه توضیح داد:  این جنگ میان نیروهای نظامی است؛ جنگی هوایی و نه زمینی. اولین حرفی که زده شد این بود که شهرها را خلوت کنید، به خانه‌هایتان بروید؛ مدارس تعطیل، دانشگاه‌ها تعطیل، ادارات تعطیل. در حالی که باید اداره‌ها برقرار می‌شد، دانشگاه‌ها باز می‌ماند، همه چیز فعال بود و همه دعوت می‌شدند. آنگاه، جنگ به عنوان حمله دشمن – امری که سرزمین و کل جامعه را می‌بلعد –می توانست انسجام و همبستگی اجتماعی را شکل دهد.

اندیشه‌ورزان، روشنفکران و سیاستمداران غایب‌اند

این جامعه‌شناس در پاسخ به این سوال که آیا این جنگ می‌تواند پلی میان مردم و حاکمیت باشد، گفت: بستگی به تصویری دارد که از جنگ ارائه می‌شود. اینجا نیاز به یک ایدئولوژی است؛ ایدئولوژی‌ای که همبستگی اجتماعی را بسازد. اندیشه‌ورزان و روشنفکران غایب‌اند. سیاستمداران کجایند و چه می‌گویند؟ اصلاً هیچ‌کس نیست؛ فقط نظامیان حضور دارند و در آسمان می‌جنگند.

رسانه‌ها و احزاب تعطیل است

وی ادامه داد: این جنگ کاملاً میان نیروهای نظامی با نظامیان است. کسانی که می‌توانند این کار را انجام دهند، سیاستمداران کشور، فرهنگیان و روشنفکرانی هستند که اکنون غایب‌اند؛ هیچ‌جا نیستند. همه فضاها تعطیل است؛ احزاب تعطیل، رسانه‌ها تعطیل، دانشگاه‌ها تعطیل. اصلاً کسی جایی نمی‌تواند جمع شود؛ همه چیز تعطیل است.

همه جامعه باید حس کنند درگیر جنگ هستند، نه فقط گروهی خاص

آزاد ارمکی اظهار کرد: اگر بخواهیم از این جنگ خارج شویم، به همبستگی اجتماعی نیاز داریم؛ یعنی باید همه جامعه – از جمله آن گروه‌های مورد اشاره – حس کنند که درگیر جنگ هستند، نه فقط گروه خاصی که در جنگ است. لازمه این اتفاق، حضور نمایندگان گروه‌های متعدد اجتماعی در صحنه است؛ صداهای گوناگون، اما در فضایی واحد به نام «دفاع از ایران». این حضور اکنون غایب است. 

پس از پایان جنگ باید به خواسته‌های مردم تن دهیم

این جامعه‌شناس و عضو هیات علمی دانشگاه تهران گفت: پس از پایان جنگ باید به خواسته‌های مردم تن دهیم؛ خواسته‌هایی بسیار گسترده که دستور توسعه و دموکراسی را الزامی می‌سازد.