هوشنگ دولتآبادی در کتابفروشی آینده مطرح کرد:
زروانیسم، تسلیم در برابر تقدیر
کتابفروشی آینده صبح پنجشنبه (16 مهرماه) با همکاری مجلۀ بخارا میزبان هوشنگ دولتآبادی (پزشک و محقق و نویسنده در زمینۀ ادبیات، تاریخ، فرهنگ و جامعهشناسی) بود.
به گزارش ایلنا، هوشنگ دولت آبادی در ابتدای برنامه و پیش از آغاز پرسشها از نحوهٔ ورودش به دنیای ادبیات سخن گفت. وی بیان کرد: خیلی ساده و بدون هیچ زحمتی وارد دنیای ادبیات شدم. ما خانوادهای داشتیم که قسمت اعظم فعالیتشان شعر بود؛ پدرم و خواهرم شاعر بودند و باقی هم که شعر نمیگفتند همه شعرشناس و متخصص در این زمینه بودند؛ این بود که بعد از هر مجلسی که دور هم جمع بودیم تفریحمان مشاعره بود و بندۀ بیمقدار هم بدون اینکه استعدادی در این زمینه داشته باشم؛ علاقهمند به دنیای ادبیات شدم. اما اینکه چطور شد به پژوهش در دین زروان علاقهمند شدم: خصوصیتی دارم که خیلیها دارند و امیدوارم آنهایی که ندارند و در وجودشان هست بدان توجه کنند؛ من دچار وقفه میشوم، یعنی یک جایی ذهنم گیر میکند و نمیتوانم بدون آنکه این مسأله را توجیه کنم از موضوع بگذرم. اگر بخواهم تصویر طبی این موضوع را توصیف کنم مثل کمر دردهای ناگهانی است که فرنگیها به آن «تیر جادوگر» میگویند. این بیماری به گونهای است که یک مرتبه حس میکنید توان حرکت ندارید. در مورد دین زروان مطالعاتی داشتم ولی به وقفۀ ناگهانی از این راه دچار شدم! به این اندیشیدم که بعد از انقلاب اسلامی چطور شد جوانان ایرانی که تنها به آرایش مو و لباس و فرار از مدرسه در ساعت آخر فکر میکردند، به یکباره روی مین رفتند! این تفاوت بسیار عمدهای بود و من نمیتوانستم از این موضوع به سادگی بگذرم. به این نتیجه رسیدم که یک سری ریشههای اعتقادی وجود دارد برای اینکه شخص را دچار چنین تحولی نماید. البته گفتههای امروز من را فارغ از اتفاقات سیاسی ببینید و چنانکه خواهید دید اصرار من هم در مورد دین زروان به این دلیل است که ما مشکلات عمدهای با باقی ماندههای اعتقادات زروانی داریم که تا با این مشکلات روبرو نشویم و آنها را دور نریزیم به مشکلات بزرگتری خواهیم رسید و از پیشرفت بازخواهیم ماند.
وی سپس مختصری دربارهٔ دین زروان صحبت کرد و گفت: ادیان در برابر چیزی که هر شخصی تصور میکند ترکیبات ساختاری ثابتی ندارند؛ مقاومت میکنند. ادیان برای اینکه بتوانند پیروان خود را حفظ نمایند، نه در زمانهای کوتاه اما در طی زمان با مقتضیاتی که وجود دارد تغییر میکنند. دو مثال بر این امر وجود دارد: از قدیمیترین دینهای دنیا دین میترا که خاستگاه آن نواحی ترکستان کنونی بود به طرف غرب منتشر شد و به ایران رسید یک خدایی بود که ده هزار چشم داشت و ده هزار گوش و ده هزار نیزه در هر دست که مجازاتی سنگین برای گناهکاران در نظر میگرفت! یک چنین خدای بیرحمی چند صد سال بعد وقتی از دروازههای ایران خارج شد - آثار آن را در میترائیسم اروپا شاهد هستیم- تبدیل شده بود به یک موجود دل آزردهای که مردم مطابق میلش رفتارش میکردند. علت این موضوع این است که وقتی این دین در ترکستان بوجود آمد ظلم فوقالعاده و وحشت از زندگی آن چنان قوی بود که بایستی یک موجودی بالاتر از مردم، رابطههای خشونتبار میانشان را تنظیم میکرد. در حالیکه وقتی پیراون این دین به ایران حاصلخیز رسیدند صاحب ملک و زندگی شدند و دیگر نمیتوانستند سختیها را بپذیرند؛ در نتیجه خدایشان را از خدای قهار به یک خدای دل آزرده که برای آرامش دلش باید با پیمانش ساخت تبدیل کردند. مثال دیگر را میتوانم از دین کاتولیک برایتان بازگو کنم. اگر توجه کنید در دهههای بعد از ظهور حضرت مسیح، کاتولیکها ازدواج نمیکردند و بر این باور بودند که چون حضرت مسیح خود کاتولیک بوده و مجرد پس ازدواج رد شده است. در دویست سال اخیر اشخاصی پیدا شدند و مدارکی جمع کردند و اخیراً هم غوغایی بود که مسیح ازدواج کرده است! که اگر این ماجرا را از این موضوع کنار بگذاریم تقریباً اکثر مردم ازدواج نمیکردند. بزرگان کلیسا با توجه به اینکه این بحران سبب میشد که نسلشان از بین برود دستور دادند که مردم باید ازدواج کنند و توضیح دادند که دلیل اجتناب مسیح لذت از زندگی جنسی است اما خود ازدواج امری واجب و مقدس است! این در زمینههای مختلف هست و حتی دینهای دیگر هم دچار این تغییر شدهاند.
دولتآبادی اضافه کرد: اما دین زروان یک خصوصیت بارز دارد که ساختۀ منطقۀ سرد و بیرحم آسیای مرکزی بوده است که هشت ماه در سال یخبندان سختی داشته و در چهار ماهی که مردم امکان برداشت محصولی داشتند دو ماه آن زمانی بوده که دزدی و غارت مجاز بوده است. خب پس دینی بوجود میآید که مردم را با سختی زندگیشان تطبیق دهد و آنچه که در ایران وجود داشته و با عنوان زروانیسم بیان میکنیم، دینی است تقدیر پرست. نظایر این فکر شاید در چین وجود داشته باشد. در این دین انسان هیچ نقشی ندارد برخلاف دینهای دیگر که انسان محور هستند در دین زروان انسان بازیگری است که تنها برای اجرای احکام متولد شده است.
او همچنین با اشاره به داستان آفرینش زروانی تاکید کرد: وقتی هیچ چیز نبود، نه آسمان و نه زمین موجوی بود که او را زروان مینامیدند و بخت و فر هم نامیده میشد. زروان با همۀ بزرگی که داشت چیزی خلق نکرده بود تا او را خالق بنامند. او اراده کرد پسری داشته باشد تا جهان را خلق کند و به همین دلیل نیایش کرد تا نطفۀ هرمز در پیکرش بسته شود و بعد از هزار سال این فرزند به دنیا بیاید. بعد از گذشتن هفتصد سال زروان دچار تردیدی شد و در اثر این شک نطفۀ اهریمن در بدنش پدید آمد. او بعد از اینکه از وجود فرزند دومی آگاهی یافت با خودش عهد کرد که پادشاهی عالم را به اولین فرزندی که در برابر دیدگانش قرار گرفت، بسپارد و این عهد را به این علت کرد چون میدانست هرمز به دهانۀ زهدان نزدیکتر است اما اهریمن با آگاه شدن از پیمان پدر، دیوار شکم را درید و قبل از هرمز در برابر زروان ایستاد. زروان پرسید «تو کیستی؟» و اهریمن جواب داد «فرزند تو» زروان گفت «پسر من نورانی و خوش بو است اما تو تیره و بدبو هستی». در طی این گفتگو هرمز به طور طبیعی زاییده شد و در برابر پدر ایستاد. زروان او را شناخت، شاخۀ چوبی را که طی سالهای نیایش در دست داشت به او داد و گفت: «تاکنون من برای تو نیایش کردم و حال نوبت توست که این کار را برای من انجام دهی.» اهریمن بعد از شنیدن این سخن گفت: «مگر تو عهد نکردی پادشاهی عالم را به اولین فرزندت بدهی؟» زروان که پایبند به پیمان بود گفت: «پادشاهی عالم را برای نه هزار سال به تو میدهم اما هرمز در مرتبهای بالاتر از تو قرار دارد و پادشاهی ابدی از آن اوست.» بعد زروان آز را از نیروی خود اما از جنس و تار و پود اهریمن ساخت و آن را بصورت خرقه و ابزار کار به اهریمن داد. در سه هزار سال اول از زمان محدود هرمز و اهریمن هر یک به آفرینش مخلوقات خود پرداختند. هرمز نبات، گاو و آتش و خورشید و ماه را آفرید اما این آفریدهها در عین زیبایی و نیکویی، بیحرکت بودند و ماه و خورشید فروزش نداشتند و آفریدههای زشت و پلید اهریمن نیز بیحرکت مانده بودند. هرمز و اهریمن هر دو برای به حرکت درآوردن آفریدههای خود دست نیاز به سوی زروان دراز کردند و او این خواسته را اجابت کرد. این مرحله از آفرینش از دو نظر حائز اهمیت است یکی اینکه در بسیاری از روایات زروانی از تبدیل نیروی بالقوه به نیروی بالفعل به وسیلۀ خوتای زمان صحبت میشود و ممکن است منظور همین دخالت در کار آفرینش باشد و دیگر اینکه زروان میتوانست در همین مرحله از کار از کمک به اهریمن خودداری کند و نبرد را کوتاه سازد اما به سبب قانونمندی و هم به دلیل پایبندی به قول و قرار از پیش تعیین شده، چنین نکرد. اولین انسانی که بوجود میآید، پسربچّهای پانزده ساله با موهای طلایی است و صورت بسیار زیبایی داشته است که او را انسان پارسا مینامیدند. این انسان سمبل زروان بر روی کرۀ زمین است و شروع به دخالت در میان این دو میکند. در داستان آفرینش زروانی صحبت بر این موضوع است که پس از سه هزار سال اهریمن دچار ضعف میشود و هرمز به او میگوید که بیا با هم صلح کنیم اما اهریمن این موضوع را نمیپذیرد ـ لبته این بخشی از داستان زرتشتی است که خدمتتان بازگو میکنم ـ و اهورامزدا دعایی میخواند که اهریمن را به کلی فلج میکند و اهریمن در طی سه هزار سال بیحرکت باقی میماند. در متون دست نخوردۀ زروانی این است که اهورامزدا نبود که این کار را کرد بلکه خود زروان بود که با تجلی به صورت یک جوان پانزده ساله وقتی مقابل اهریمن قرار گرفت او را به بیهوشی چند هزار ساله دچار کرد. در طی این مدت دیوان بدکار یک به یک آمدند و سعی کردند با وعدۀ کارزار با هرمز و آفریدگانش به اهریمن دلداری بدهند و او را از ناتوانی نجات دهند. اما تلاش آنها سودی نداشت تا اینکه در پایان سه هزار سال «جهی» دیو مؤنث بدکاره پیش آمد و گفت: «ای پدر برخیز! که من در کارزار چندان درد بر مرد پرهیزگار و گاو یکتا آفریده آورم که به سبب کردار من از زندگی بیزار شوند. اهریمن با سخنان جهی از این ناتوانی نجات پیدا کرد و پیشانی دختر را بوسید و از آن بوسیدن خون پلیدی که ماه به ماه از بدن زنها خارج میشود در جهی ظاهر شد. او این خون را به صورت اهریمن مالید و در نتیجه این کار اهریمن نیروی از دست رفتۀ خود را بازیافت. اهریمن به جهی گفت:» از من چه میخواهی؟ جهی در جواب گفت: «مرا مردکامگی ده تا به سالاری او در خانه بنشینم» اهریمن با شنیدن این سخن گفت: «از این پس به تو نگویم چیزی بخواه زیرا تنها بیسود و بد را میتوانی خواست.» اهریمن تصمیم میگیرد که کیومرث (مرد جوان پارسای) را از بین ببرد. زروان مانع این امر میشود. تقدیر زروان بر این بود که کیومرث سی سال خدایگانی کند. او در این مدت بر پشت اهریمن سوار شد و به هر طرف خواست تاخت و در آخر این مدت بر زمین افتاد و مرد. نطفۀ او به هنگام مرگ بر زمین ریخت و از آن زمان مقرر یک بوتۀ ریواس رویید که مشی و مشیانه یعنی پدر و مادر نسل بشر شاخههای آن بودند. اهریمن به آنها ظاهر میشود و به آنها میگوید که شما زن و مرد هستید و میتوانید از هم لذت ببرید. اولین قدم در راه اعمال زور آز. اینها در ارتباط با هم صاحب فرزندانی میشوند اما دو بچّهشان را میخورند. وقتی از این کار خسته میشوند صاحب فرزندانی میشوند که فرزاندنشان نسلهای اول و دوم بشر هستند.
این محقق و نویسنده ادامه داد: آنچه در این موارد میخواهم تأکید کنم این است که از همین مرحلۀ اول که انسان در دین زروانی بوجود میآید موجودی تصادفی است که از نطفۀ مرد پارسای بر خاک حاصل میشود و تصادفاَ با آمیزش دو شاخه از بوتۀ ریواس متولد میشود. این در حقیقت سرآغاز رشتۀ درازی است از نقش انسان در کل داستان آفرینش زروانی که هیچ نقشی ندارد. حتی اگر در دین زرتشتی نگاه کنید خواهید دید در دین زرتشتی اعمال خوب و مفید انسان باعث میشود اهریمن ضعیف و اهورامزدا تقویت شود در حالیکه برای این موجود زروانی هیچ نقشی پیش بینی نشده است. مهمترین نکتهای که این قضیه را ثابت میکند این است که در مسألۀ مرگ انسان عبارتهای بسیار خشنی به کار میرود؛ یعنی میگویند وقتی زمان مرگ انسان فرا میرسد وای (ختای باد) او را میگیرند و زروان چشم او را میدوزد، پشتش را میگیرد و چنان بر زمین میکوبدش که دیگر نمیتواند برخیزد، درد بر قلبش چیره میشود به طوری که از تپش باز میایستد، دستش شکسته میشود که دیگر نروید و پایش تا رفتن نتواند و سرنوشت بالای سرش میایستد و انسان قادر به دور کردن او نیست.... اینها همه نشانۀ این است که در دین زروان به هیچ ترتیبی عاقبتی پیش بینی نشده است. یعنی اینکه بعد از مرگ دنیای دیگری وجود ندارد که اگر داشت دست و پایی برای رفتن باقی میماند! در دین زروان آدم از روز اول که به دنیا آمده تا آخر روزگار هیچ نقشی ندارد تنها کاری که میتواند انجام دهد این است که آنچه را در کتاب سرنوشت بر اسمش نوشته شده است کاملاً اجرا کند و حتی اجرا نشدنش دست خودش نیست چون اگر نخواهد اجرا کند خود به خود اجرا میشود. بدیهی است که در چنین دینی بسیاری مشکلات حل میشود. اولاً اینکه مسئولیتی به عهده ندارد چون هر کاری از او خواستند و دستور دادند را بیچون و چرا انجام داده است و دومین نکته زندگی پس از مرگ که از ابتدای حیات بشر مهمتر است و در بسیاری از ادیان محور اصلی است چون زندگی بعد از مرگ را از ابتدا به او وعده میدهند که در دین زروان چنین چیزی وجود ندارد. دیگر بخش مهم این است که وقتی در شرایط غیر قابل تحملی زندگی میکنید مثل ترکستان هشت ماه یخ بسته که دزدی و غارت هست و مختصر محصول هم به یغما میرود باید طوری زندگی بکنی که این زندگی را بپذیری و تحمل این زندگی به هیچ شکلی دیگری جز اینکه آدم بگوید: «خواست مقامی بالاتر از من است و تقدیر!» مقدرو نیست. بنابراین دین زروان دین روزگار سیاه بوده است. برای اینکه افراد سیاه روز را مجاب به این زندگی کند. این دین یک نوع خصوصیت خاص خود را دارد که در هیچ دینی نیست و آن امکان تغییر پذیری که من به عنوان تطابق عرض کردم که در دینهای دیگر وجود دارد را نمیتواند داشته باشد. شما یا پیرو این دین هستید به سرنوشت معتقد هستید یا نیستید. اگر نباشید که از هیچ یک از این مواهب و آسایشهایی که این دین برایتان عرضه میکند نمیتوانید برخوردار باشید چون بدان معتقد نیستید و اگر باشید که نمیشود از شما بازخواست کرد. وقتی دورۀ دوازده هزار سال تمام میشود اهریمن به کشتار ادامه میدهد. جنگ میان آز و زروان باقی میماند که از طرفی آز نمایندۀ زروان بوده و از طرفی در دستان اهریمن. وقتی اهریمن به یکه تازی ادامه میدهد و اول دیوهایش همۀ موجودات را میخورند و بعد او دیوهایش را میخورد و چیزی برای خوردن باقی نمیماند، آز به مبارزه با اهرمین میپردازد و اهریمن از ترس اینکه توسط آز خورده شود داخل زمین حفرهای ایجاد میکند و مخفی شده و از دیدهها پنهان میشود. در دین زروان حتی یک عبارت از اینکه سرنوشت انسان بعد از این دوازده هزار سال چه خواهد بود بیان نشده است.
وی سپس با انتقاد از برخی برداشتهای نادرست از دین زروان اظهار داشت: چند جمله باید بگویم برای اینکه متأسفانه چند تن از محققان بزرگ خارجی که بسیار مدیون ایشان هستیم از ابتدای کار تصور کردند که دین زروان یک عارضهای است در دامان دین زرتشتی که حتماً نمیتواند اتفاق بیفند برای اینکه هیچ آدم عاقلی ممکن نیست دین دنیا خواه پر از رفاه زرتشتی را که در آن خواستن نوعی عبادت بوده است را رها کند و به سمت زروانی شدن برود که چیزی جز تنگا ندارد. نکتۀ دیگر لوح مسی است مربوط به قرن ششم قبل از میلاد که در لرستان کشف شده است. در وسط این لوح پیکری با دو سر یکی در درون شکم با سیمای یک زن و دیگری در جای طبیعی سر با مشخصات یک مرد دیده میشود. در روی دو شانۀ پیکر اصلی دو جوان که هر کدام شاخهای از چوب در دست دارند، حکاکی شده است. در سمت چپ و پایین لوح سه کودک و در بالای سر آنها سه مرد بالغ و در سمت راست سه مرد سالخورده دیده میشوند. تصویر میان لوح احتمالاً پیکر زروان مرکب از یک زن و یک مرد است و این مجموعه نشان دهندۀ تفکر و تجسم مردم آن زمان از خوتای آفرینش بوده است. لوح ساختن در آن زمان یا بر اساس اعتقاد شخصی یک فرد ساخته میشده است یا اینکه باید کارگری باشد که زروانی ثروتمندی به او سفارش ساخت داده باشد. به هر صورت این نشان دهندۀ حضور دین زروان در آن زمان بوده است.
او در پایان به این پرسش پاسخ داد که چرا باید دین زروان را شناخت و گفت: شاید با شناخت آن بتوان ریشۀ تقدیر پرستی را در روحیۀ ایرانیها از بین برد! تقدیر پرستی برای روزگار سیاه و هنگامی که مردم راهی ندارند کمک است اما وقتی شرایطی وجود دارد که مردم باید تصمیم بگیرند مانع عمدهای است! دو مثال از گذشته را میتوانم بگویم. در تاریخ آمده وقتی مغولان به نیشابور حمله میکنند، سربازان مغول از نیشابور عبور میکردند و متوجه میشوند عدهای از مردم شهر در بیرون شهر ایستادهاند و منتظر این هستند که سرشان از تن جدا شود. شروع میکنند به کشتن آنها و بعد میگویند بایستید ما به شهر برویم و تیغهایمان را تیز کنیم و بازگردیم و اینها در انتظار مغولان میایستند. در آن زمان شخص ارجمندی چون خواجه نصیرالدین طوسی مینویسد که چنگیز فرستادۀ خدا بر روی زمین است. چنگیز را خدا برای رهایی مردم روی زمین فرستاده است دشمنانش را نابود کرده! چطور ممکن است آدمی اگر اعتقاد به تقدیر نداشته باشد و کشورگشاییهای چنگیز را به صورت مشیت زروانی نبیند در مورد یک شخصیت خونخوار چنین حرفی بزند؟! در دوران ما هم این موضوع بوده است. تا صد سال پیش اگر مردی در تهران خود ما صبح که شلوارش را به تن میکرده به جای پای چپش، پای راستش را در پاچۀ شلوارش میکرده در انتظار یک بلای آسمانی در طول روز بوده است! شاید این بد به نظر بیاید اما بد نیست برای اینکه از هر صدهزار نفر مرد ممکن است تنها یک نفر این امر اشتباه را انجام دهد و نهصد و نود و نه هزار نفر دیگر حتماً به این قانون عمل کرده و با خیال آسوده طول روز را میگذرانند! مسألۀ اعتقاد کور به تقدیر تنها از یک دید بد است و اتفاقات باقی یک پیروزی به نظر میرسد در حالیکه واقعا اینطور نیست.
در ادامه علی دهباشی با اشاره به ترجمۀ کتاب «انگشتر حضرت سلیمان» و «تهاجم» از آثار دانشمند قرن «کنراد لورنتس» از مترجم آثار خواست که در مورد کتاب تهاجم توضیحاتی داشته باشد.
دولت آبادی نیز دربارهٔ این اثر بیان کرد: آقای لورنتس که جایزۀ نوبل را نیز دریافت کرده است یکی از برجستهترین دانشمندان رشته رفتارشناسی است. خصوصیت ایشان این بود که با حیوانات زندگی میکرد و شخصیت جدا نداشت. او پایه گذار تئوری رفتارشناسی بود. آن قسمت از این کتاب که به تهاجم مربوط میشود بیشتر در زمینۀ کارهای او بود و توسط او شهرت پیدا کرد. تهاجم یکی از غریزه هاست. غریزهها رفتارهایی هستند که برای حفظ حیات آنقدر اهمیت دارند که نمیشود انجامشان را به تصادف واگذاشت. به همین خاطربدون هیچ تفکری انجام میشوند. به عنوان مثال وقتی با یک قاتل چاقو به دست روبرو میشویم فرار میکنیم اگر بخواهیم به فرار فکر کنیم.... غریزهها رفتارهایی بودند که در طی دوران به علت مفید بودنشان تقویت و کار به جایی رسید که از اراده خارج شدند. ما هنوز هم مقدار بسیار زیادی غریزه در راه داریم و تعدادی هم در حذف، چون دیگر مفید نیستند. آقای لورنتس اهمیّت تهاجم برای حفظ نسل و تضادهایی که این تهاجم را بوجود میآورد و موضوع حیات را مورد بررسی قرار داده است. در مورد انسان تفاوتی است و آن این است که در حیوانات یک پارلمان (انتخاب از پیش تعیین شده) فریضه است. در این پارلمان آزاد غریزهها هر کدام از غرایز به نسبت موقعیت خاص قدرتی پیدا میکنند که باقی را تحت سلطۀ خود میگیرند. به عنوان مثال وقتی حیوانی گرسنه است دیگر مسألۀ تولید نسل مطرح نیست و وقتی هراسی هست دیگر گرسنگی فراموش میشود. وی این کار را به عنوان یک مکتب فلسفی شروع کرد که انسان تنها موجود شناخته شدهای است که در این مجمع غرایزش یک حق وتو از عقل وجود دارد که میتواند مقابل غریزهها بایستد. کتاب «انگشتر حضرت سلیمان» هم از تألیفات ایشان است که ترجمه کردم و بخش زندگی کلاغهای آن بسیار آموزنده است.
در بخش دیگر جلسه هوشنگ دولت آبادی به پاسخ سئوالات حاضرین پرداخت:
شما در کتاب اشاره کردید که آیین زروان مربوط به سرزمینی است که نخستین آرایاییها در آنجا زندگی میکردند. چه عاملی موجب شد این آیین پس از ورود آریاییان به ایران همچنان راه خود را ادامه دهد؟
مردم به هر جا که مهاجرت کردند دینهایشان را با خود بردند. حتی اروپائیها که به آمریکا رفتند اسم شهرها و اسم دین و حتی کوههایشان را بردند و رسم کردند. این عادت قدیمی است که دینشان و ابزار زندگیشان را با خود میبردند اما وقتی این قوم به ایران آمدند و از سرزمینهای سخت شروع به مهاجرت کردند زروان را با خود به ایران آوردند. البته این را باید بگویم که در دوران گذشتۀ ایران فقر و ظلم بسیار بیداد میکرده و تنها طبقۀ خاصی رفاه داشتند و این امر باعث شد زروان کمک شایانی به آنها بکند.
شما در ابتدای کتاب از انسان و نقش او به تلخی سخن میگویید تا آنجا که ناطقه بودن او را راهی برای دروغگو شدنش میشمارید در نظر شما انسان امروز چه جایگاهی در جهان دارد؟
اگر میگویم انسان، انسان ناطقه نیست یعنی نطق اختصاص به انسان ندارد. این را من گفتم که اگر انسان حتی به ناطقه بودنش افتخار میکند همین انسان است که حدود دوازده میلیون سال طول کشیده که تغییرات حلق و حنجرهاش آنقدر پیشرفت کند که بتواند صحبت کند و زمانی مخترع دروغ بوده و با این دورغ گفتن امتیازات بسیار زیادی به دست آورده است. بعدها هم دروغ گفتن تبدیل به یک اصل شده است!
بر چه اساسی چهارطاقیها را به عنوان معابد زروانی میدانید؟
من اشارهای به معابد زروانی نکردم! تنها به توضیح سهل انگاری برخی محققین خارجی این را گفتم که شما در بسیاری از نقاط ایران در مرتفعترین جای یک آبادی بنایی میبینید که چهارطاقی است و عبارت از چهار ستون و یک طاق است. محققین گفتند که این معماری آتشگاه است و در اکثر کتب این مکان را به آتشگاه نسبت دادهاند. در دین زرتشتی بزرگترین گناه موبد این بوده که آتش خاموش شود! کدام آدم عاقلی در بلندترین نقطۀ شهر جایی که باد و طوفان وجود دارد، بدون هیچ گونه حفاظی، آتش روشن میکند. به عبارت دیگر گفتم که این معبد خدای «وای» است.
شما به چیرگی تقدیر در آیین زروان اشاره کردید و در ذهن من این بود که آیا با این تقدیر گرایی در آیینهای دیگر هم روبرو هستیم؟ در طول سخنان شما ذهن من با سرنوشت ادیپوس شهریار درگیر بود. چون او هم هر چه سعی بر این دارد که از تقدیر فراتر رود نمیتواند و این تقدیر بر سرنوشت او چیره است؟
تقدیر پرستی یک اصل مطلق و ویژگی مختص زروان است. عرض کردم اگر شما از تقدیر پرستی خارج شوید دیگر زروانی نیستید. در همۀ ادیان یک مقداری اعتقاد به سرنوشت وجود دارد و حتی در خود دین اسلام هم اینگونه است. شما هیچ دیوان شعری را پیدا نمیکنید که لااقل درتفسیر آن ده بیت از یک غزل به این سمت و سو نروند که کدام یک درست است و سرآخر یک راه حل ایرانی پیدا کردند که امر بین الامرین است یعنی هیچکدام! در ادیان دیگر هم هست. شما یقین منطقی در ادیان دیگر هم ندارید که به بهشت بروید تنها امید به بهشت دارید.
آیا علت این غلبه و قوت تقدیر در آیین زروان زمان نیست؟ انسان اسیر زمان است و نمیتواند از آن فراتر رود؟
این دو در دو سطح مختلف است. مردم زروانی داستان آفرینش زروان را نمیدانستند. این را برخی مرحله به مرحله از متون زروانی و زرتشتی بیرون کشیدند و کنار هم گذاشتند. برای مردم مکان زروان مسأله نبوده است. این داستان، داستان فلسفی عمیقی است و من تا امروز به متونی مشابه برنخوردم که در موردش فکر شده باشد. وقتی که زروان مجبور شد که آفرینش را تقسیم کند برای اینکه از دستوراتش تخطی نشود فضا را به محیط دوازده قسمتی تبدیل کرد و هر آدمی هم یک ستاره داشت که در هر لحظهای که زروان میخواست میتوانست بگوید که آدمیزاد ستارهاش در کدام برج است و چه سرنوشتی دارد.
شما میفرمایید مردم ایران هیچوقت در مقابل ظلمهای مختلف مقاومت نمیکردند. این کشور شش هزار سال سابقه دارد. به نظر میرسد که در کتاب شما تنها مقاومتی که قبول دارید شمشیر کشیدن در مقابل شمشیر است. همه صحبتهای شما بر این پایه است که مردم سر کار خودشان میرفتند و کناره میگرفتند و در نتیجه مغلوب میشدند اما چیزی که میخوانیم این است که این کشور با این فرهنگ باقی مانده است. آیا نمیتوان گفت که متفکرینش راه دیگری برای بقا پیدا کرده بودند نه زروانیسم؟ چون زروانیسم که راه نبوده است؟
با شما هم عقیده نیستم. شما مثبت را به عنوان یک اصل اخلاقی نبینید به عنوان یک اصل مفید ببینید. مردم نیشابور کشته شدند اما بسیاری هم تقدیر را پذیرفتند و زنده ماندند. من عاشق ایران هستم و قصد توهین به فرهنگم ندارم.
آیین زروانی بسیار به آیین هندو نزدیک است. با توجه به نزدیکی این دو کشور به نظر شما چقدر این دو آیین به هم نزدیک بوده و از هم تأثیر گرفتهاند؟ و با توجه به مدرنیسم آیا این دین معتقدانی دارد؟
: ما در زمینههای متعدد دینی و فرهنگی از هندیها جدا نیستیم و تنها اسامی است که متفاوت است. تنها تفاوت عمده این است که در دین بودا عاقبت است و دین زروان این نیست. علت هم این است که در زندگی هند تا حدودی رفاه بوده اما زروانیها امیدی نداشتند. شما این دین را به عنوان داستان میشنوید و اگر اعتقاد به این موضوع داشتید زندگی برایتان سیاه بود. امیدوارم با آگاهی این اعتقاد از بین برود.
آیا در دوران زروانیسم واژهای به عنوان یادگیری وجود داشت؟
اجازه دهید اینگونه به سئوالتان پاسخ دهم. ما واژهای داریم به عنوان «زرنگی». من هر چه جستجو کردم ریشۀ فارسی برای این لغت پیدا نکردم. تنها چیزی که بود این است که یک ریشۀ زرنگ وجود دارد. زرنگ سرزمینی است در سیستان همانجایی که رستم و زال زندگی میکردند. تصور من این است که یک عده آدم در این داستان زروان به این فکر افتادند که هر کسی بتواند چیزی خارج از خواستن خود، چیزی خارج از امکانات خود و چیزی فراتر را به دست آورد. همان تعریفی که امروزه در مورد این واژه داریم. تصور میکنم این زرنگی به صورت شکافی در تفکرات زروانی و اعتقاد به حق بوجود آمده است ولی اینکه آگاه بشوند نه اینطور نیست.
با آنچه درباره سیستان گفتید داستان رستم و اسفندیار برای من تداعی شد و تفسیری که برخی از استادان در ارتباط با انگیزۀ اسفندیار برای بردن رستم داشت که رستم دین زروانی داشته است. نظر شما چیست؟
تردیدی در این نیست که زال و رستم زروانی هستند. داستان از این قرار بوده است که حتی زال را بخاطر شکل ظاهری، پدرش ترد میکند. دقیقاً شبیه داستان زروان که اهریمن را ترد میکند. بعد از مدتی سیمرغ فرزندش را بازمی گرداند. زال، دختر پادشاه کابل را به زنی میگیرد که در واقع از دین دیگری بوده است که این باعث رنجش منوچهر میشود. چون منوچهر هم زروانی بوده است و جهت محاکمۀ زال دادگاهی تشکیل میدهد! سئوالاتی که میکنند و زال پاسخ میدهد عیناً تفکرات زروانی است، یعنی از زروانیت او سئوال میکنند و او پاسخ میدهد. بعد از این اتفاقات، پادشاهی گشتاسب آغاز میشود. او پدرش را آزار میداده است و مجبور بوده از دین زروانی خارج شود و خداوند عالم دین زرتشت را در مقابلش قرار میدهد و پادشاه ترکستان پیام میفرستد که تمام کشورم برای تو اما از این دین پیروی نکن. او قبول نمیکند و به جنگ میرود. در جنگ شکست میخورد. بعد از مدتی گشتاسب به زابل میرود و در آنجا دو سال میماند و این عجیب نیست که پادشاهی مملکت خود را رها کند و برود! تنها دلیلش از بین بردن کانون زروانیت است. در جایی از شاهنامه آمده است زمانی که گشتاسب به جنگ رفت، رستم تا مسافتی به دنبالش آمد و سپس از او خداحافظی کرد؛ در حالیکه که اگر رستم زرتشتی شده بود معقول بود دنبال گشتاسب زرتشتی به جنگ برود. بنابراین سیستان و بلوچستان و منطقۀ زرنگ موطن زروانیت بوده است.
کتبی که در بارۀ زروانیت مورد تأیید شماست از کدام نویسندگان هستند؟
کتابی با عنوان زروانیسم به قلم زنر، آرسی نوشته شده اما تیتر دومی هم با عنوان «بدعتی در دامان زرتشتیگری» برای این کتاب وجود دارد.
در پایان جلسه هوشنگ دولت آبادی با دوستداران خود که هر یک کتاب «انگشتر حضرت سلیمان» را در دست داشتند سخن گفت.